| Bronxial astma | |
|---|---|
| Turli ingalyatorlar(bronxial astmada qoʻllaniladigan) | |
| KXT-11 | CA23 |
| KXT-10 | J45 |
| KXT-10-KM | J45.90, J45 va J45.909 |
| KXT-9 | 493 |
| KXT-9-KM | 493 va 493.9 |
| OMIM | 600807 |
| DiseasesDB | 1006 |
| MedlinePlus | 000141 |
| eMedicine | med/177 emerg/43 |
| MeSH | D001249 |
Bronxial astma ( qadimgi yunoncha ἆσθμα — «ogʻir nafas olish, hansirash», lotincha asthma bronchiale) — surunkali yuqumli boʻlmagan yalligʻlanish kasalligi boʻlib, u nafas yoʻllarinizararlaydi. Astmaning asosiy boʻgʻini — bronx toʻqimalarining yuqumli boʻlmagan yalligʻlanishi (allergenlar yoki kimyoviy yoxud fizik omillar taʼsirida) va bunga javoban himoyalovchi bronx shilliq sekretining ortiqcha ishlab chiqarilishi hamda bronxospazm (yaʼni bronxlarboʻshligʻining torayishi; bu allergenlar yoki nospetsifik taʼsirlovchilarning bronx toʻqimalariga kirishini kamaytiradi). Yalligʻlanishning oʻzi maxsus immunologik (sensibilizatsiya va allergiya) yoki nospetsifik mexanizmlar (kimyoviy va fizik taʼsirlovchilar) bilan bogʻliq. Bronxospazm esa kasallikning klinik jihatdan eng muhim alomati boʻlib, takrorlanadigan hushtaksimon xirillashlar, hansirash, boʻgʻilish xurujlari, koʻkrak qafasida bosim yoki siqilish hissi hamda boʻgʻuvchi yoʻtalbilan namoyon boʻladi. Bronxlar obstruksiyasi oʻz-oʻzidan yoki davolash taʼsirida qisman yoxud toʻliq qaytishi mumkin.
Mutaxassislar, xususan, JSSThisob-kitoblariga koʻra, 339 million kishi astmadan aziyat chekadi. Davolashda xurujni toʻxtatishga moʻljallangan simptomatik dori vositalariva kasallik rivojlanish mexanizmiga taʼsir qiluvchi asosiy davolash preparatlari qoʻllanadi. Xavfli asorati — astmatik status. Asosiy qoʻllanma — «GINA»[inglizcha] — bronxial astmani davolash va uning oldini olish boʻyicha global strategiya.
Oʻrganilish tarixi

Qadimgi yunoncha ἆσθμα va ἀσθμαίνω soʻzlari «ogʻir nafas olish» va «boʻgʻilmoq» maʼnolarida qadimgi yunon adabiyotida Gomerning dostonlaridan boshlab Gomer dostonlaridan boshlab uchraydi va shu maʼnoda Gippokratasarlarida ham qoʻllangan. Biroq «Corpus Hippocraticum» toʻplamida ἆσθμα soʻzi nafas olish qiyinlashishi bilan kechadigan kasalliklarning umumiy nomi sifatida ham ishlatilgan. Ularga yurakning kuchli urishi bilan birga kechadigan nafas qisilishi (yurak astmasi) va quyuq balgʻamajralishi bilan kechuvchi nafas yoʻllari kasalliklari ham kirgan. Gippokrat boʻgʻilish xuruji paytida bemorning majburan tik turish holatini — ortopnoeni (qadimgi yunoncha ὀρθόπνοια) ham tasvirlagan. U astma belgilarini «Muqaddas kasallik haqida» nomli epilepsiyaga bagʻishlangan asarida keltirgan, chunki epilepsiya va astma xurujlari spazmatik xususiyatga ega.
Keyinchalik yunon tibbiyotida boʻgʻilishning uch shakli ajratilgan: yengil surunkali shakl — dispnoe (qadimgi yunoncha δύσπνοια); xurujlar bilan kechadigan ogʻir shakl — astma; xurujlar va yotgan holatda boʻgʻilishning kuchayishi bilan kechadigan ogʻir shakl — ortopnoe. Bu tasnif Rim tibbiyotiga ham kirib kelgan: Avl Korneliy Sels «Tibbiyot haqida» asarida yunon mualliflariga tayanib, yunoncha terminlarni qoʻllagan holda ushbu shakllarni tavsiflagan.
Astmaning ancha batafsil va aniq klinik manzarasini Kappadokiyalik Aretey (milodiy I asr) «Surunkali kasalliklarning sabablari va alomatlari haqida» asarining alohida bobida bayon qilgan. Aretey nafas olish qiyinlashishi bilan kechadigan kasallikning ikki shaklini tasvirlab, ulardan ortopnoe bilan kechadigani yurak kasalligi bilan bogʻliqligini qayd etgan; sovuq va nam havo qoʻzgʻatadigan, spazmatik nafas qisilishi hamda xirillash kuzatiladigan ikkinchi shaklni esa oʻpka kasalligi deb hisoblagan. Shu tariqa Aretey astmani yurak va bronxial shakllarga ajratgan. Klavdiy Galen«Nafas olish qiyinchiliklari haqida» (lotincha De difficultate respirationis) asarini ham yozgan boʻlib, astma sabablarini izohlashda Gippokrat qarashlariga amal qilgan: kasallikni bronxlarda quyuq balgʻam toʻplanishi bilan tushuntirgan va Areteyga ergashib, astmaning ikki shaklga boʻlinishini qabul qilgan.
Ibn Sino (X–XI asrlar) «Tib qonunlari» asarida astmani Gippokrat taʼrifiga yaqin tarzda — epilepsiya xurujlariga spazmatik xususiyati bilan oʻxshaydigan, toʻsatdan boʻgʻilish xurujlari bilan kechuvchi surunkali kasallik sifatida tasvirlagan. Ibn Sinoning «Qonun» asari Kremonalik Gerard tomonidan lotin tiliga tarjima qilingach, oʻrta asr Yevropasida keng tarqalgan va oʻrta asrlar hamda Uygʻonish davrida.
Gippokrat anʼanasidan birinchi boʻlib chekingan pnevmokimyo asoschisi Van Gelmont (XVII asr) nafas olish qiyinlashishining ikki shaklini ajratgan: balgʻam koʻchishi bilan kechuvchi «nam» va «quruq» shakllar. U astma xurujlarini chang va «yogʻda qovurilgan baliq» qoʻzgʻatishini qayd etgan hamda astma xurujlari bilan dermatit bir vaqtda uchrashi oʻrtasidagi bogʻliqlikni ilk bor koʻrsatgan. Hozirgi terminologiyada bular allergik reaksiyaning.
turli klinik koʻrinishlaridir. XVIII asr oʻrtalarigacha kasallikka nisbatan kam eʼtibor qaratilgan. Aftidan, oʻsha davr shifokorlari bemorlardagi boʻgʻilish xurujlarini alohida kasallik sifatida ajratmagan. Yangi davrda nemis olimlari Kurshman va Leyden astmani oʻrganishga katta hissa qoʻshgan. Ular klinik belgilarni tizimlashtirgan, toʻsatdan boʻgʻilish bilan kechuvchi holatlarni alohida kasallik sifatida tavsiflagan. Oʻsha davr texnik imkoniyatlari esa kasallik bilan samarali kurashish va sababini aniq belgilash uchun yetarli boʻlmagan.
XX asr boshida bronxial astmaning allergik nazariyasini rus olimlari Manoylov va Golubev ishlab chiqqan. Bronxial astmani davolashda 1905-yil birinchi marta hujjatlashtirilgan adrenalinning qoʻllanilgan. Sovet olimlari A. D. Ado va P. K. Bulatov 1969-yilda bronxial astmani kelib chiqish sabablariga koʻra tasniflashni birinchi boʻlib taklif etgan. Ogʻiz orqali qabul qilinadigan kortikosteroidlar 1950-yillarda qoʻllana boshlagan, qisqa taʼsir qiluvchi selektiv β2-adrenomimetiklar esa 1960-yillarda keng tarqalgan.
Taʼrifi
GINA 2006 global strategiyasiga koʻra, bronxial astma — «nafas yoʻllarining koʻplab hujayralar va hujayra elementlari ishtirok etadigan surunkali yalligʻlanish kasalligi. Surunkali yalligʻlanish bronxlarning oʻta reaktivligini keltirib chiqaradi. Buning natijasida takroriy hushtaksimon xirillashlar, hansirash, koʻkrak qafasida siqilish hissi va yoʻtal, ayniqsa tunda va erta tongda yuz beradi. Odatda bu xurujlar oʻpkadaginafas yoʻllarining keng tarqalgan, ammo darajasi oʻzgaruvchan obstruksiyasi bilan bogʻliq boʻlib, u koʻpincha oʻz-oʻzidan yoki davolash taʼsirida qaytadi».
Mutaxassislar, jumladan JSSTtaʼrifiga koʻra, bronxial astma — «nafas yoʻllaridagi yalligʻlanish jarayoni asosida rivojlanadigan surunkali kasallik. Unda turli hujayra elementlari, jumladan semiz hujayralar, eozinofillar va T-limfotsitlarishtirok etadi. Moyilligi boʻlgan odamlarda bu jarayon turli darajadagi umumiy bronxial obstruksiyani keltirib chiqaradi; u oʻz-oʻzidan yoki davolash taʼsirida toʻliq yoxud qisman qaytadi. Yalligʻlanish jarayoni, shuningdek, nafas yoʻllarining turli tashqi va ichki qoʻzgʻatuvchilarga bronxial obstruksiya koʻrinishidagi javobini ham kuchaytiradi».
Aynan XX asr oxirida sobiq SSSR va Rossiyada G. B. Fedoseyevning (1982) quyidagi taʼrifi keng tarqalgan edi: unga koʻra, bronxial astma — «mustaqil surunkali, qaytalanuvchi kasallik. Uning asosiy va zarur patogenetik mexanizmi bronxlarreaktivligining maxsus immunologik (sensibilizatsiya va allergiya) yoki nospetsifik mexanizmlar sababli oʻzgarishidir. Asosiy (majburiy) klinik belgisi esa bronxospazm, ortiqcha shilliq ajralishi va bronx shilliq qavatining shishi oqibatida yuz beradigan boʻgʻilish xurujidir».
Epidemiologiya

■: >10,1
■: 7,6—10,0
■: 5,1—7,5
■: 2,5—5,0
■: 0—2,4
■: Standartlashtirilgan maʼlumotlar yoʻq
Dunyo aholisining 4–10 foizi bronxial astma bilan kasallangan. Rossiyadaturli manbalarga koʻra, kattalar orasida tarqalish darajasi 2,2–5–7 foiz, bolalar orasida esa taxminan 10 foizni tashkil etadi. Kasallik har qanday yoshda boshlanishi mumkin; bemorlarning qariyb yarmida bronxial astma 10 yoshgacha, yana uchdan birida 40 yoshgacha rivojlanadi. Astma bilan kasallangan bolalar orasida oʻgʻil bolalar qizlarga nisbatan ikki baravar koʻp. 30 yoshga kelib jinslar oʻrtasidagi nisbat tenglashadi.
Tadqiqotlarda kasallanish darajasi nisbatan yuqoriligi Yangi Zelandiya, Buyuk Britaniyava Kubadaqayd etilgan. Buni orollar ustida mahalliy flora hamda okean havo oqimlari olib keladigan allergenlar tufayli allergenlar konsentratsiyasining oshishi bilan bogʻlashadi.
Taxminan 1980-yillarning oʻrtalaridan bronxial astma bilan kasallanishning oshishi qayd etiladi. Yevropada kasallanish boʻyicha oʻtkazilgan 34 tadqiqot tahliliga koʻra, Yevropada, Avstriyada 1992 yildan 2002-yilgacha bolalar orasida kasallanish 4 baravar oshgan, Italiyada dan 1974 gacha 1998 yilgacha 7 foizdan 13 foizgacha koʻtarilgan; Yevropaning koʻplab mamlakatlarida (Buyuk Britaniya, Finlandiya, Shveytsariya) bu koʻrsatkich 1990-yillarning oʻrtalarigachaoʻsib, keyingi yillarda biroz pasaygan. Aksincha, Germaniyada dan 1992 gacha 2001-yilgacha koʻrsatkich 5 foiz darajasida qolgan. Kasallanishning ortishi atrof-muhit ifloslanishi va kamharakat turmush tarzi bilan, keyingi yillardagi kamayishi esa asosiy davolashning muvaffaqiyati bilan izohlanadi. Masalan, Irlandiyada maktab oʻquvchilarida ogʻir astma bilan kasallanishning 5 martadan koʻproq kamayishiga olib kelgan; bu pasayish 1992 dan 2002-yilgacha.
Etiologiya
Kasallik rivojlanishiga taʼsir etuvchi omillar
Ayrim kishilarda bronxial astmaning paydo boʻlishi va rivojlanishiga yordam beradigan koʻplab xavf omillari mavjud.
Irsiyat
Genetik omilga katta eʼtibor qaratiladi. Konkordantlik, yaʼni bir tuxumli egizaklarning ikkalasi ham bronxial astma bilan kasallangan holatlar tasvirlangan. Klinik amaliyotda onasi astma bilan kasallangan bolalarda yoki bir oilaning bir necha avlodida astma uchrashi tez-tez kuzatiladi. Klinik-genealogik tahlil bemorlarning uchdan birida kasallik irsiy xususiyatga ega ekanini koʻrsatgan. Atopik bronxial astma degan termin mavjud — bu irsiy xususiyatli allergik (ekzogen) bronxial astma. Agar ota-onadan biri astma bilan kasallangan boʻlsa, bolada astma rivojlanish ehtimoli 20–30 foiz, ikkala ota-ona kasallangan boʻlsa, 75 foizgacha yetadi.
