Insult nima

Insult
Срез мозга человека, умершего от инсульта
Insult oqibatida vafot etgan inson miyasining kesimi
KXT-11 8B20
KXT-10 I60-I64
KXT-9 434.91
OMIM 601367
DiseasesDB 2247
MedlinePlus 000726
eMedicine neuro/9 
MeSH D020521
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar

Insult (lot. insultus «tashlanish, hujum, zarba»), eskirgan atama apopleksiya (qad. yun. ἀποπληξία «falajlik»), apoplektik zarba yoki shunchaki zarba — bosh miyaning qon bilan ta’minlanishidagi o‘tkir buzilish (miya qon aylanishining o‘tkir buzilishi, MQAOB) bo‘lib, to‘satdan (bir necha daqiqa yoki soat ichida) yuzaga keladigan o‘choqli va/yoki umumiy miya bilan bog‘liq nevrologik belgilarbilan tavsiflanadi. Bu belgilar 24 soatdan ortiq davom etadi yoki serebrovaskulyar patologiya tufayli bemorning bundan qisqaroq muddatda vafot etishiga olib keladi.

Insult turlariga miya infarkti, miyaga qon quyilishi va subaraxnoidal qon quyilishikiradi; ularning etiopatogenezi va klinik ko‘rinishlari bir-biridan farq qiladi.

Nevrologik yetishmovchilikning qaytish muddatiga ko‘ra, alohida ravishda miya qon aylanishining o‘tkinchi buzilishlari (bunda nevrologik yetishmovchilik insultdan farqli ravishda 24 soat ichida yo‘qoladi) va kichik insult (nevrologik yetishmovchilik kasallik boshlanganidan keyin uch hafta ichida yo‘qoladi) ajratiladi.

Miya qon tomir kasalliklari qon aylanish tizimi kasalliklari sababli o‘limlar tarkibida yurak ishemik kasalligidan keyin ikkinchi o‘rinda turadi.

Insultning asosiy sababi bo‘lgan ateroskleroznidavolashda endovaskulyar kam invaziv muolajalar, jumladan angioplastika va stentlash hamda aterektomiya (ya’ni xolesterinli pilakchalarni olib tashlash) qo‘llanadi.

Insultdan keyin neyroplastiklik jarayonini miyada reabilitatsiya markazidarag‘batlantirish mumkin. Zamonaviy tibbiy reabilitatsiya usullariga robotlashtirilgan davolash turlari, masalan, HAL-terapiyakiradi. Ular harakatlarni maqsadli ravishda ko‘p marta takrorlash orqali neyroplastiklik mexanizmini faollashtirishga yordam beradi.

Tarixiy ma’lumotlar

Gippokrat

Insult haqida ilk ma’lumotlar Gippokrat tomonidan miloddan avvalgi 467-yildaberilgan tavsiflarda uchraydi. Ularda hushdan ketish miya kasalligi oqibatida yuz berishi aytiladi; bunda kasallik manbai bosh miyada bo‘ladi.

Keyinchalik Galen to‘satdan hushdan ketish bilan boshlanadigan belgilarni tasvirlab, ularga ἀποπληξία, ya’ni «zarba» deb nom bergan. Shundan buyon «apopleksiya» atamasi tibbiyotda uzoq vaqt mustahkam o‘rin egallab, miya qon aylanishining o‘tkir buzilishini ham, boshqa organlarga tez rivojlanadigan qon quyilishini ham (masalan,tuxumdon apopleksiyasi, buyrakusti bezlari apopleksiyasi va boshqalar) ifodalagan.

Uilyam Garvey esa 1628-yilda qonning organizmda qanday harakatlanishini o‘rganib, yurak nasos vazifasini bajarishini aniqlagan va qon aylanishijarayonini tasvirlab bergan. Bu bilimlar insultning sabablarini va qon tomirlarning ushbu jarayondagi rolini o‘rganishga asos yaratgan.

Insult patogenezini tushunishga Rudolf Virxovkatta hissa qo‘shgan. U «tromboz» va «emboliya» atamalarini taklif qilgan. Bu atamalar hozir ham insultni tashxislash, davolash va oldini olishda muhim hisoblanadi. Keyinchalik u tromboz arteriyalarda yallig‘lanish tufayli emas, balki qon tomir devorining yog‘li degeneratsiyasi natijasida yuzaga kelishini aniqlab, ushbu jarayonni ateroskleroz bilan bog‘lagan.

Epidemiologiya

Insultning barcha turlari orasida ishemik miya shikastlanishlari ustunlik qiladi. Kundalik nutqda insult ko‘pincha miyaga qon quyilishideb atalsa-da, aslida qon quyilishi, ya’ni gemorragik insult barcha holatlarning atigi 20—25 % ini tashkil etadi. Ishemik insultlar 70—85 %, jarohat bilan bog‘liq bo‘lmagan subaraxnoidal qon quyilishlari esa 5 % holatda uchraydi.

Hozirgi vaqtda insult jiddiy ijtimoiy-tibbiy muammo bo‘lib, avvalo, nevrologiya sohasiga taalluqlidir.

2013-yilda taxminan 6,9 million kishi ishemik insult, 3,4 million kishi esa gemorragik insultni boshdan kechirgan. Xususan, Rossiyada har yili 450 mingdan ortiq odam ushbu kasallikka chalinadi, ya’ni har 1,5 daqiqada rossiyaliklardan birida insult sodir bo‘ladi. Rossiyaning yirik shaharlarida bir sutkada 100 dan 120 tagacha o‘tkir insult qayd etiladi.

Insult hozirda aholining nogiron bo‘lib qolishiga olib keluvchi asosiy sabablardan biridir. Insultdan omon qolganlarning 70—80 % i nogiron bo‘lib qoladi, ularning taxminan 20—30 % i doimiy ravishda boshqalarning parvarishiga muhtoj bo‘ladi[manba 4121 kundan beri ko‘rsatilmagan].

Rossiya Federatsiyasida insult o‘tkazgan bemorlarning og‘ir nogiron bo‘lib qolishiga shoshilinch kasalxonaga yotqiziladigan bemorlar ulushining kamligi (15—30 % dan oshmasligi), ko‘plab shifoxonalarning nevrologiya bo‘limlarida intensiv terapiya palatalari yo‘qligi sabab bo‘lmoqda. Bemorlarni faol reabilitatsiya qilish zarurati ham yetarlicha hisobga olinmaydi (insult o‘tkazganlarning atigi 15—20 % i reabilitatsiya bo‘limlari va markazlariga o‘tkaziladi).

Insult bilan og‘rigan bemorlar orasidagi o‘lim ko‘rsatkichi ko‘p jihatdan o‘tkir davrdagi davolanish sharoitlariga bog‘liq. Insultdan keyingi dastlabki 30 kundagi o‘lim ko‘rsatkichi 35 % ni tashkil qiladi. Shifoxonalarda bu ko‘rsatkich 24 %, uyda davolanganlarda esa 43 % (Vilenskiy B. S., 1995). Bir yil ichida bemorlarning taxminan 50 % i vafot etadi. Erkaklarda o‘lim ko‘rsatkichi ayollarga qaraganda yuqori.

Nogironlikka moslashtirilgan hayot yillari ko‘rsatkichi serebrovaskulyar kasalliklar bo‘yicha har 100 ming aholiga nisbatan, 2004-yilda.

2011-yil holatiga ko‘ra, insult dunyo bo‘yicha o‘limning ikkinchi eng keng tarqalgan sababidir (birinchi o‘rinda yurak ishemik kasalligituradi). Har yili insultdan taxminan 6,2 million kishi (barcha o‘limlarning qariyb 11 % i) vafot etadi. Taxminan 17 million kishi 2010-yilda insult o‘tkazgan. Taxminan 33 million kishi esa ilgari insult o‘tkazib, 2010-yilda hayot bo‘lgan. 1990-yildan 2010-yilgacha rivojlangan mamlakatlarda insultlar soni taxminan 10 % ga kamaygan, rivojlanayotgan mamlakatlarda esa 10 % ga oshgan. Insultdan vafot etish xavfi Janubiy Osiyo aholisi orasida yuqori bo‘lib, insult tufayli yuz beradigan o‘limlarning qariyb 40 % i shu hududga to‘g‘ri keladi.

2015-yilda insult o‘lim sabablari orasida yurak ishemik kasalligidan keyin ikkinchi o‘rinni egallagan: 6,3 million o‘lim (jami o‘limlarning 11%). AQShda insult nogironlikning asosiy sababi bo‘lib, 2010-yillarning boshlarida o‘limning asosiy sabablari ichida to‘rtinchi o‘rinda turgan.

Insult bilan kasallanish 30 yoshdan boshlab yosh ulg‘ayishi bilan sezilarli ko‘payadi. Keksalik insult uchun eng muhim xavf omilidir. Insultlarning 95 % i 45 yosh va undan katta yoshda, 2/3 qismi esa 65 yoshdan oshganlarda yuz beradi.