«PASTURE» tadqiqotida fermer oilalaridagi yangi tugʻilgan chaqaloqlarda atopiya shakllanishi kuzatilgan va monozigot egizaklar oʻrganilgan. Natijalar genetik moyillik boʻlishiga qaramay, qoʻzgʻatuvchi allergenlarni bartaraf etish va homiladorlikdavrida immun javobni moslashtirish orqali kasallik rivojlanishining oldini olish mumkinligini koʻrsatgan. Norvegiyalik olimlar (Matthias Wjst va boshqalar) tugʻilgan joy va vaqt allergik reaksiyalar hamda bronxial astma shakllanishiga taʼsir koʻrsatmasligini aniqlagan.
Kasbiy omillar
Biologik va mineral chang, zararli gazlar hamda bugʻlarning nafas olish tizimi kasalliklariga taʼsiri ECRHS tadqiqotida 9144 kishi 26 markazda oʻrganilgan. Ayollar asosan biologik changbilan, erkaklar esa ayollarga qaraganda 3–4 baravar koʻproq mineral chang, zararli gazlar va bugʻlar bilan aloqada boʻlgan. Balgʻam ajralishi bilan kechadigan surunkali yoʻtal va balgʻam ajralishi zararli omillar taʼsiriga duchor boʻlganlarda koʻproq uchragan; birinchi marta aniqlangan bronxial astma holatlari ham aynan shu guruhda qayd etilgan. Vaqt oʻtishi bilan kasbiy astmasi bor odamlarda, hatto zararli kasbiy omil bilan aloqasi kamayganida ham, bronxlarning nospetsifik oʻta reaktivligi yoʻqolmaydi.. Kasbiy astma ogʻirligi asosan kasallik davomiyligi va alomatlarning yaqqolligiga bogʻliq ekani, yosh, jins, zararli kasbiy omil, atopiya, chekishga.
Ekologik omillar
9 yillik epidemiologik ECRHS-II tadqiqotidavomida 6588 sogʻlom kishi qator zararli omillar (chiqindi gazlar, tutun, yuqori namlik, zararli bugʻlar va boshqalar) taʼsirida boʻlgan. Tadqiqot oxirida ularning 3 foizida nafas olish tizimi zararlanishiga mos shikoyatlar paydo boʻlgan. Demografik, epidemiologik va klinik maʼlumotlarning statistik tahlili yangi kasallanish holatlarining 3–6 foiziga ifloslantiruvchi moddalar taʼsiri sabab boʻlishini koʻrsatgan.
Ovqatlanish xususiyatlarining kasallik kechishiga taʼsiri boʻyicha tadqiqotlar Fransiya, Meksika, Chili, Buyuk Britaniya, Italiyada ovqatlanishning kasallik kechishiga taʼsiri boʻyicha oʻtkazilgan tadqiqotlar shuni koʻrsatdiki, oʻsimlik mahsulotlari, sharbatlar, vitaminlar, oziq tolalari va antioksidantlargaboy mahsulotlarni isteʼmol qiladiganlarda bronxial astma nisbatan yengilroq kechishga biroz moyillik kuzatiladi. Yogʻ, oqsil va tozalangan, tez oʻzlashtiriladigan uglevodlarga boy hayvon mahsulotlarini isteʼmol qilish esa kasallikning ogʻir kechishi va tez-tez zoʻrayishi bilan bogʻliq.
Yevropa Ittifoqining 10 mamlakatidagi 10 yillik ECRHS tadqiqoti Yevropa Ittifoqi pol yuvish vositalari va aerozolli tozalagichlarda kattalarda astmani qoʻzgʻatadigan moddalar borligini koʻrsatgan; yangi holatlarning qariyb 18 foizi shu vositalar qoʻllanilishi bilan bogʻlangan.
Uzoq vaqt davomida astmaning infeksion-allergik shakli mavjud degan qarash hukm surgan (Ado va Bulatov tasnifi).
Turli tadqiqotlarga koʻra, semizlikka chalingan bolalarda bronxial astma rivojlanish xavfi 52 foizga oshadi.
Triggerlar
Triggerlar, yaʼni boʻgʻilish xurujlari va kasallik zoʻrayishini keltirib chiqaruvchi omillar ekzogen bronxial astmada allergenlar, nosteroid yalligʻlanishga qarshi preparatlar (NYQP) esa aspirin bilan bogʻliq bronxial astmadaasosiy qoʻzgʻatuvchilardir. Sovuq, oʻtkir hidlar, jismoniy zoʻriqish va kimyoviy reagentlar ham trigger boʻlishi mumkin.

Allergenlarning aksariyati havodauchraydi. Bular oʻsimliklar changi , mikroskopik zamburugʻlar, uy va kutubxona changi, koʻchib tushadigan epidermis, uy changi kanalari, jun itlar, mushuklar hamda boshqa uy hayvonlarining allergenlaridir. Allergenga reaksiya darajasi uning konsentratsiyasiga bogʻliq emas. Ayrim tadqiqotlarda kana, uy changi, mushuk va itlarning qazgʻogʻi hamda Aspergillus turkumidagi zamburugʻ allergenlari bilan aloqa sensibilizatsiyani bu allergenlarga nisbatan 3 yoshgacha boʻlgan bolalarda yuzaga kelishi koʻrsatilgan. Allergen bilan aloqa va sensibilizatsiya oʻrtasidagi bogʻliqlik allergen turi, dozasi, aloqa davomiyligi, bolaning yoshi va ehtimol, genetik moyillikka bogʻliq.
Ayrim bemorlarda NYQP qabul qilish boʻgʻilishga sabab boʻladi. Agar aspiringa chidamsizlik takrorlanuvchi sinusit va polipoz bilan birgalikda kechsa, bu holat astmatik triadadeb ataladi. Bunday bemorlarda eshakemi (urtikariya), Kvinke shishi, ovqatni koʻtara olmaslik kuzatilishi mumkin, ammo reagin tipidagi maxsus antitanalarni izlash natija bermagan.
Astma koʻpincha B1 va D vitaminlari yetishmaganda namoyon boʻladi.
Patogenez
Har qanday kelib chiqishli bronxial astmaning asosiy boʻgʻini — bronxlar daraxti reaktivligining oshishidir. Bu vegetativ boshqaruvning buzilishi, tonus silliq mushaklar va yalligʻlanish mediatorlari taʼsiri bilan bogʻliq va davriy, qaytuvchi bronxialobstruksiyaga olib keladi. U nafas yoʻllari qarshiligining ortishi va oʻpkaning ortiqcha kengayishi, gipoksemiya, yaʼni oʻchoqli gipoventilyatsiya, oʻpka ventilyatsiyasi bilan perfuziyasining mos kelmasligi, shuningdek, giperventilyatsiya sabab yuzaga keladigan qonda kislorod kamayishi bilan namoyon boʻladi.
Vegetativ nerv tizimining oʻrni
Silliq mushak hujayralarida β1-, β2- va α-adrenoretseptorlar joylashgan. β2-adrenoretseptorlar ustunlik qiladi; ularga nisbatan β1-adrenoretseptorlar soni 3 baravar kam. β2-adrenoretseptorlarning ragʻbatlantirilishi bronxial astma bilan ogʻriganlarda bronxlar reaktivligini pasaytiradi. Biroq sogʻlom odamlarda β-adrenoretseptorlarning bloklanishi bronxlar reaktivligini sezilarli oʻzgartirmaydi; α-adrenoretseptorlarning qoʻzgʻatilishi esa bronx silliq mushaklarining tonusiga deyarli taʼsir qilmaydi.
Odatda bronxlarning silliq mushaklari tonusini asosan adashgan nervningparasimpatik tolalari boshqaradi. Parasimpatik tolalar boʻylab impuls oʻtishini toʻsadigan preparatlar bronxlarnikengaytiradi, ushbu tolalarning ragʻbatlantirilishi esa bronxospazmni keltirib chiqaradi. Bronxlar silliq mushaklarining tonusi bronx retseptorlaridan keluvchi, adashgan nerv. Simpatik nerv tizimi odatda bronx mushaklarini boshqarishda uncha katta rol oʻynamaydi, ammo bronxial astmada uning ahamiyati ortadi. Bronx va alveola devoridagi mielinsiz tolalarning (bronx va alveola devorlarida joylashgan C turidagi afferent tolalar) yalligʻlanish mediatorlarining taʼsiri orqali neyropeptidlar ajralishiga olib keladi, neyropeptidlar, masalan, P moddasiajralishiga olib keladi. Ular bronxlarni toraytiradi, shilliq qavatni shishiradi va shilliq ajralishini kuchaytiradi.
Biokimyoviy omillar
Kalsiy bronx mushaklarining qisqarishida muhim rol oʻynaydi. Kalsiyni hujayradan chiqaruvchi ATFga bogʻliq kalsiy nasosi silliq mushak hujayralari membranasining tinchlik potensialini saqlashda ishtirok etadi. Hujayra ichida kalsiy konsentratsiyasining ortishi silliq mushaklarning qisqarishiga, kamayishi esa boʻshashishiga olib keladi. Bundan tashqari, hujayra ichidagi kalsiyning ortishi gistamin, eozinofillarning anafilaktik xemotaksis omili va neytrofillarning anafilaktik xemotaksis omili semiz hujayralardanajralib chiqishini keltirib chiqaradi. Adrenoretseptorlar semiz hujayralardagi kalsiy darajasini boshqarishda qatnashishi taxmin qilinadi.
Siklik nukleotidlar (sAMF va sGMF) bronxlarning silliq mushak hujayralari qisqarishi hamda semiz hujayralar degranulyatsiyasini boshqarishda ishtirok etadi. M-xolinostimulyatorlar va F2α prostaglandini taʼsirida semiz hujayralardan mediatorlar ajralishi sGMF darajasining oshishi orqali yuz beradi. α-adrenoretseptorlarning ragʻbatlantirilishi sAMF darajasini pasaytiradi va bu ham semiz hujayralar degranulyatsiyasiga sabab boʻladi. β-adrenoretseptorlarni ragʻbatlantirish sAMF darajasini oshiradi va natijada degranulyatsiyani susaytiradi. Adenozin retseptorlari blokadasi ham degranulyatsiyani toʻxtatadi, deb hisoblanadi.
Ekzogen bronxial astma patogenezida geparin, tromboksanlar, serotonin, erkin radikallar kislorod, kininlar, neyropeptidlar, proteazalar va sitokinlar.
Yalligʻlanish hujayralarining ishtiroki
Semiz hujayralar. Ekzogen bronxial astmada allergenlarning semiz hujayralar yuzasida birikkan IgE bilan oʻzaro taʼsiri semiz hujayralarni faollashtiradi. Endogen astmada esa jismoniy zoʻriqish astmasidagi kabi osmotik taʼsirlar ularni faollashtirishi mumkin. Faollashgan hujayralar bronxospazmni keltirib chiqaruvchi mediatorlarni (gistamin, sisteinil leykotriyenlar, D2 prostaglandini) ajratadi. Shu bilan birga semiz hujayralar membranasining fosfolipidlaridan quyidagilar hosil boʻladi: araxidon kislotasi va trombotsitlarni faollashtiruvchi omilhosil boʻladi. Araxidon kislotasidan esa leykotriyenlar va prostaglandinlar.
Eozinofillar. Nafas yoʻllarida eozinofillar soni ortgan. Ular bronx epiteliyiga zarar yetkazuvchi asosiy oqsillarni chiqaradi hamda oʻsish omillari va qayta tuzilish (remodellanish) jarayonida qatnashadi.
T-limfotsitlar. Nafas yoʻllarida ular soni ham ortadi. Ular maxsus sitokinlarni (IL-4, IL-5, IL-9 va IL-13 va boshqalar) ajratadi; ular eozinofil yalligʻlanish va B-limfotsitlarning IgE ishlab chiqarishiga taʼsir qiladi. Regulyator T-hujayralar Th2-limfotsitlarni susaytiradi, shu bois Th2-hujayralarning faolligi regulyator T-hujayralar kamayganda ortishi mumkin. Koʻp miqdorda Th1- va Th2-sitokinlarni ajratadigan inKT-hujayralar soni ham oshishi mumkin.
Dendrit hujayralar bronx shilliq qavati yuzasidan allergenlarni tutib, mintaqaviy limfa tugunlariga olib boradi va regulyator T-hujayralar bilan taʼsirlashib, T-limfotsitlarning Th2-hujayralarga differensiatsiyasini ragʻbatlantiradi.
Makrofaglar. Nafas yoʻllarida makrofaglar, eozinofillar va T-limfotsitlar soni ortadi. Ular allergenlarning past affinlikkaega IgE bilan taʼsirlashganda faollashishi, buning natijasida yalligʻlanish mediatorlari va sitokinlar ajralishi mumkin.
Neytrofillar. Ogʻir astma bilan ogʻrigan va chekuvchi bemorlarning nafas yoʻllari va balgʻamida ularning soni koʻproq. Patogenezdagi roli aniqlanmagan. Sonining ortishi glyukokortikosteroid terapiyasi natijasi boʻlishi mumkin.