Insult turlari

KXT bo‘yicha tasnif

InsultKXT-9KXT-10
miya infarkti433, 434I63
miya ichiga qon quyilishi431I61
SAQ (subaraxnoidal qon quyilishi)430I60
aniqlanmagan436I64

Insultning uchta asosiy turi mavjud: ishemik insult, miya ichiga qon quyilishi va subaraxnoidal qon quyilishi. Miya ichiga qon quyilishi hamda (barcha tasniflarda emas) jarohatga bog‘liq bo‘lmagan miya pardalari ostidagi qon quyilishlar gemorragik insultturiga kiradi. Xalqaro ko‘p markazli tadqiqotlarga ko‘ra, ishemik va gemorragik insultlar nisbati o‘rtacha 4:1—5:1 (mos ravishda 80—85 % va 15—20 %) ni tashkil qiladi.

Ishemik insult

Ishemik insultyoki miya infarktiko‘pincha 60 yoshdan oshgan va anamnezida miokard infarkti, revmatik yurak nuqsonlari, yurak ritmi va o‘tkazuvchanligining buzilishi, qandli diabetbo‘lgan bemorlarda yuz beradi. Ishemik insult rivojlanishida qonning reologik xususiyatlari buzilishi va magistral arteriyalarpatologiyasi katta rol o‘ynaydi. Kasallikning tunda, hushni yo‘qotmasdan rivojlanishi xosdir.

Etiopatogenez

Ishemik insult odatda bosh miyani oziqlantiruvchi arteriyalarning torayishi yoki berkilishi natijasida yuz beradi. Bunda bosh miyahujayralari zarur kislorod va oziq moddalarni ololmagani sababli nobud bo‘ladi. Ishemik insult aterotrombotik, kardioembolik, gemodinamik, lakunar hamda gemoreologik mikrookkluziya.

  • turidagi insultga bo‘linadi.odatda odatda yirik yoki o‘rta kalibrli miya arteriyalarining aterosklerozi fonida rivojlanadi. Aterosklerotik pilakcha qon tomir bo‘shlig‘ini toraytirib, tromb hosil bo‘lishiga zamin yaratadi. Arteriyadan arteriyaga emboliyao‘tishi ham mumkin. Bu insult turi bosqichma-bosqich rivojlanadi, belgilar bir necha soat yoki kun davomida kuchayadi va ko‘pincha uyqu paytida boshlanadi. Aterotrombotik insultdan oldin ko‘pincha tranzitor ishemik xurujlarkuzatiladi. Ishemik shikastlanish o‘chog‘ining hajmi turlicha bo‘ladi.
  • Kardioembolik insult miya arteriyasining embol bilan to‘liq yoki qisman berkilishi natijasida yuz beradi. Ko‘pincha yurak klapanlari nuqsonlari, qaytalanuvchi revmatik va bakterial endokardit, shuningdek, yurak bo‘shliqlarida devorga yopishgan tromblarhosil bo‘lishi bilan kechadigan boshqa yurak kasalliklarida paydo bo‘luvchi kardiogen emboliyalar sabab bo‘ladi. Embolik insult ko‘pincha paroksizmal bo‘lmachalar fibrillyatsiyasinatijasida rivojlanadi. Kardioembolik insult odatda bemor uyg‘oq paytida to‘satdan boshlanadi. Kasallikning dastlabki davrida nevrologik yetishmovchilik eng yaqqol namoyon bo‘ladi. Ko‘pincha insult o‘rta miya arteriyasi qon bilan ta’minlaydigan hududda joylashadi; ishemik shikastlanish o‘chog‘i o‘rta yoki katta bo‘lib, gemorragik tarkibiy qism xos. Bemorning anamnezida boshqa organlar tromboemboliyasi ham bo‘lishi mumkin.
  • Gemodinamik insult gemodinamik omillar, ya’ni arterial qon bosimining pasayishi (fiziologik, masalan, uyquda; ortostatik yoki yatrogen arterial gipotenziya, gipovolemiya) yoxud yurakning daqiqalik qon haydash hajmi kamayishi (masalan, miokardishemiyasi, yaqqol bradikardiya va hokazolar tufayli) bilan bog‘liq. Gemodinamik insult to‘satdan yoki bosqichma-bosqich, bemor tinch holatda yoki faol bo‘lganida boshlanishi mumkin. Infarkt o‘choqlari o‘lchami turlicha, joylashuvi esa odatda tutash qon ta’minoti hududlarida (po‘stloq, periventrikulyar va boshqa hududlarda) bo‘ladi. Gemodinamik insultlar ekstrakranial va/yoki intrakranial arteriyalar patologiyasi (ateroskleroz, arteriyalarning septal stenozi, miya qon tomir tizimi anomaliyalari) fonida yuzaga keladi.
  • Lakunar insult mayda perforatsiyalovchi arteriyalar shikastlanishi natijasida rivojlanadi. Odatda yuqori arterial bosim fonida bir necha soat davomida asta-sekin boshlanadi. Lakunar insultlar po‘stloqosti tuzilmalari (po‘stloqosti yadrolari, ichki kapsula, yarimoval markazning oq moddasi, miya ko‘prigi asosi)da joylashadi; o‘choqlar kattaligi 1,5 sm dan oshmaydi. Umumiy miya va meningeal belgilar bo‘lmaydi, ammo o‘ziga xos o‘choqli belgilar (faqat harakat yoki faqat sezgi bilan bog‘liq lakunar sindrom, ataktik gemiparez, dizartriya yoki monoparez) kuzatiladi.
  • Gemoreologik mikrookkluziya turidagi insult aniq sababi topilgan qon tomir yoki gematologik kasallik bo‘lmagan sharoitda rivojlanadi. Unga qonning reologik xususiyatlaridagi yaqqol o‘zgarishlar, shuningdek, gemostaz va fibrinoliztizimidagi buzilishlar sabab bo‘ladi. Jiddiy gemoreologik buzilishlar fonida nevrologik belgilar kam namoyon bo‘lishi xos.

Gemorragik insult

Ilmiy adabiyotlarda «gemorragik insult» va «jarohat bilan bog‘liq bo‘lmagan miya ichiga qon quyilishi» atamalari sinonim sifatida qo‘llanadi yoki gemorragik insult tushunchasiga miya ichiga qon quyilishidan tashqari, jarohat bilan bog‘liq bo‘lmagan subaraxnoidal qon quyilishi ham kiritiladi.

Miya ichiga qon quyilishi

Miya ichiga qon quyilishi — gemorragik insultning eng keng tarqalgan turi bo‘lib, ko‘pincha 45—60 yoshda yuz beradi. Bunday bemorlarning anamnezida gipertoniya kasalligi, miya aterosklerozi yoki ushbu kasalliklarning birgalikda mavjudligi, simptomatik arterial gipertenziya, qon kasalliklari va boshqalar uchraydi. Kasallikning dastlabki ogohlantiruvchi belgilari (masalan, issiq bosishi, bosh og‘rig‘iningkuchayishi, ko‘rishningbuzilishi) kam kuzatiladi. Odatda insult kunduz kuni hissiy yoki jismoniy zo‘riqish paytida to‘satdan rivojlanadi.

Etiopatogenez

Bosh miyaga qon quyilishining eng ko‘p uchraydigan sababi gipertoniya kasalligi dir (80—85 % holatda). Kamroq hollarda qon quyilishi ateroskleroz, qon kasalliklari, miya tomirlaridagi yallig‘lanish o‘zgarishlari, zaharlanish, avitaminozlar va boshqa sabablarga bog‘liq bo‘ladi. Qon quyilishi miyada diapedez yo‘li bilan yoki qon tomir yorilishi natijasida yuz berishi mumkin. Har ikkala holatda qonning tomir tashqarisiga chiqishiga umumiy va ayniqsa miyaning mahalliy qon aylanishidagi funksional-dinamik angiodistonik buzilishlar asos bo‘ladi. Qon quyilishi patogenezidagi asosiy omil arterial gipertenziya va gipertonik krizlarbo‘lib, ular paytida miya arteriyalari va arteriolalarining spazmlari yoki falajlanishi sodir bo‘ladi. Ishemiyao‘chog‘idagi modda almashinuvi buzilishlari qon tomir devorlari tuzilishining izdan chiqishiga olib keladi. Natijada ular plazma va eritrotsitlarni o‘tkazuvchan bo‘lib qoladi. Shu tariqa diapedez yo‘li bilan qon quyilishi yuz beradi. Ko‘plab tomir tarmoqlarida spazm bir vaqtda rivojlanishi hamda qonning miya to‘qimasiga kirib borishi keng qon quyilish o‘chog‘ini, ba’zan esa ko‘plab gemorragik o‘choqlarni yuzaga keltirishi mumkin. Gipertonik krizning asosida yuqori arterial bosimda miya qon oqimi o‘zini o‘zi boshqarish mexanizmi buzilishi natijasida arteriyalarning keskin kengayishi va miya qon oqimining ortishi yotishi mumkin. Bunday sharoitda arteriyalar torayish qobiliyatini yo‘qotib, passiv ravishda kengayadi. Yuqori bosim ta’sirida qon nafaqat arteriyalarni, balki kapillyar va venalarni ham to‘ldiradi. Tomirlar o‘tkazuvchanligi ortib, qon plazmasi va eritrotsitlar diapedeziga sabab bo‘ladi. Diapedezli qon quyilishi mexanizmida qonning ivish va ivishga qarshi tizimlari o‘rtasidagi muvozanat buzilishi ham muhim ahamiyatga ega. Tomir yorilishi patogenezida tomirlar tonusining funksional-dinamik buzilishi ham rol o‘ynaydi. Miyaning mayda tomirlari devori falajlanishi tomir devorlari o‘tkazuvchanligining keskin oshishiga va plazmorragiyaga, ya’ni plazmaning tomirdan tashqariga chiqishiga olib keladi.