Yalligʻlanish mediatorlari
Gistamin va leykotriyenlar darhol yuz beruvchi turdagi allergik reaksiyaning erta bosqichidagi mediatorlardir. Gistamin bir zumda, qisqa davom etadigan, leykotriyenlar esa kechroq boshlanadigan va uzoqroq davom etadigan bronxospazm chaqiradi. Ushbu allergik reaksiyaning kech bosqichi mediatorlariga xemotaksis omillari va trombotsitlarni faollashtiruvchi omilkiradi. Ular xemotaksisni, bronx shilliq qavatidagi yalligʻlanish hujayralarining faollashishini keltirib chiqaradi va ularda leykotriyenlar sintezini ragʻbatlantiradi. Bronxospazmular taʼsirida allergik reaksiya boshlanganidan 2–8 soat oʻtgach yuz berib, bir necha kun davom etishi mumkin.
Nafas yoʻllari tarkibiy hujayralarining ishtiroki
Nafas yoʻllarining tarkibiy hujayralari ham yalligʻlanishga hissa qoʻshadi. Masalan, bronx epiteliy hujayralari mexanik muhitini sezganda turli oqsillarni ifodalaydi va sitokinlar, xemokinlar va lipid mediatorlariniajratadi. Bunday yalligʻlanish oqsillari silliq mushak hujayralari. Endoteliy hujayralari yalligʻlanish hujayralarining nafas yoʻllariga oʻtishida ishtirok etadi. Fibroblastlar va miofibroblastlarkollagen, proteoglikan va boshqa biriktiruvchi toʻqima qismlarini ishlab chiqarish orqali nafas yoʻllarining remodellanishida ishtirok etadi.
Bronxial obstruksiya
Bronxlar obstruksiyasiga olib keladigan patologik oʻzgarishlar bronxlar daraxtining shilliq qavatini, shilliq osti qatlamini va mushak qavatini qamrab oladi. Jarayon traxeya va katta bronxlardan oxirgi bronxiolalargachatarqaladi. Bronxlar quyidagi sabablarga koʻra torayadi:
- Shilliq tiqinlarning hosil boʻlishi. Astmada koʻchib tushgan epiteliy hujayralari, eozinofillar va Sharko–Leyden kristallariboʻlgan quyuq, yopishqoq shilliq hosil boʻladi. Shilliq bronx boʻshligʻini qisman yoki butunlay berkitishi mumkin. Xuruj uzoqroq va ogʻirroq kechganda suvsizlanish tufayli shilliq yanada yopishqoq boʻladi.
- Bronx devoridagi oʻzgarishlar. Astmada kiprikli epiteliy hujayralari soni kamayadi, qadahsimon hujayralaresa koʻpayadi va shilliq ajratadi. Ular giperplaziyagauchraydi. Shuningdek, eozinofil infiltratsiya, shish va bazal membrananingqalinlashishi kuzatiladi. Shilliq osti qatlamda eozinofillar, neytrofillar, limfotsitlar va makrofaglar infiltratsiyasi, bezlarning gipertrofiyasi va shishishi yuz beradi. Bronxlarning mushak qavati gipertrofiyalanadi.
- Bronxlarning silliq mushaklari spazmi qisqa muddatli oʻtkir xurujlarning eng ehtimolli sababidir. Xurujning uzoq davom etishi va davoga javob bermasligi bronxlarning shilliq tiqinlar bilan berkilishi va shilliq qavat shishishi bilan bogʻliq.
Nafas chiqarish paytida obstruksiya kuchayadi, chunki bu vaqtda nafas yoʻllari dinamik ravishda torayadi.
Bronxlar obstruksiyasi tufayli havoning bir qismi alveolalarda ushlanib qoladi, bu oʻpkaning ortiqcha kengayishi va nafas chiqarishning uzayishiga olib keladi. Nafas yoʻllari qarshiligining ortishi nafas olish uchun koʻproq kuch talab qiladi; yordamchi mushaklar ishga tushadi va hansirash yuz beradi. Jarayon yirik va oʻrta bronxlarni qamrab olishi mumkin, ammo koʻpincha mayda bronxlar obstruksiyasi ustun boʻladi. Shovqinli, hushtaksimon nafas olish yirik bronxlar obstruksiyasining belgisi; hansirash va yoʻtal xurujlari esa koʻproq mayda bronxlar torayganda kuzatiladi. Obstruksiya qoldiq havo hajmini oshiradi, oʻpkaning tiriklik sigʻimini kamaytiradi va umumiy sigʻimini oshiradi. Nafas yoʻllari obstruksiyasi ularning ventilyatsiyasini pasaytiradi. Odatda yomon ventilyatsiya qilinadigan sohalarda perfuziya kamayadi, ammo astmada bu har doim ham sodir boʻlavermaydi. Ventilyatsiya-perfuziya muvozanati buzilib, paO2pasayadi. Bronxial astmaning yengil va oʻrtacha ogʻir xurujlarida giperventilyatsiya yuz berib, paCO2 kamayadi va respirator alkalozkelib chiqadi. Ogʻir va uzoq davom etuvchi xurujlarda gipoventilyatsiyarivojlanadi, paCO2 oshadi va respirator atsidozyuzaga keladi. Oʻpkaning ortiqcha kengayishi va alveolalarda paO2 kamayishi alveola kapillyarlari spazmiga hamda oʻpka arteriyasida bosim koʻtarilishiga sabab boʻladi.
Klinik manzara
Bronxial astmaning asosiy alomatlari — hansirash, hushtaksimon xirillashlar, yoʻtal va koʻkrak qafasida siqilish hissixurujlaridir. Alomatlarning allergenbilan aloqadan keyin paydo boʻlishi, mavsumiy oʻzgarishi, qarindoshlarda bronxial astma yoki boshqa atopik kasalliklar borligi muhim ahamiyatga ega. Rinit bilan birga kechganda astma belgilari faqat yilning maʼlum faslida paydo boʻlishi yoki yil boʻyi saqlanib, ayrim fasllarda kuchayishi mumkin. Ayrim bemorlarda havodagi muayyan aeroallergenlar (masalan, changlar Alternaria, qayin, oʻtlar va ambroziyachanglari) miqdorining mavsumiy ortishi zoʻrayishni keltirib chiqaradi.
Bu belgilar nospetsifik taʼsirlovchi moddalar (tutun, gaz, oʻtkir hidlar) bilan aloqada yoki jismoniy yuklamadan keyin ham rivojlanishi, tunda kuchayishi va asosiy davolash taʼsirida kamayishi mumkin.
Boʻgʻilish xuruji — astmaning eng xos alomatidir. Majburiy tana holati (koʻpincha oʻtirib, qoʻllarini stolga tirab turish) xarakterli; bemorning yelka kamari koʻtarilgan boʻladi, koʻkrak qafasi silindrsimon shaklga kiradi. Bemor qisqa nafas olib , tanaffussiz, uzoq va qiynalib nafas chiqaradi; bu uzoqdan eshitiladigan xirillashlarbilan kechadi. Nafas olishda koʻkrak qafasi, yelka kamari, qorin pressi. va qovurgʻalararo yordamchi mushaklar qatnashadi. Qovurgʻalararo oraliqlar kengaygan, ichga tortilgan va gorizontal joylashgan boʻladi. Perkussiyada oʻpkadan qutisimon tovush eshitiladi, oʻpkaning pastki chegaralari siljiydi, oʻpka maydonlarining ekskursiyasi deyarli aniqlanmaydi.
Koʻpincha, ayniqsa uzoq xurujlarda, koʻkrak qafasining quyi qismida ogʻriq yuz beradi. Bu diafragmaningkuchli zoʻriqib ishlashi bilan bogʻliq. Boʻgʻilish xurujidan oldin aksirish, yoʻtal, rinit, eshakemibilan namoyon boʻladigan aura kuzatilishi mumkin. Xuruj biroz shishasimon balgʻamajralishi bilan kechadigan yoʻtalga sabab boʻlishi mumkin; balgʻam xuruj oxirida ham ajraladi. Auskultatsiyada susaygan nafas tovushlariva tarqoq quruq xirillashlar aniqlanadi. Yoʻtal turtkilaridan soʻng, ayniqsa oʻpkaning orqa-quyi sohalarida nafas olish va chiqarishda hushtaksimon xirillashlar koʻpayadi; bu balgʻamning bronx boʻshligʻiga ajralishi va uning harakati bilan bogʻliq. Balgʻam koʻchgan sari xirillash kamayadi, nafas tovushi esa sust holatdan dagʻal holatga oʻtadi.
Ogʻir zoʻrayish davrida havo oqimi va ventilyatsiya keskin cheklangani uchun ayrim bemorlarda xirillash eshitilmasligi mumkin. Zoʻrayish vaqtida sianoz, uyquchanlik, gapirishning qiyinlashishi va taxikardiyaham kuzatiladi. Koʻkrak qafasining kengayishi oʻpka hajmining ortishi bilan bogʻliq: nafas yoʻllarini ochiq tutish va mayda bronxlarni kengaytirish zarur boʻladi. Giperventilyatsiya bilan bronxial obstruksiyaning birlashishi nafas mushaklari ishini sezilarli oshiradi.
Xurujlar orasida bemorlarda kasallikning hech qanday belgisi kuzatilmasligi mumkin. Xurujlararo davrda auskultatsiyadakoʻpincha qoldiq bronxial obstruksiyani tasdiqlovchi hushtaksimon xirillashlar aniqlanadi. Baʼzan (hatto yaqqol bronxial obstruksiya mavjud boʻlganda ham) xirillash boʻlmasligi yoki faqat majburiy nafas chiqarishda aniqlanishi mumkin.
Alohida klinik shakl — astmaning yoʻtal bilan kechuvchi turiboʻlib, unda kasallikning yagona belgisi yoʻtal hisoblanadi. Bu tur bolalarda koʻproq uchraydi, alomatlar odatda tunda yaqqol namoyon boʻladi, kunduzi esa koʻpincha kuzatilmaydi. Tashxisda nafas funksiyasi koʻrsatkichlarining oʻzgaruvchanligi yoki bronxlar giperreaktivligini oʻrganish, shuningdek, balgʻamdagi eozinofiliya muhim. Astmaning yoʻtal turi eozinofil bronxitdan farqlanishi kerak: unda yoʻtal va balgʻam eozinofiliyasi boʻladi, ammo nafas olish funksiyasi va bronxlar reaktivligi normal saqlanadi.
Jismoniy zoʻriqish bilan bogʻliq bronxial astma. Ayrim bemorlarda xurujni faqat jismoniy faollik qoʻzgʻatadi. Xuruj odatda yuklama tugaganidan 5–10 daqiqa oʻtib rivojlanadi, yuklama vaqtida esa kamdan-kam uchraydi. Bemorlar baʼzan 30–45 daqiqada oʻz-oʻzidan oʻtadigan uzoq yoʻtalni qayd etadi. Xurujlar koʻpincha yugurish bilan, ayniqsa sovuq va quruq havodan nafas olishda qoʻzgʻaladi. β2-agonist ingalyatsiyasidan soʻng xurujning toʻxtashi yoki yuklama oldidan β2-agonistlarni yuklamadan oldin ingalyatsiya qilish orqali belgilarning oldini olish bronxial astma tashxisini qoʻllab-quvvatlaydi. Asosiy diagnostik usul — 8 daqiqalik yugurish testi.
Tashqi nafas olish funksiyasini tekshirish
5 yoshdan katta bemorlarda tashqi nafas funksiyasini baholash uchun spirometriya (1-soniyadagi majburiy nafas chiqarish hajmi — MChH1va oʻpkaning majburiy tiriklik sigʻimi — MJTSni aniqlaydi) hamda pikfloumetriya (nafas chiqarishning eng yuqori tezligini — PETni aniqlaydi) keng qoʻllanadi.
Meʼyoriy MChH1, MJTS va PETkoʻrsatkichlari populyatsion tadqiqotlardan olingan boʻlib, yosh, jins va boʻyga bogʻliq. Ular muntazam qayta koʻrib chiqiladi. Har bir bemorning koʻrsatkichlari meʼyoriy qiymatlarga nisbatan foizlarda ifodalanadi. PET meʼyoriy qiymatlari juda keng oʻzgaradi.
«Qaytuvchanlik» atamasi MChH1 (kamroq hollarda PET)ning tez taʼsir qiluvchi bronx kengaytiruvchi preparat (200–400 mkg salbutamolyoki berotek) ingalyatsiyasidan bir necha daqiqa oʻtib oshishini bildiradi. Baʼzan qaytuvchanlik deganda asosiy davolash tayinlangan yoki tuzatilganidan keyin bir necha kun yoki haftada oʻpka funksiyasining yaxshilanishi tushuniladi.
Spirometriya bronxial obstruksiya darajasi va qaytuvchanligini baholashda tanlanadigan usuldir. MChH1 va MJTS spirometrda majburiy nafas chiqarish paytida oʻlchanadi. Bronxial astma tashxisining umumqabul qilingan mezoni — bronx kengaytiruvchi preparat ingalyatsiyasidan keyin MChH1 ning dastlabki koʻrsatkichga nisbatan 12 foiz yoki undan koʻproq oshishidir. Test sezgirligi past, ayniqsa bemor bronx kengaytiruvchi yoki asosiy davolash olayotgan boʻlsa. Bemorga majburiy nafas chiqarishni toʻgʻri bajarish oʻrgatilishi kerak; nafas manevri uch marta bajarilib, eng yaxshi natija qayd etiladi. Bronxial obstruksiyani MChH oʻpkaning boshqa kasalliklaridanbilan kechadigan oʻzgarishlardan farqlash uchun MChH1 va MJTS nisbatini, yaʼni1/MJTS nisbati Tiffno indeksi (TI) deb ataladi. Odatda TI >0,75–0,80, bolalarda esa >0,9 boʻlishi mumkin. Bu nisbatning qayd etilgan qiymatlardan pastligi surunkali obstruktiv oʻpka kasalligi (SOʻOK) va bronxial astmaga xos bronxial obstruksiya ehtimolini koʻrsatadi.

Pikfloumetriyanafas chiqarishning eng yuqori tezligini aniqlaydi va tashxis qoʻyish hamda davolash samaradorligini baholashning muhim usulidir.
Zamonaviy pikfloumetrlar arzon, ixcham boʻlib, bemorlarga uy sharoitida bronxial obstruksiya darajasini har kuni baholashga imkon beradi. PETni oʻlchash oʻpka funksiyasining boshqa koʻrsatkichlarini almashtirmaydi; MChH1 ni aniqlamasdan faqat PET oʻlchansa, obstruksiya ogʻirligi yetarlicha baholanmasligi mumkin, ayniqsa bronxial obstruksiya kuchayib, «havo tuzoqlari» paydo boʻlganda. Turli pikfloumetrlar har xil PET qiymatini koʻrsatishi mumkin (PETning meʼyoriy qiymatlari diapazoni ham juda keng), shu bois bemorning shaxsiy pikfloumetrida olingan natijalarni uning eng yaxshi shaxsiy koʻrsatkichlari bilan solishtirish afzal. Eng yaxshi koʻrsatkich odatda remissiyada qayd etiladi. Natija nafas chiqarish kuchiga bogʻliq boʻlgani uchun bemorga batafsil yoʻriqnoma berish zarur. PET odatda ertalab (uygʻongach, dori qabul qilishdan oldin) va kechqurun (uyqudan oldin) oʻlchanadi. PETning sutkalik oʻzgaruvchanligi quyidagicha aniqlanadi: A — PETning sutkalik oʻzgaruvchanligi, V1 — ertalabki PET, V2 — kechki PET:
PET oʻzgaruvchanligi qanchalik katta boʻlsa, astma shunchalik yomon nazorat qilinadi. Sutka davomidagi PET farqining 1–2 haftadagi oʻrtacha PETga nisbati ham aniqlanadi. Yana bir usul — haftadagi eng past PETni shu davrdagi eng yuqori PETga nisbatan foizda ifodalash. Bu usul bronxlar boʻshligʻining oʻzgaruvchanligini baholash uchun qulayroq: hisoblash oson, bronxial giperreaktivlik bilan yaxshi bogʻliq va PETni kuniga 1 marta oʻlchashni talab qiladi. PET va uning oʻzgaruvchanligini oʻlchash davolashni baholash, qoʻzgʻatuvchilarni aniqlash va zoʻrayishni bashorat qilishda qoʻllanadi.
Tashxis
Bronxial astma tashxisini qoʻyishda quyidagi asosiy jihatlar hisobga olinadi:
- shikoyatlar (yoʻtal, hansirash, boʻgʻilish xurujlari, jismoniy yuklamani bajarishdagi qiyinchilik), kasallik tarixi, klinik belgilar (uzuq-yuluq nutq, ortopnoe);
- holati), fizik tekshiruv natijalari (yurak urish tezligining ortishi yoki kamayishi, hansirash, nafas chiqarishda kuchayadigan quruq hushtaksimon xirillashlar);
- tashqi nafas funksiyasini oʻrganish (MChH1va MChH1 bronxodilatator sinovidan keyin dastlabkiga nisbatan 12 foizdan ortiq oshishi, MJTS va PETning kamayishi, PET sutkalik oʻzgaruvchanligining oshishi);
- balgʻam yoki bronx sekretsiyasida eozinofillar mavjudligi, qonda eozinofiliya; balgʻam yopishqoq, ajralishi qiyin, koʻpincha ikki qavatli, koʻp eozinofil, Kurshman spirallari (mayda bronxlarning chirmashgan shakllari) va Sharko–Leyden kristallari (ilgari bronx devoriga kirgan nekrozlangan neytrofillar) mavjudligi;
- allergologik holat: teri (applikatsion, skarifikatsion, teri ichiga) sinamalari, burun, konyunktiva va ingalyatsion sinamalar, radioallergosorbent test, umumiy va maxsus IgE darajasini aniqlash.
Koʻpincha shifokor bronxial astma tashxisini klinik manzaraga asoslanib qoʻyishi mumkin.
Bemorda bronxial astma gumon qilinganda quyidagi klinik mezonlar baholanadi:
- bemorda hushtaksimon xirillash, jumladan, takrorlanadigan epizodlar kuzatiladimi;
- bemorni tunda yoʻtal bezovta qiladimi;
- jismoniy yuklamadan 10–20 daqiqa oʻtgach hushtaksimon xirillash va yoʻtal paydo boʻladimi;
- qoʻzgʻatuvchi omillar (allergenlar, ifloslantiruvchi moddalar) taʼsiridan keyin yoʻtal, quruq xirillash va hansirash boʻladimi;
- agar oʻtkir respirator virusli infeksiya (OʻRVI) 10 kundan ortiq davom etsa, infeksiya pastki nafas yoʻllariga oʻtishini bemor sezadimi;
- astmaga qarshi maxsus preparatlarni qabul qilgach shikoyatlar kamayadimi.
Ushbu alomatlardan biri yoki bir nechtasining mavjudligi shifokorga tashxisni aniqlashtirish uchun keyingi tekshiruvlar zarurligini koʻrsatadi.
Bronxial astma zoʻrayishdan tashqari paytda klinik jihatdan namoyon boʻlmasligi yoki yoʻtal shaklida kechishi mumkin; bunda yagona belgi oz miqdorda balgʻam ajralishi bilan kechadigan yoʻtaldir. Asbob-uskunalar va laboratoriya tekshiruvlarisiz astmaning yoʻtal shakli koʻpincha bronxit deb tashxislanadi. Bunday hollarda bronx kengaytiruvchi preparatlar bilan funksional nafas sinamalari, qon va balgʻamning laboratoriya tekshiruvlari ayniqsa muhim.
Bronxial astma tashxisini qoʻyish, ayniqsa dastlabki bosqichlarda alomatlar kuchsiz ifodalanganda, bronx kengaytiruvchi preparatlar bilan funksional sinamalar oʻtkazishni talab etadi. Bu sinamalar klinik jihatdan yaqqol boʻlmagan bronxospazmni aniqlash va qaytuvchi bronxial obstruksiya darajasini belgilashga yordam beradi.
Oʻziga xos shikoyatlari boʻlib, oʻpka funksiyasi normal boʻlgan bemorlarda tashxisni ishonchli qoʻyish uchun bronxlar reaktivligi tekshiriladi. Bunga gistamin, metaxolin[inglizcha] yoki bronx kengaytiruvchi preparatlar bilan farmakologik sinamalar oʻtkazib, tashqi nafas funksiyasini tekshirish kiradi. Atopik astma bilan ogʻriganlarning aksariyatida allergiyaboʻlib, uni terining skarifikatsion sinamalari bilan aniqlash mumkin. Ular qoʻzgʻatuvchi omilni topishga ham yordam beradi.
Bronxial astma bilan kasallangan ayrim bemorlarda gastroezofageal reflyuks kasalligianiqlanishi mumkin. Oʻpkaning boshqa kasalliklarini istisno qilish uchun boshqa tekshiruvlar (masalan, koʻkrak qafasi rentgenografiyasi yoki kompyuter tomografiyasi) talab etilishi mumkin.
Tasnifi
Bronxial astma kelib chiqishi va kasallik ogʻirligiga koʻra tasniflanadi; uning alohida shakllari ham ajratiladi.
Etiologik tasnif
Xurujni keltirib chiqaradigan sabablarga koʻra quyidagilar ajratiladi:
- ekzogen bronxial astma — xuruj tashqi muhitdan nafas yoʻllariga kiradigan allergentaʼsirida yuz beradi (oʻsimliklar changi, mogʻor zamburugʻlari, jun , uy hayvonlari, mayda kanalar— uy changida uchraydigan organizmlar); alohida shakli — allergik reaksiyalarga irsiy moyillik natijasida yuzaga keladigan atopik bronxial astma;
- endogen bronxial astma — xurujni infeksiya, jismoniy zoʻriqish, sovuq havo hamda ruhiy-emotsional taʼsirlar qoʻzgʻatadi;
- aralash kelib chiqishli bronxial astma — xuruj tashqi allergenlar hamda yuqoridagi boshqa omillar taʼsirida yuzaga kelishi mumkin.
| Belgilar | Atopik tur | Infeksiyaga bogʻliq tur |
|---|---|---|
| Oilada allergik kasalliklar mavjudligi | Koʻpincha | Kamdan-kam (astmadan tashqari) |
| Bemorning atopik kasalliklari mavjudligi | Koʻpincha | Kamdan-kam |
| Xurujning tashqi allergen bilan bogʻliqligi | Koʻpincha | Kamdan-kam |
| Xurujning xususiyatlari | Toʻsatdan boshlanadi, tez rivojlanadi, odatda qisqa va yengil kechadi | Sekin boshlanadi, uzoq davom etadi, koʻpincha ogʻir kechadi |
| Burun va qoʻshimcha boʻshliqlarining kasalliklari | Allergik rinosinusit yoki polipoz , infeksiya belgilari boʻlmaydi | Allergik rinosinusit, koʻpincha polipoz, infeksiya belgilari |
| Bronx-oʻpka infeksion jarayoni | Odatda yoʻq | Koʻpincha surunkali bronxit, pnevmoniya |
| Qon va balgʻam eozinofiliyasi | Odatda oʻrtacha | Koʻpincha yuqori |
| Noinfeksion allergenlarga xos antitanalar IgE mavjudligi | Mavjud | Mavjud emas |
| Teri sinamalari noinfeksion allergen ekstraktlari bilan | Musbat | Manfiy |
| Jismoniy yuklama sinovi | Koʻpincha manfiy | Koʻpincha musbat |
| Allergenni bartaraf etish | Mumkin, koʻpincha samarali | Mumkin emas |
| Beta-adrenostimulyatorlar | Juda samarali | Oʻrtacha samarali |
| Xolinolitiklar | Kam samarali | Samarali |
| Eufillin | Juda samarali | Oʻrtacha samarali |
| IntalTayled | Juda samarali | Kamroq hollarda samarali |
| Kortikosteroidlar | Samarali | Samarali |
Ogʻirlik darajasini belgilash
Kasallik ogʻirligini baholashda quyidagilar hisobga olinadi:
- oy, hafta va sutka davomida tungi alomatlar soni;
- hafta va kun davomida kunduzgi alomatlar soni;
- jismoniy faollik va uyqu buzilishining darajasi;
- sutka davomidagi eng yaxshi MChH1 va PET koʻrsatkichlari;
- MChH1 va PETning sutkalik oʻzgarishi.
Astmani ogʻirlik darajasi boʻyicha tasniflashda alomatlar majmuasining maʼlum darajalariga mos keluvchi «pogʻona» tushunchasi bor. Toʻrt pogʻona ajratiladi. Agar bemor asosiy davolash preparatlarini qabul qilmasa, ushbu pogʻonalar toʻrtta ogʻirlik darajasiga mos keladi:
1-pogʻona. Intermittent astma
- Kasallik xurujlari kam uchraydi (haftada bir martadan kam).
- Qisqa muddatli zoʻrayishlar.
- Tungi xurujlar kam uchraydi (oyiga ikki martadan koʻp emas).
- MChH1 yoki PET meʼyorning 80 foizidan yuqori.
- PET oʻzgarishi 20 foizdan kam.
2-pogʻona. Yengil persistirlovchi astma
- Alomatlar haftada 1 martadan koʻp, ammo kuniga 1 martadan kam uchraydi.
- Zoʻrayishlar bemorning uyqusini va jismoniy faolligini buzishi mumkin.
- Tungi xurujlar oyiga kamida 2 marta yuz beradi.
- MChH1 yoki PET meʼyorning 80 foizidan yuqori.
- PET oʻzgarishi 20–30 foiz.
3-pogʻona. Oʻrtacha ogʻir persistirlovchi astma
- Astma xurujlari deyarli har kuni yuz beradi.
- Zoʻrayishlar uyquni buzadi, jismoniy faollikni kamaytiradi.
- Tungi xurujlar juda koʻp (haftada 1 martadan ortiq) uchraydi.
- MChH1 yoki PET meʼyoriy qiymatning 60–80 foizigacha kamayadi.
- PET oʻzgarishi 30 foizdan ortiq.
4-pogʻona. Ogʻir persistirlovchi astma
- Kasallik xurujlari har kuni yuz beradi.
- Tungi astma xurujlari juda tez-tez kuzatiladi.
- Jismoniy faollik cheklanadi.
- MChH1 yoki PET meʼyorning taxminan 60 foizini tashkil qiladi.
- PET oʻzgarishi 30 foizdan ortiq.