Subaraxnoidal qon quyilishi

Subaraxnoidal qon quyilishi (qon quyilishi subaraxnoidal bo‘shliqqa, SAQ). Bunday qon quyilishi ko‘pincha 30—60 yoshda sodir bo‘ladi. Uning xavf omillariga chekish, surunkali alkogolizm yoki bir martada ko‘p miqdorda spirtli ichimlik ichish, arterial gipertenziya va ortiqcha tana vazni kiradi.

Etiopatogenez

Bu holat o‘z-o‘zidan, odatda arterial anevrizma yorilishi tufayli (turli ma’lumotlarga ko‘ra, 50 % dan 85 % gacha holatda) yoki bosh miya jarohatinatijasida yuz berishi mumkin. Boshqa patologik o‘zgarishlar (arteriovenoz malformatsiyalar, orqa miya tomirlari kasalliklari, o‘sma ichiga qon quyilishi) ham bunga sabab bo‘lishi mumkin. Bundan tashqari, SAQ sabablari orasida kokain giyohvandligi, o‘roqsimon hujayrali anemiya (odatda bolalarda), kamroq hollarda esa antikoagulyantlarqabul qilish, qon ivish tizimi buzilishlari va gipofizar insult ham bor. Subaraxnoidal qon quyilishining joylashuvi tomir qayerda yorilganiga bog‘liq. Ko‘pincha bosh miyaning pastki yuzasidagi katta miya arterial halqasi tomirlari yorilganda yuz beradi. Miya oyoqchalari, ko‘prik, uzunchoq miya va chakka bo‘laklarining bazal yuzasida qon to‘planishi aniqlanadi. Kamroq hollarda o‘choq miyaning yuqori-yon yuzasida joylashadi; bunday vaziyatlarda eng kuchli qon quyilishi katta egatlar bo‘ylab kuzatiladi.

Xavf omillari

Xavf omillari — muayyan kasallik rivojlanish ehtimoli yuqoriligini ko‘rsatuvchi klinik, biokimyoviy, xulq-atvorga oid va boshqa xususiyatlardir. Profilaktikaning barcha yo‘nalishlari alohida shaxslar va butun aholi orasida xavf omillarini nazorat qilish hamda ularni tuzatishga qaratilgan.

Aholining ko‘p qismida bir vaqtning o‘zida bir necha xavf omili mavjud bo‘lib, ularning har biri o‘rtacha darajada ifodalangan bo‘lishi mumkin. Maxsus shkalalar yordamida keyingi 10 yil ichida insult rivojlanishining shaxsiy xavfini (foizda) baholash va uni shu muddat uchun umumiy aholi xavfi bilan solishtirish mumkin. Eng mashhur shkala — Framingem shkalasi.

Gyoteborg olimlari rs12204590 mutatsiyasi FoxF2 geni yaqinida joylashganini va ularning fikricha, insult rivojlanish xavfining yuqoriligi bilan bog‘liq ekanini aniqlagan.

Belgilar

Bosh miyaning kompyuter tomografiyasi. O‘ng peshona bo‘lagida gipertoniya bilan bog‘liq po‘stloqosti gematomasi
Ayni bemorning operatsiyadan — o‘ng peshona bo‘lagidagi miya ichi gematomasini olib tashlashdan — 4 kun keyingi bosh miya kompyuter tomografiyasi

Miya qon aylanishining o‘tkir buzilishi belgilari paydo bo‘lganda davolashni imkon qadar erta boshlash uchun zudlik bilan shoshilinch tibbiy yordam chaqirish kerak.