Agar bemor asosiy davolash olayotgan boʻlsa, kasallik ogʻirligi asosiy preparat bosqichi va dozasiga qarab baholanadi (past, oʻrtacha va yuqori dozalar haqida IGKS boʻlimiga qarang). IGKS):
| Pogʻona | past dozalar | oʻrtacha dozalar | yuqori dozalar |
|---|---|---|---|
| 1-pogʻona | Intermittent | Yengil persistirlovchi | Oʻrtacha ogʻir persistirlovchi |
| 2-pogʻona | Yengil persistirlovchi | Oʻrtacha ogʻir persistirlovchi | Ogʻir persistirlovchi |
| 3-pogʻona | Oʻrtacha ogʻir persistirlovchi | Ogʻir persistirlovchi | Ogʻir persistirlovchi |
| 4-pogʻona | Ogʻir persistirlovchi | Ogʻir persistirlovchi | Ogʻir persistirlovchi |
Astma zoʻrayishining ogʻirlik boʻyicha tasnifi
Bronxial astmaning zoʻrayishi hansirash, yoʻtal, hushtaksimon xirillash va koʻkrakda siqilish hissi tobora kuchayib borishidir. Bunda bronx boʻshligʻi torayib, nafas chiqarishning eng yuqori tezligi (PET), 1 soniyadagi majburiy nafas chiqarish hajmi (MChH1) va oʻpkaning majburiy tiriklik sigʻimi (MJTS) pasayadi. Zoʻrayish ogʻirligini baholash uchun fizik tekshiruv, tashqi nafas funksiyasi, arterial qon gazlari, EKGva koʻkrak qafasi rentgenografiyasi oʻtkaziladi.
| Belgilar | Yengil zoʻrayish | Oʻrtacha ogʻir zoʻrayish | Ogʻir zoʻrayish | Apnoe xavfi |
|---|---|---|---|---|
| Harakat faolligining cheklanishi | Yoʻq | Bor (oʻtirishni afzal koʻradi) | Yaqqol (zoʻrgʻa harakatlanadi) | |
| Nutq | Qiyinlashmagan (gaplar bilan) | Qisqa iboralar | Alohida soʻzlar | |
| Ong | Qoʻzgʻaluvchanlik boʻlishi mumkin | Odatda qoʻzgʻalgan | Odatda qoʻzgʻalgan | Ong chalkashishi |
| Nafas olish soni | Meʼyorda yoki oshgan (meʼyordan 30 foizgacha) | Meʼyordan 30–50 foizga oshgan | Daqiqada 30 martadan koʻp (meʼyordan 50 foiz yuqori) | |
| Nafas olishda yordamchi mushaklarning ishtiroki, boʻyinturuq chuqurchasining ichga tortilishi | Odatda yoʻq | Odatda bor | Bor, yaqqol ifodalangan | Koʻkrak va qorin devorining paradoksal harakatlari |
| Hushtaksimon nafas olish | Oʻrtacha, nafas chiqarish oxirida | Baland, butun nafas chiqarish davomida | Odatda baland, nafas olishda ham, chiqarishda ham | Hushtaksimon tovushlar yoʻq |
| Auskultatsiya | Nafas chiqarishda quruq xirillashlar | Nafas tovushlari notekis, nafas olish va chiqarishda xirillashlar | Susaygan nafas tovushlari | «Jim oʻpka» |
| Puls | 100 dan kam | 100—120 | 120 dan ortiq | Bradikardiya |
| Paradoksal puls | Yoʻq, <10 mm simob ustuni | Boʻlishi mumkin, 10–25 mm simob ustuni | Koʻpincha bor, >25 mm simob ustuni | Yoʻq (mushak charchashidan dalolat) |
| Bronx kengaytiruvchi preparatdan keyingi PET | Kutilgan qiymatning 80 foizidan yuqori | Kutilgan qiymatning 60–80 foizi | Kutilgan qiymatning 60 foizidan past yoki PET daqiqasiga 100 litrdan past yoxud yaxshilanish 2 soatdan kam saqlanadi | |
| Arterial qon gazlari: kislorod, PaO2 | Meʼyorda (95 mm simob ustuni) | 60 mm simob ustunidan ortiq | 60 mm simob ustunidan kam, sianoz boʻlishi mumkin | |
| Arterial qon gazlari: karbonat angidrid, PaCO2 | 45 mm simob ustunidan kam (meʼyorda 40 mm simob ustuni) | 45 mm simob ustunidan kam | 45 mm simob ustunidan ortiq. Nafas mushaklari charchashi mumkin | |
| Qonning kislorodga toʻyinishi, SaO2 | 95 foizdan yuqori | 91—95 % | 90 foizdan kam |
Bronxial astmaning alohida shakllari
Bir nechta mustaqil klinik-patogenetik shakllar mavjud: reflyuks qoʻzgʻatgan bronxial astma, aspirin bilan bogʻliq bronxial astma, jismoniy zoʻriqish astmasi, kasbiy astma va tungi astma.
Reflyuks qoʻzgʻatgan bronxial astma
Oshqozon tarkibining nafas yoʻliga tushishi bilan bogʻliq boʻgʻilish xurujini ilk bor kanadalik shifokor Uilyam Osler (1849—1919) 1892-yildatasvirlagan. Keyinchalik reflyuks qoʻzgʻatgan astmatermini taklif qilingan. Ayniqsa patologik gastroezofageal reflyuks (GER) qiziqish uygʻotadi: u koʻpincha tunda yuz beradigan astma xurujlarining sababi sifatida qaraladi. Bronxial astma bilan ogʻrigan bolalarning 50–60 foizida, hatto undan koʻprogʻida gastroezofageal reflyuks kuzatiladi.
Hozirgi qarashlarga koʻra, gastroezofageal reflyuks kasalligi (GERK)fonida yuzaga keluvchi oʻpka kasalliklari, jumladan astma patogenezi ikki mexanizm bilan bogʻliq. Birinchisi — aspiratsion: oshqozon tarkibi bronxospazm ga olib kelishi uchun bronxlar daraxtiboʻshligʻiga qaytib tushadi. Ikkinchisi — reflektor: reflyuks tarkibidagi agressiv moddalar reflyukspaytida qiziloʻngachga tushib, adashgan nerv retseptorlarini qiziloʻngachqoʻzgʻatadi va natijada boʻgʻilish xurujini yuzaga keltiradi.
GER tufayli mikroaspiratsiya surunkali bronxit, qaytalanuvchi pnevmoniyalar, oʻpka fibrozi, boʻgʻilish xurujlari va uyqu apnoesi kabi holatlarni rivojlantirishi mumkin. Kislotali tarkibning mikroaspiratsiyasi bronxlar daraxtida yalligʻlanishni yuzaga keltiradi va nafas yoʻllarining shilliq qavatini shikastlaydi, buning natijasida bronxospazm va bronx sekretsiyasi koʻpayadi.
Bronxial astmaning reflyuks bilan bogʻliqligi gumon qilinsa, GERK (diagnostikasi (sutkalik pH-metriya)oʻtkaziladi va tashxis tasdiqlansa, GERK davolanadi.
Tashxisni ifodalash
Bronxial astma tashxisi quyidagi sxema boʻyicha tuziladi:
Бронхиальная астма, <происхождение>, <степень тяжести>, <ремиссия или обострение с указанием степени тяжести обострения>
Zarur boʻlsa, bu sxemaga «aspirinli», «steroidga bogʻliq» kabi aniqlovchi sifatlar qoʻshiladi. Keyin hamroh sindromlar va kasalliklar koʻrsatiladi.
Tashxisga misollar:
- Bronxial astma, ekzogen, intermittent kechish, remissiya. Allergik intermittent rinit, zoʻrayishdan tashqari davr.
- Bronxial astma, aralash, yengil kechish, oʻrtacha ogʻir zoʻrayish. Allergik persistirlovchi rinokonyunktivit, zoʻrayish. Surunkali bronxit, zoʻrayish.
- Bronxial astma, ekzogen, oʻrtacha ogʻir kechish, yengil zoʻrayish. Oʻtkir eshakemi turidagi allergik reaksiya.
- Bronxial astma, endogen, steroidga bogʻliq, ogʻir kechish va ogʻir zoʻrayish. Surunkali obstruktiv oʻpka kasalligi (SOʻOK), II bosqich, oʻrtacha ogʻir, emfizema ustun boʻlgan aralash tur, N. Anthonisen boʻyicha II turdagi zoʻrayish. VN III. DN I.
- Aspirin bilan bogʻliq bronxial astma, endogen, oʻrtacha ogʻir, ogʻir zoʻrayish. Burun poliplari bilan kechuvchi surunkali polipoz gaymoroetmoidit. Pirazolon qatoridagi preparatlarni koʻtara olmaslik.
Davolash
Bronxial astmani davolashda kasallik mexanizmiga taʼsir qiluvchi, astmani nazorat qilishga yordam beradigan asosiy davolash preparatlari va faqat silliq mushaklarga bronxlar daraxtining taʼsir etib, xurujni bartaraf qiladigan simptomatik preparatlar qoʻllanadi.
Simptomatik davolashning preparatlari qatoriga bronxodilatatorlar:
- β2-adrenomimetiklar
- ksantinlar
Quyidagi asosiy davolash preparatlari qatoriga
- kromonlar
- ingalyatsion glyukokortikosteroidlar
- leykotriyen retseptorlari antagonistlari
- monoklonal antitanalar
kiradi. Asosiy davolash olib borilmasa, vaqt oʻtishi bilan bronxodilatatorlar (simptomatik vositalar) ingalyatsiyasiga ehtiyoj ortadi. Bunda, shuningdek, asosiy preparat dozasi yetarli boʻlmaganida ham bronxodilatatorlarga ehtiyojning oshishi kasallik nazoratsiz kechayotganidan dalolat beradi.
Kromonlar
Kromonlar guruhiga natriy kromoglikat (Intal) va natriy nedokromil (Tayled) kiradi. Ular intermittent va yengil bronxial astmada asosiy davolash sifatida koʻrsatilgan. Kromonlar samaradorligi boʻyicha IGKSdan past. IGKS yengil bronxial astmada ham tavsiya etilgani uchun kromonlar asta-sekin qoʻllashga qulayroq IGKS bilan almashtirilmoqda. IGKSning eng kichik dozalarida alomatlar toʻliq nazorat qilinsa, IGKSdan kromonlarga oʻtish ham asosli emas.
Glyukokortikosteroidlar
Astmada ingalyatsion glyukokortikosteroidlar qoʻllanadi; ularda tizimli steroidlarga xos koʻplab nojoʻya taʼsirlar kuzatilmaydi. Ingalyatsion kortikosteroidlar yetarli samara bermasa, tizimli qoʻllash uchun glyukokortikosteroidlar qoʻshiladi.
Ingalyatsion glyukokortikosteroidlar (IGKS)
IGKS bronxial astmani davolashdagi asosiy preparatlar guruhidir. Quyida ingalyatsion glyukokortikosteroidlarning kimyoviy tuzilishiga koʻra tasnifi keltirilgan:
- Galogenlanmaganlar
- budesonid (Pulmikort, Benakort, Budenit Steri-Neb)
- siklesonid (Alvesko)
- Xlorlanganlar
- beklometazon dipropionat (Bekotid, Beklodjet, Klenil, Beklazon Eko, Beklazon Eko Yengil Nafas)
- mometazon furoat (Asmaneks)
- Ftorlanganlar
- flunizolid (Ingakort)
- triamtsenolon atsetonid
- azmokort
- flutikazon propionat (Fliksotid)
IGKSning yalligʻlanishga qarshi taʼsiri yalligʻlanishhujayralari faolligini susaytirish, sitokinlarishlab chiqarilishini kamaytirish, araxidon kislotasi metabolizmi va prostaglandinlar hamda leykotriyenlarsinteziga taʼsir qilish, mikrotsirkulyatsiya tomirlari oʻtkazuvchanligini pasaytirish, yalligʻlanish hujayralarining toʻgʻridan-toʻgʻri koʻchishi va faollashuvining oldini olish, silliq mushaklardagi β-retseptorlar sezgirligini oshirish bilan bogʻliq. IGKS yalligʻlanishga qarshi lipokortin-1 oqsili sintezini ham kuchaytiradi; interleykin-5 ni toʻsib, eozinofillar apoptozinikuchaytiradi va ularning sonini kamaytiradi, hujayra membranalarini barqarorlashtiradi. Tizimli glyukokortikosteroidlardan farqli ravishda IGKS lipofil, qisqa yarim chiqarilish davrigaega, tez inaktivlanadi, mahalliy (topik) taʼsir koʻrsatadi, shu sababli tizimli taʼsirlari minimaldir. Eng muhim xususiyati — lipofillik: buning natijasida IGKS nafas yoʻllarida toʻplanadi, toʻqimalardan sekinroq ajraladi va glyukokortikoid retseptorlarga yaqinligi ortadi. IGKSning oʻpkadagi biologik oʻzlashtirilishi preparatning oʻpkaga yetib boradigan ulushiga (ingalyator turi va toʻgʻri ingalyatsiya usuliga), tashuvchi modda mavjudligiga (freonsiz ingalyatorlar yaxshiroq) hamda nafas yoʻllarida soʻrilishiga bogʻliq.
Yaqin vaqtgacha IGKSni tayinlashda pogʻonali yondashuv asosiy tushuncha boʻlgan: kasallik qanchalik ogʻir boʻlsa, IGKS dozasi shunchalik yuqori belgilanadi.
| IGKSning ekvivalent dozalari, mkg | ||||
|---|---|---|---|---|
| Xalqaro nomi | Past dozalar | Oʻrtacha dozalar | Yuqori dozalar | |
| Beklometazon dipropionat | 200—500 | 500—1000 | 1000 | |
| Budesonid | 200—400 | 400—800 | 800 | |
| Flunizolid | 500—1000 | 1000—2000 | 2000 | |
| Flutikazon propionat | 100—250 | 250—500 | 500 | |
| Triamtsinolon atsetonid | 400—1000 | 1000—2000 | 2000 | |
Yalligʻlanishni uzoq nazorat qilish uchun IGKS asosiy vosita boʻlib, ular har qanday darajadagi persistirlovchi bronxial astmada birinchi qator davolash hisoblanadi. Pogʻonali yondashuvga koʻra, «kasallik qanchalik ogʻir boʻlsa, ingalyatsion steroidlar dozasi shunchalik katta boʻlishi kerak». Tadqiqotlarda IGKSni kasallik boshlanganidan 2 yil ichida boshlagan bemorlar 5 yil yoki undan koʻproq vaqt oʻtgach boshlaganlarga qaraganda alomatlarni nazorat qilishda yaxshiroq natijaga erishgani koʻrsatilgan.
IGKS va uzoq taʼsir qiluvchi β2-adrenomimetiklar kombinatsiyasi
IGKS hamda uzoq taʼsir qiluvchi β2-adrenomimetiklarning tayyor kombinatsiyalari mavjud; ular asosiy davolash va simptomatik vositani birlashtiradi. GINA global strategiyasiga koʻra, tayyor kombinatsiyalar bronxial astmaning asosiy davolashida eng samarali vositalar hisoblanadi, chunki ular xurujni toʻxtatish bilan birga davolovchi taʼsir ham koʻrsatadi. Rossiyada quyidagi ikki kombinatsiya eng koʻp qoʻllanadi:
- formoterol + budesonid (Simbikort Turbuxaler — 4,5/80 va 4,5/160 mkg/doza) — bronxial astmaning har qanday ogʻirlik darajasi uchun mos;
- salmeterol + flutikazon (Seretid — 25/50, 25/125 va 25/250 mkg/doza, Seretid Multidisk — 50/100, 50/250 va 50/500 mkg/doza, Tevakomb — 25/50, 25/125 va 25/250 mkg/doza).
Seretid preparatida salmeterol dozali aerozolli ingalyatorda 25 mkg/doza, «Multidisk» qurilmasida esa 50 mkg/doza miqdorida boʻladi. Simbikort tarkibida formoterol mavjud; uning ruxsat etilgan eng yuqori sutkalik dozasi 24 mkg boʻlib, Simbikortni bir sutkada 8 martagacha ingalyatsiya qilishga imkon beradi. «SMART» tadqiqotida salmeterol va formoterolni qoʻllash platsebo bilan solishtirilganda maʼlum xavf bilan bogʻliqligi aniqlangan. Formoterol ingalyatsiyadan 5 daqiqadan keyin, salmeterol 20 daqiqadan keyin taʼsir eta boshlaydi.
Seretid aerozol va multidisk shakllarida mavjud. Aerozolning afzalligi dori zarralari kichikroq boʻlgani uchun mayda bronxlarga chuqurroq yetib borishidir. Dozali aerozol zarralari oʻlchami 2 mkm, turbuxaler yoki diskxaler zarralari esa 5 mkm yoki undan kichikroq.
Turbuxaler va diskxaler solishtirilganda diskxalerning kichik ustunligi mavjud: u nafas olinayotgan havoga kamroq qarshilik koʻrsatadi.
Uzoq taʼsir qiluvchi β-agonistlar β-adrenergik tizimning manfiy teskari aloqa mexanizmi orqali astma nazoratini yomonlashtirishi mumkin. Bu retseptorlar ragʻbatlantirilishiga moslashuv javobidir. Ragʻbatlantirish retseptorlarning ajralishi va hujayra ichiga kirishiga olib keladi; bu jarayon desensibilizatsiya deb ataladi. U retseptorlar zichligi va retseptor genlari ekspressiyasining kamayishi bilan kechadi; bu esa susaytirishdeb yuritiladi. β-agonistlarni muntazam qoʻllash maʼlum darajada bronx kengayish taʼsiri saqlansa-da, bronxlar giperreaktivligini oshirishi koʻrsatilgan. Bu taʼsirlar va keyingi xurujni toʻxtatish uchun ishlatilgan β-agonistlarga javobning kamayishi bemorni alomatlar kuchayishi haqida ogohlantirmagan holda astma nazoratini yomonlashtirishi mumkin. Shu sababli soʻnggi oʻn yillikda adrenomimetiklarni antixolinergik preparatlar bilan almashtirish va ularni IGKS bilan birlashtirish masalasi faol muhokama qilinmoqda.
Preparatni moslashuvchan dozalash konsepsiyasi
Pogʻonali yondashuvda alomatlar majmuasining har bir darajasi uchun asosiy davolash dozasi aniq belgilangan. Yevropa va Amerikadagi tadqiqotlar sogʻliqni saqlash tizimi rivojlangan mamlakatlarda ham astma alomatlarini nazorat qilish darajasi past ekanini koʻrsatgan.
Moslashuvchan dozalash konsepsiyasi Simbikort (budesonid 80 yoki 160 mkg + formoterol 4,5 mkg) tadqiqotlarida sinovdan oʻtgan. Simbikortni sutkada 8 martagacha ingalyatsiya qilish xavfsiz hisoblangan, shuning uchun IGKS dozasini oshirish uchun ingalyatsiyalar sonini koʻpaytirish mumkin. Simbikort yoki Foster ingalyatsiyasi tezkor bronxlarni kengaytiruvchi taʼsir koʻrsatib, IGKS dozasini oshiradi. Bemor oʻqitilgach, oʻz ahvoliga qarab Simbikortni kuniga 1 martadan 8 martagacha qoʻllab, IGKS dozasini mustaqil boshqarishi mumkin. Shunday qilib, moslashuvchan dozalash bemor davolashni oʻrtacha dozadan boshlab, keyinchalik oʻz ahvoliga qarab ayni ingalyator yordamida dozani oshirishi yoki kamaytirishidir. «Foster» qoʻllanganda oʻxshash natijaga IGKSning kichikroq dozalari bilan erishish mumkin.
Moslashuvchan dozalash konsepsiyasi mualliflari quyidagi fikrlarni ilgari suradi:
- moslashuvchan dozalash bemorga qulayroq;
- IGKSning umumiy dozasini kamaytirish mumkin, chunki bemor ahvoli yaxshilangach ingalyatsiyalar sonini tez kamaytiradi; shu tariqa IGKS qoʻllanganda nojoʻya dori reaksiyalari xavfi kamayishi mumkin;
- davolashning umumiy qiymati pasayadi;
- zoʻrayishlar soni kamayadi, chunki Simbikort dozasini vaqtincha oshirish ularning oldini olishga yordam beradi.
Simbikortni moslashuvchan dozalashga bagʻishlangan randomizatsiyalangan klinik tadqiqotlar bunday usul preparatni qatʼiy dozada qoʻllashga qaraganda astma belgilarini tezroq nazorat qilish, zoʻrayishlar soni va davolash xarajatlarini kamaytirishga yordam berishini koʻrsatgan. Nazariy jihatdan boshqa preparatlarni ham moslashuvchan dozalash uchun qoʻllash mumkin, ammo hozircha ularning samaradorligi boʻyicha mustaqil, koʻp markazli, randomizatsiyalangan tadqiqotlar mavjud emas. Solishtirma tadqiqotlar «Foster» va «Simbikort Turbuxaler»ning samaradorligi bir xil ekanini koʻrsatadi.
Bir qarashda bu konsepsiya bronxial astma bilan ogʻrigan bemorlar uchun ideal yechimdek koʻrinadi. Biroq yuqorida tilga olingan tadqiqotlar sharhlariga koʻra, zoʻrayishlar soni kamayganiga qaramay, koʻplab bemorlarda GINA mezonlariga koʻra astmaning kundalik nazoratiga erishilmagan. Bir tadqiqotda budesonid/formoterol bitta ingalyator rejimida 1 yil qoʻllangandan keyin bronx shilliq osti qavatida eozinofillar koʻpaygani aniqlangan.
IGKS/formoterolni bitta ingalyator rejimida qabul qiluvchi astmali bemorlar dorini faqat zarurat tugʻilganda ishlatib, sutkada 2 marta majburiy ingalyatsiyani oʻtkazib yuborishi xavfi bor. Boshqa tomondan, shifokor koʻrsatmasiga qaramay, ular qisqa taʼsirli β2-agonistlarni (QTBA) qabul qilishni davom ettirishlari mumkin.
2016-yilda budesonid/formoterolga retsept olgan 14 818 budesonid/formoterolga retsept olgan astmali bemorlar haqidagi maʼlumotlarni qamrab olgan. 2009–2013-yillarda oʻtkazilgan tadqiqotda bemorlarning retsept olinganidan keyingi 1 yil davomidagi real davolanishi tahlil qilingan. Jami 173 bemorga (1,2 foiz) preparat bitta ingalyator rejimida buyurilgan.
Bitta ingalyator rejimida davolangan 173 bemorning 53 foiziga birinchi retseptdan keyingi 1 yil davomida qoʻshimcha QTBA buyurilgan. Qatʼiy dozalash guruhidagi bemorlarning 82 foizi QTBA olgan. Bu maʼlumotlar SMART rejimida davolanganlarning aksariyati GINA mezonlariga koʻra astmasini nazorat qila olmaganini koʻrsatadi.
Tizimli qoʻllanadigan glyukokortikosteroidlar
Tizimli glyukokortikosteroidlar (TGKS) astma zoʻrayganda kichik dozada vena ichiga, ogʻiz orqali qisqa kurslarda yoki uzoq muddatga berilishi mumkin. TGKSning katta dozalarini vena ichiga yuborish (puls-terapiya) ancha kam ishlatiladi.
Ingalyatsion glyukokortikosteroidlar samara bermaganda TGKS uzoq muddat qoʻllanishi mumkin. Bunday holatda bronxial astma steroidga bogʻliq deb baholanadi va kasallik ogʻir turga kiritiladi.
TGKSning nojoʻya taʼsirlari quyidagilar: osteoporoz, arterial gipertenziya, qandli diabet, gipotalamus-gipofiz-buyrakusti bezlari tizimi faoliyatining susayishi, katarakta, glaukoma, semizlik, terining yupqalashishi va striyalar paydo boʻlishi, kapillyarlar oʻtkazuvchanligining ortishi, mushak zaifligi. TGKS buyurilgan zahoti osteoporoz profilaktikasi boshlanishi kerak. Ogʻiz orqali prednizon, prednizolon, metilprednizolon (Metipred), gidrokortizonqoʻllanadi. Bu preparatlarning boshqa glyukokortikosteroidlarga (GKS)nisbatan mineralokortikoid faolligi pastroq, koʻndalang-targʻil mushaklarga taʼsiri sustroq va yarim chiqarilish davrinisbatan qisqaroq. triamtsinolon (Polkortolon)ni uzoq muddat qabul qilish mushak distrofiyasi, ozish, holsizlik va oshqozon-ichak yoʻli shikastlanishi kabi nojoʻya taʼsirlar xavfini oshiradi. Deksametazon bronxial astmada ogʻiz orqali uzoq muddat qoʻllanmaydi, chunki u buyrakusti bezi poʻstlogʻifaoliyatini kuchli susaytiradi, suyuqlikni ushlab qoladi va oʻpkadagi retseptorlarga GKSning yaqinligi past boʻladi.
Ushbu davolash zaruratini yuzaga keltirgan sabablarni aniqlash muhim. Eng muhimlari quyidagilar:
- yatrogen omillar
- IGKS buyurilmaganligi;
- oldingi bosqichlarda kasallik ogʻirligini past baholash;
- zoʻrayish paytida yalligʻlanishni GKSning kichik dozalari bilan nazorat qilishga urinish, oqibatda tizimli GKS uzoq muddatga buyurilishi;
- neselektiv va kam selektiv β-blokatorlarni qoʻllash (propranolol, atenolol),
- IGKSni yetkazib berish tizimini notoʻgʻri tanlash;
- bronxial astmaga notoʻgʻri tashxis qoʻyish, aslida nafas belgilarining boshqa patologiya (tizimli vaskulitlar, tizimli sklerodermiya, dermatomiozit, bronx-oʻpka aspergillyozi, gastroezofageal reflyuks kasalligi, isteriya va boshqalar) oqibati boʻlishi;
- past davolashga rioya qilish darajasi (komplayens);
- allergenlar taʼsirining davom etishi.
Bemorlarning 5 foizida steroidrezistentlik (steroid retseptorlarining steroid preparatlarga chidamliligi) kuzatiladi. Bemorlarning ikki turi ajratiladi:
- II tur — haqiqiy steroidrezistentlikka ega, tizimli glyukokortikoidlarning katta dozalarini uzoq qabul qilganda nojoʻya taʼsirlari kuzatilmaydigan bemorlar;
- I tur — tizimli steroidlar nojoʻya taʼsiri kuzatiladigan orttirilgan rezistentlikka ega bemorlar. Bunday holatda GKS dozasini oshirish va qoʻshimcha (additiv) taʼsirga.
ega preparatlar buyurish orqali rezistentlikni yengish mumkin boʻlishi ehtimol. TGKS dozasi kamaytirilganda shifokor klinik manzarani toʻgʻri baholashi, steroidga bogʻliqlikning ehtimoliy sabablarini aniqlashi va yuqori samarali IGKSning eng yuqori dozalarini buyurishi kerak. Nafas funksiyasini nazorat qilish, har kuni pikfloumetriya oʻtkazish va zaruratga koʻra β2-agonistlar qoʻllanishini hisobga olish shart. TGKS IGKSning eng yuqori dozalari fonida asta-sekin kamaytiriladi, masalan, asoratlarning oldini olish uchun har 3–4 haftadan tez emas. Har safar doza kamaytirilganda qon tahlili oʻtkazish tavsiya etiladi ( eritrotsitlarning choʻkish tezligi (ECHT) va eozinofiliyaning ortishi, jumladan vaskulitkabi tizimli kasallikdan dalolat berishi mumkin), shuningdek, bazal kortizoldarajasini tekshirish kerak. Chunki TGKSning susaytiruvchi dozalari bilan uzoq davolash toʻxtatilgach buyrakusti bezi yetishmovchiligirivojlanishi mumkin. IGKS dozasini faqat TGKS butunlay bekor qilingandan keyin kamaytirishga ruxsat etiladi. Tizimli va tashqi glyukokortikosteroidlarni qoʻllash muddatini kamaytirish uchun davolashga steroidlarning taʼsirini kuchaytiradigan preparatlar (masalan, ammoniy glitsirrizinat) qoʻshiladi.
Antileykotriyen preparatlar
Hozirda quyidagi leykotriyen antagonistlari:
- zafirlukast (Akolat)
- montelukast (Singulyar)
- pranlukast
Bu guruh preparatlari 5-lipoksigenaza ferment tizimining surunkali faollashuvi oqibatida leykotriyenlar hosil qiladigan nafas yoʻllarining bazal tonusini tez bartaraf etadi. Shu bois ular aspirin bilan bogʻliq bronxial astmadakeng qoʻllanadi: bu holatda 5-lipoksigenaza tizimi kuchli faollashadi va retseptorlar leykotriyenlarga sezgirroq boʻladi. Leykotriyen antagonistlari aynan ushbu qiyin davolanadigan shaklda ayniqsa samaralidir.
Zafirlukast IGKSga qoʻshilganda platseboga qaraganda MChH1va PET koʻrsatkichlarini sezilarli yaxshilaydi hamda alomatlarni kamaytiradi.
Montelukastni IGKS va uzoq taʼsir qiluvchi β2-agonistlar bilan birgalikda, ayniqsa allergik rinitda qoʻllash nazoratni tezroq yaxshilaydi va IGKS dozasini kamaytiradi..
Buyuk Britaniyada oʻtkazilgan tadqiqot leykotriyen retseptorlari antagonistlari glyukokortikosteroidli ingalyatorlar kabi samarali ekanini koʻrsatgan. Antileykotriyen preparatlar, masalan, montelukast (Singulyar) va zafirlukast (Akolat) 650 bemor qatnashgan 24 oylik randomizatsiyalangan nazoratli tadqiqotda tekshirilgan. Natijalar New England Journal of Medicine jurnalida eʼlon qilingan. Mualliflarning fikricha, antileykotriyen vositalarni astmali bemorlarning 4/5 qismida, ayniqsa nojoʻya taʼsirlar va steroidlardan qoʻrqish sababli GKS ingalyatoridan foydalanishni istamaydiganlarda qoʻllash mumkin.
Monoklonal antitanalar
Astmani monoklonal antitanalaryordamida davolash usullari ishlab chiqilmoqda; ular II tur yalligʻlanish signal yoʻliga taʼsir qiladi. Yalligʻlanishni ragʻbatlantiruvchi sitokinlar interleykin-5 (mepolizumab, reslizumab, benralizumab[inglizcha], depemokimab[inglizcha]), interleykin-13 (tralokinumab, lebrikizumab[inglizcha]), shuningdek interleykin-4 va interleykin-13 ni bir vaqtda interleykin-4 retseptorining α-subbirligiga (IL-4Rα) selektiv taʼsir qilish orqali dupilumab. Anrukinzumab interleykin-13 bilan IL13Ra1 retseptorining oʻzaro taʼsirini bloklaydi. Boshqa monoklonal antitanalar: tezepelumab[inglizcha].
Omalizumab — qondagi erkin IgE bilan bogʻlanadigan IgEga qarshi monoklonal antitanadir. Bu semiz hujayralar degranulyatsiyasini va erta allergik reaksiyani boshlovchi biologik faol moddalar ajralishini toʻxtatadi. Terida oʻtkazilgan sinamalar yoki maxsus IgE tekshiruvi bilan tasdiqlangan, yil davomida taʼsir qiladigan allergenlar qoʻzgʻatadigan oʻrtacha va ogʻir persistirlovchi allergik astmali 12 yoshdan kattalarda qoʻllanishi mumkin.
β2-adrenomimetiklar (uzoq taʼsirli)
Gormonal preparatlar bilan birlashtirilmagan (monoterapiyadagi) barcha adrenomimetiklarni FDA mutaxassislari nojoʻya taʼsirlari sabab astmani davolash protokolidan chiqarishni taklif etgan.
Uzoq taʼsirli β2-adrenomimetiklarga hozir quyidagilar kiradi:
- formoterol (Oksis, Foradil)
- salmeterol (Serevent)
- indakaterol
«SMART» tadqiqoti maʼlumotlariga koʻra, SOʻOKni davolashda formoterol va salmeterol guruhida platseboga nisbatan nafas asoratlari bilan bogʻliq oʻlim biroz, lekin statistik ahamiyatli koʻpaygan (24 ga nisbatan 11; nisbiy xavf [RR] = 2,16; 95 foizlik ishonch oraligʻi [CI] 1,06–4,41), astmadan oʻlim (13 ga nisbatan 3; RR = 4,37; 95 foizlik CI 1,25–15,34) va astma bilan bogʻliq umumlashgan oʻlim holatlari (37 ga nisbatan 22; RR = 1,71; 95 foizlik CI 1,01–2,89). Boshqa tadqiqotlar esa formoterolning 24 mkg gacha sutkalik dozasi nafas va yurak-qon tomir asoratlari nuqtayi nazaridan xavfsiz ekanini koʻrsatgan. Oksis ishtirokidagi FACET tadqiqotida formoterol qoʻshilganda kichik dozali budesonid bilan ogʻir xurujlar 26 foizga va yengil xurujlar 40 foizga kamaygan, katta dozalarda esa yanada koʻproq kamaygan. Faqat yuqori dozali budesonid ogʻir xurujlarni 49 foizga, yengillarni 39 foizga; formoterol bilan mos ravishda 63 va 62 foizga kamaytirgan.
β2-adrenomimetiklar (qisqa taʼsirli)
Qisqa taʼsirli β2-adrenomimetiklar guruhiga quyidagilar kiradi:
- fenoterol (Berotek),
- salbutamol (Ventolin, Salamol Steri-Neb),
- terbutalin (Brikanil).
Ular mavjud bronx kengaytiruvchi vositalarorasida eng samaralilaridan boʻlib, har qanday yoshda astmaning oʻtkir belgilarini toʻxtatishda birinchi oʻrinda turadi. Ingalyatsiya yoʻli afzal, chunki kichik dozada tezroq natija va kamroq nojoʻya taʼsir taʼminlaydi. β2-agonist ingalyatsiyasi jismoniy yuklama va boshqa qoʻzgʻatuvchilar sabab bronxospazmdan 0,5–2 soat himoya qiladi.
Ksantinlar
Ksantinlarga eufillin(xurujni shoshilinch bartaraf etish uchun) va teofillin (ogʻiz orqali qabul qilinadigan uzoq taʼsirli) kiradi. Ular β2-adrenomimetiklardan avval ishlatilgan, hozir ham ayrim holatlarda qoʻllanadi. 5 yoshdan kattalarda teofillin monoterapiya va IGKS yoki TGKSga qoʻshimcha davo sifatida samarali boʻlishi koʻrsatilgan. U platsebodan yaxshiroq, kunduzgi va tungi alomatlarni kamaytiradi, oʻpka funksiyasini yaxshilaydi hamda jismoniy yuklamada himoya qiladi. Ogʻir astmali bolalarda teofillin qoʻshilishi nazoratni yaxshilab, GKS dozasini kamaytirishi mumkin. sekin ajraladigan preparatlar afzal: ular soʻrilishi oʻrganilgan va ovqatdan qatʼi nazar toʻliq biologik oʻzlashtiriladi (Teopek, Teotard). Hozir ksantin hosilalari asosan yordamchi ahamiyatga ega: boshqa guruh vositalari yoʻqligi yoki kam samaraliligi sabab xurujni toʻxtatishda qoʻllanadi.
Boshqa guruh preparatlari
Balgʻam koʻchiruvchi preparatlar balgʻam ajralishini yaxshilaydi. Ular, ayniqsa balgʻamquyuq boʻlganda va nebulayzerorqali qoʻllanilganda uning yopishqoqlik kamayadi, shilliq tiqinlar yumshaydi va ularning hosil boʻlishi sekinlashadi. Balgʻam quyuq boʻlganda sutkada 3–4 litr suyuqlik ichish tavsiya qilinadi. Nebulayzer yordamida balgʻam koʻchiruvchi preparat qabul qilingach, postural drenaj, koʻkrak qafasini perkussion va vibratsion massaj qilish yordam beradi. Asosiy vositalar: yod, gvayfenezin, N-atsetilsistein, ambroksol.
Antibiotiklar astma bakterial infeksiyalarbilan asoratlanganda qoʻllanadi, ular koʻpincha sinusit, bronxit va pnevmoniyadir. 5 yoshgacha bolalarda astma koʻpincha virusli infeksiya bilan asoratlanadi va bu holatlarda antibiotik buyurilmaydi. 5–30 yoshdagilarda mikoplazmali pnevmoniya uchrashi mumkin; bunda tetratsiklin yoki eritromitsinbuyuriladi. 30 yoshdan kattalarda pnevmoniyaning eng koʻp tarqalgan qoʻzgʻatuvchisi — Streptococcus pneumoniae; unga qarshi penitsillinlar va sefalosporinlarsamarali. Pnevmoniya gumon qilinganda balgʻam surtmasi Gram usulida boʻyalibmikroskopda tekshiriladi va ekiladi.
Allergenga xos immunoterapiya (AXIT)
Bu bronxial astmaning immunologik tabiatiga taʼsir etuvchi anʼanaviy davolash usullaridan biridir. AXIT allergik jarayonning barcha bosqichlariga taʼsir etadigan terapevtik xususiyatga ega; bunday taʼsir maʼlum farmakologik preparatlarda yoʻq. AXIT immunologik bosqichning oʻzini qamrab olib, immun javobni Th2-turdan Th1-turga oʻtkazadi, IgEorqali yuz beradigan allergik reaksiyaning erta va kech bosqichlarini susaytiradi, allergik yalligʻlanishning hujayraviy koʻrinishi va toʻqimalarning nospetsifik giperreaktivligini kamaytiradi. Ekzogen bronxial astmaga chalingan 5–50 yoshli bemorlarda qoʻllanadi. Muayyan oraliqlarda teri ostiga allergenyuboriladi va doza asta-sekin oshiriladi. Kurs kamida 3 oy davom etadi. Uy changi kanalari allergenlari bilan AXIT ayniqsa samarali, uy changi bilan esa samarasi past. Bir vaqtda koʻpi bilan 3 turdagi allergendan foydalaniladi, ular kamida 30 daqiqa oraligʻida yuboriladi.
Bronxial astmani davolashda allergenlardan tashqari gistaglobulin inʼyeksiyalari ham qoʻllanadi. Soʻnggi oʻn yillikda allergenlarni burun orqali va til ostiga yuborish usullari amaliyotga kiritilmoqda. Hozir Rossiyada AXIT uchun ogʻiz orqali qabul qilinadigan allergenlarning bir necha turi roʻyxatdan oʻtgan (chang daraxtlar, zamburugʻlar, kanalar).
Nebulayzerlardan foydalanish
Bronxial astmani muvaffaqiyatli davolashning muhim jihati — dori vositasini bronxlardagi yalligʻlanish oʻchogʻiga yetkazish. Buning uchun zarrachalari maʼlum oʻlchamdagi aerozol hosil qilish kerak. Maxsus nebulayzerlardeb ataladigan qurilmalar ishlatiladi. Ular aslida ingalyatorboʻlib, zarrachalari belgilangan oʻlchamdagi aerozol ishlab chiqaradi. Qurilma ichiga solingan moddani mayda zarrachali aerozolga aylantiradi; zarrachalar kichik boʻlgani uchun obstruksiyadan eng koʻp aziyat chekadigan mayda bronxlarga chuqur kiradi.
Rossiyada eng keng tarqalgan nebulayzerlarning ikki turi — ultratovushli va kompressorli turlardir. Har birining afzallik va kamchiliklari bor.
Ultratovushli nebulayzerlar ixchamroq va shovqini kamroq, olib yurishga qulay, ular orqali moyli eritmalar yuborish mumkin. Kompressorli qurilmalar havo nasosi sabab kattaroq, oʻzgaruvchan tok tarmogʻidan elektr quvvati talab qiladi va shovqinli ishlaydi. Biroq ularning muhim afzalligi — suspenziyalarni ham yuborish mumkinligi va ular oʻxshash ultratovushli modellarga qaraganda taxminan 40–50 foiz arzonligi.
Xavf omillarini bartaraf etish
Xavf omillarini bartaraf etish (eliminatsiya) kasallik kechishini sezilarli yaxshilashi mumkin. Allergik astmada, avvalo, allergenni yoʻqotish muhim. Shaharlardagi atopik bronxial astmali bolalar uyida allergenlarni yoʻqotishga qaratilgan individual kompleks choralar astma bilan bogʻliq kasallanishni kamaytirgani haqida maʼlumotlar bor. Allergenlar va ifloslantiruvchi (toksik) moddalarni uzoq muddatga bartaraf etish salomatlikni asrash va mustahkamlash, astmaning oldini olish va davolash uchun zarur. Shaharlarda kasallikni ogʻirlashtiradigan asosiy antropogen havo ifloslantiruvchilari — muallaq chang, azot oksidlari NO, NO2, oltingugurt oksidlari SO2, ozon O3, atomar kislorod O, fenol, formaldegid, benzopiren, is gazi CO.
Astmani allergen va ifloslantiruvchi moddalarni bartaraf etish orqali davolash uchun arzon HEPA va koʻmir filtrlari bor, shovqinsiz ishlaydigan havo tozalagichlar qoʻllanadi (filtrlar odatda har oy almashtiriladi). Past molekulyar massali toksik gazlar (NO2, SO2, O3, fenol, formaldegid) havo oqimining suv bilan oʻzaro taʼsiri orqali tozalanadi. Allergik krizlar bartaraf boʻladi, astmatik boʻgʻilish xurujlari chastotasi 60–90 foizga kamayadi.
Uy changi kanalari uyning turli joylarida yashab koʻpayadi, shu sababli ularni butunlay yoʻqotish mumkin emas. Bir tadqiqotda matras qoplamalaridan foydalanish bolalardagi bronxial giperreaktivlikni biroz kamaytirgani koʻrsatilgan. Qoplamalar qoʻllash, changni tozalash va kanalar yashaydigan joylarni yoʻqotish bolalar muassasalaridagi bolalarda alomatlar chastotasini kamaytirgan.
Uy hayvonlari. Agar hayvon juniga yuqori sezgirlik boʻlsa, hayvonlarni uydan chiqarish kerak, ammo hayvon allergenlari bilan aloqani butunlay bartaraf etish mumkin emas. Allergenlar maktab, transport hamda hayvonlar hech qachon saqlanmagan binolarga ham kiradi.
Chekish. Passiv chekish bolalarda alomatlar chastotasi va ogʻirligini oshiradi, shuning uchun bolalar boʻladigan xonalarda chekishni butunlay taqiqlash kerak. Faol chekish astma alomatlarini kuchaytirib, uzoq muddatda oʻpka faoliyatini yomonlashtirishdan tashqari IGKS samaradorligini pasaytiradi. Shu bois barcha chekuvchi bemorlarga chekishni tashlash qatʼiy tavsiya etilishi kerak.
Gripp va boshqa infeksiyalar. Imkon qadar har yili grippga qarshi emlash oʻtkazish zarur. Inaktivlangan gripp vaksinalari kamdan-kam nojoʻya taʼsir chaqiradi va odatda 3 yoshdan katta astmali bemorlar, shu jumladan davolash qiyin boʻlganlarda ham xavfsiz hisoblanadi. Bemorlar boshqa infeksiyalardan (rinitlar, sinusitlar) ham, ayniqsa sovuq mavsumda saqlanishi kerak.
Dori vositalari. Aspirin astmasi boʻlgan bemorlar aspirin va NYQP qabul qilishdan ehtiyot boʻlishi kerak. β-blokatorlar, ayniqsa neselektivlari ham tavsiya etilmaydi.
Deraza filtrlari. Hozir deraza romiga oʻrnatiladigan va tashqaridan kirayotgan havoni filtrlovchi qurilmalar mavjud; bunda deraza yopiq qoladi. Ular oddiy chang filtri va qoʻshimcha zararli chiqindilarni yutadigan koʻmir filtri bilan jihozlanishi mumkin. Turar joy joylashuviga qarab filtrlarni vaqti-vaqti bilan almashtirish tavsiya etiladi.
Dorisiz davolash
Mashgʻulotlar — Davolovchi jismoniy tarbiya bronx silliq mushaklari tonusi va shilliq qavat shishini kamaytiradi.
Davolovchi massaj bronx kengayishiga yordam beruvchi refleksni qoʻzgʻatadi. Yalligʻlanish jarayoni pasaygan davrda oʻtkaziladi.
Nafas mashqlari, masalan, Papvort (Papworth) usuli va Buteyko usuli. Angliyadagi shu nomli klinikada ishlab chiqilgan Papvort usuli gipo- va giperventilyatsiyani istisno qiladigan maʼlum nafas olish tartibidan foydalanishni nazarda tutadi, natijada CO2darajasi oshadi. Bu gipokapniya va astma zoʻrayishiga xos boshqa belgilar taʼsirini kamaytirishga qaratilgan. Buteyko nafas gimnastikasi oldingi usulga oʻxshaydi. Unda alveolyar giperventilyatsiyani kamaytirishga moʻljallangan nafas mashqlari va/yoki meʼyorlangan jismoniy yuklama qoʻllanadi. Mashqlar vaqtida turli usullar yordamida nafas olish chuqurligini asta-sekin meʼyorgacha kamaytirish soʻraladi. Klinik tadqiqotlar astmada nafas mashqlari umuman xavfsiz ekanini koʻrsatadi. Ayrim tadqiqotlarda astmali bemorlarda ijobiy taʼsirlar aniqlangan, ammo tadqiqot uslublaridagi kamchiliklar bu mashqlarning astmani davolashdagi samaradorligi haqida qatʼiy xulosa chiqarishga imkon bermaydi.
Speleoterapiya (yunoncha speleon — «gʻor») — tabiiy karst gʻorlari, gʻor boʻshliqlari, tuz konlari va metall, tuz, kaliy rudalarining sunʼiy qazilgan kon yoʻlaklaridagi oʻziga xos mikroiqlimda uzoq vaqt qolishga asoslangan davolash usuli. Bronxial astma keskin zoʻraymagan davrda, tashqi nafas yetishmovchiligi I yoki II darajadan oshmaganda qoʻllanadi. Biroq mavjud eksperimental tadqiqotlarning uslubiy kamchiliklari speleoterapiyaning astmadagi samarasi va uzoq muddatli taʼsiri haqida xulosa chiqarishga imkon bermaydi.
Galoterapiya — sunʼiy yaratilgan tuz gʻori mikroiqlimida boʻlishga asoslangan usul; uning asosiy taʼsir etuvchi omili mayda zarrachali quruq tuz aerozoli (galoaerozol)dir. Tuz aerozollari nafas yoʻllari mikroflorasining koʻpayishini susaytirib, yalligʻlanish rivojlanishining oldini oladi. Bronxial astmali bemorlarda galoterapiya remissiya davrini uzaytirishga va kasallik ogʻirligini pasaytirishga yordam beradi, bu asosiy dori bilan davolashning kichikroq dozalari va yumshoqroq vositalariga oʻtish imkonini beradi.
Prognoz
Kasallikning xususiyati va uzoq muddatli prognozi kasallik boshlangan yoshga bogʻliq. Allergik astmali bolalarning aksariyatida kasallik nisbatan yengil kechadi, biroq ogʻir shakllar, yaqqol astmatik statuslar , hatto oʻlim ham yuz berishi mumkin, ayniqsa asosiy davolash dozasi yetarli boʻlmasa. Bolalikda boshlangan bronxial astmaning uzoq muddatli prognozi yaxshi. Odatda balogʻat davriga kelib bolalar astmadan «oʻsib chiqadi», ammo ularda oʻpka funksiyasi buzilishlari, bronxial giperreaktivlik va immun holat oʻzgarishlari saqlanishi mumkin. Oʻsmirlikda.
boshlangan astmaning noqulay kechish holatlari ham tasvirlangan. Kasallik katta yoki keksa yoshda boshlangan boʻlsa, rivojlanishi va prognozi oldindan aytishga osonroq. Ogʻirlik, avvalo, kasallik turiga bogʻliq. Allergik astma yengilroq va prognozi yaxshiroq. «Oʻsimlik changi» astmasi odatda «uy changi» astmasiga qaraganda yengilroq kechadi. Keksalikda boshlangan astma koʻpincha boshidan ogʻir kechadi, ayniqsa aspirin bilan bogʻliq bronxial astma.
da. Umuman olganda, kasallik surunkali va sekin rivojlanadi; toʻgʻri davolash alomatlarni butunlay yoʻqotishi mumkin, ammo ularning sababini bartaraf etmaydi. Yetarli davolashda hayot va mehnat qobiliyati prognozi shartli ravishda yaxshi. Remissiya yillab davom etishi mumkin.
Astma nazoratiga erishilganini baholash uchun Astma nazorati testi (ACT)dan foydalanish mumkin. Rossiyada ushbu test Rossiya respirator jamiyati, Rossiya pediatrlar ittifoqi, Rossiya allergologlar va klinik immunologlar uyushmasi tomonidan maʼqullangan. Test muntazam baholash uchun ishlab chiqilgan: mutaxassis bilan maslahatlashish va davolashni oʻzgartirish zarurligini tekshirishga yordam beradi. Uning kattalar (12 yoshdan) va bolalar (4–11 yosh) uchun variantlari bor. U bir nechta savoldan iborat boʻlib, javoblarga ball beriladi; ballar yigʻindisi kasallikning nazorat darajasini koʻrsatadi.
Muqobil tibbiyot va yangi tadqiqotlar
Gigiyena gipotezasi
Ushbu gipoteza 1989-yilda D. P. Strachan tomonidan (Hay fever, hygiene, and household size) ilgari surilgan. Gigiyena gipotezasiga koʻra, bakterial antigenlar bilan aloqaning kamayishi antenatal va neonatal davrda shakllangan Th2-hujayraviy immun javobning Th1-hujayraviy javob bilan muvozanatli Th1- va Th2-javoblar nisbatiga oʻtish imkonini kamaytiradi. Bu allergik javobning saqlanib qolishiga yordam beradi. Rivojlanishi pastroq mamlakatlarda astma Gʻarbdagidan kamroq uchraydi, chunki u yerda gigiyena darajasi pastroq va infeksiyalarkoʻproq uchraydi. Gʻarbda esa tozalikka umumiy eʼtibor bolalarning mikroblar bilan aloqasini kamaytiradi; natijada ularning immun tizimi ehtimoliy infeksiyalarga qarshi kurashishga majbur boʻlmaydi.
Genetik gipoteza
Bir tadqiqotda yuzdan ortiq gen astmaga moyillik bilan bogʻliq ekani koʻrsatilgan. 2005-yil oxirida oltita yoki undan ortiq populyatsiyada astma bilan bogʻliq 25 gen aniqlangan. Ularga, masalan, interleykinlar 4, 10, 13; oʻsma nekrozi omili genlari va boshqalar kiradi. Koʻplari immun tizimi oqsillarini kodlaydi yoki yalligʻlanishniboshqaradi. Biroq ushbu genlar boʻyicha ham tadqiqot natijalari turli populyatsiyalarda yetarlicha takrorlanmaydi. Demak, bu genlar barcha sharoitlarda astma rivojlanishi bilan bogʻliq emas. Astma aslida bir nechta turli kasalliklardan iborat boʻlishi va har birida turli genlar rol oʻynashi haqidagi gipoteza mavjud. Masalan, genetik farqlardan biri —bitta nukleotidli polimorfizm 17q21 — bolalikda astma rivojlanishi bilan bogʻliqligi koʻrsatilgan.
Antikonvulsantlar yordamida davolash
Tadqiqotlarda epilepsiyaga qarshi vositalar, masalan, karbamazepin va valproatlaruzoq muddat qoʻllanganda astma xurujlarining oldini olishi mumkinligi koʻrsatilgan. Shu munosabat bilan Merab Lomiya boshchiligidagi gruziyalik tadqiqotchilar guruhi astma va paroksizmal kasalliklar (epilepsiya, uch shoxli nerv nevralgiyasi va migren) patogenezi oʻxshashligi haqida nazariya ilgari surib, ushbu preparatlarni astmaning qoʻllab-quvvatlovchi davosida qoʻllashni taklif qilgan.
Adabiyotlar
- Isayev Yu., Moysyuk L. Bronxial astma: anʼanaviy va noanʼanaviy davolash usullari. — Moskva: KUDITS-PRESS, 2008. — 168 b. — ISBN 978-5-91136-044-3.
- Bronxial astmani davolash va uning oldini olish global strategiyasi / A. G. Chuchalin tahriri ostida. — Moskva: Atmosfera, 2007. — 104 b.
- Solopov V. N. Astma. Kasallikning haqiqiy sababi. — Moskva: Yevropoligrafik, 2006. — 160 b. — ISBN 5-902728-03-7.
- Fadeyev P. A. Bronxial astma. — Moskva: Oniks, Mir i Obrazovaniye, 2010. — 160 b. — (Kasallikni qanday yengish mumkin). — ISBN 978-5-488-02586-8, ISBN 978-5-94666-591-9.
- Chuchalin A. G. Bronxial astma. — Moskva: Tibbiyot, 1985. — 160 b. — (Amaliyotchi shifokor kutubxonasi). — 100 000 nusxa.
- Chuchalin A. G. Bronxial astma. — Moskva: Rus. vrach, 2001. — 144 b. — (Amaliyotchi shifokor uchun). — ISBN 5-7724-0035-5.
Havolalar
- Bronxial astma — neyrogen yalligʻlanishli paroksizmal kasallik. — Patogenetik neyrogen mexanizmlar va davolash. Murojaat sanasi: 16-iyun 2007-yil. Asl nusxadan arxivlangan: asl nusxa 28-sentabr 2007-yil.
- Allergiyaning vaksina orqali profilaktikasi
- Bemorlar uchun GINA qoʻllanmasining tarjimasi