Insult umumiy miya va o‘choqli nevrologik belgilar bilan namoyon bo‘lishi mumkin.

  • Insultning umumiy miya belgilari turlicha bo‘ladi. Ular ongning buzilishi, karaxtlik, uyquchanlik yoki aksincha, qo‘zg‘alish tarzida namoyon bo‘lishi, ba’zan bir necha daqiqaga hushdan ketish ham kuzatilishi mumkin. Kuchli bosh og‘rig‘i ko‘ngil aynishi yoki qusish bilan birga kechishi mumkin. Ba’zan bosh aylanishi yuz beradi. Odam vaqt va makonda mo‘ljalni yo‘qotishi mumkin. Vegetativ belgilar — issiq bosishi, terlash, yurak urishi, og‘iz qurishi — ham uchrashi mumkin.
  • Insultning umumiy miya belgilari fonida o‘choqli belgilar yuzaga chiqadi. Klinik manzara miyaning qaysi qismi uni qon bilan ta’minlovchi tomir shikastlanishi tufayli zarar ko‘rganiga bog‘liq. Agar bu qism harakat funksiyasini boshqarsa, kuchsizlik qo‘l yoki oyoqda paydo bo‘lib, falajlikdarajasigacha yetishi mumkin. Qo‘l-oyoqlardagi kuchning yo‘qolishi sezuvchanlik pasayishi, nutq va ko‘rishning buzilishi bilan kechishi mumkin. Bunday o‘choqli insult belgilari, asosan, uyqu arteriyasiqon bilan ta’minlaydigan miya qismi shikastlanishi bilan bog‘liq. Mushaklar kuchsizligi (gemiparez), nutq va so‘zlarni talaffuz qilish buzilishi, bir ko‘zning ko‘rishi pasayishi hamda shikastlangan tomondagi bo‘yin uyqu arteriyasi pulsatsiyasi xosdir. Ba’zan yurishning beqarorlashishi, muvozanat yo‘qolishi, tinimsiz qusish va bosh aylanishi yuz beradi, ayniqsa harakatlarni muvofiqlashtirish va tananing fazodagi holatini sezishga javob beruvchi miya sohalarini ta’minlovchi tomirlar zararlanganda. Miyacha, ensa bo‘laklari, miyaning chuqur tuzilmalari va miya ustunida «dog‘simon ishemiya» yuz beradi. Atrofdagi buyumlar odam atrofida aylanayotgandek tuyuladigan bosh aylanishi xurujlari turli yo‘nalishda kuzatiladi. Bu holat ko‘rish va ko‘z harakatlarining buzilishi (g‘ilaylik, ikkita ko‘rish, ko‘rish maydonining torayishi), yurishdagi beqarorlik va muvozanatsizlik, nutq, harakat va sezuvchanlikning yomonlashishi bilan kechishi mumkin.

Tashxislash

Kompyuter tomografiyasi (KT) va magnit-rezonans tomografiya (MRT) insultni aniqlashdagi eng muhim tekshiruvlardir. KT aksariyat hollarda miyaga «yangi» qon quyilishini insultning boshqa turlaridan aniq farqlash imkonini beradi. MRT esa ishemiya sohalarini aniqlash, ishemik shikastlanish tarqalishini va penumbra (hali saqlab qolish mumkin bo‘lgan to‘qima)ni baholash uchun afzalroq. Ushbu tekshiruvlar yordamida birlamchi va metastatik o‘smalar, miya abssesslari va subdural gematomalarham aniqlanishi mumkin. Agar ensa mushaklari rigidligi kuzatilsa, ammo ko‘ruv nervi diski shishmagan bo‘lsa, aksariyat hollarda lyumbal punksiya miyaga qon quyilishini tez aniqlashga yordam beradi; biroq miya to‘qimasining «qisilishi» sindromi xavfi biroz saqlanib qoladi. Emboliyaga gumon qilinib, antikoagulyantlar qo‘llash rejalashtirilganda ham lyumbal punksiya zarur bo‘ladi. Bu muolaja tarqoq sklerozni tashxislashda ham muhim, shuningdek, neyrovaskulyar sifilis va miya abssessini aniqlashda diagnostik ahamiyatga ega bo‘lishi mumkin. Agar KT yoki MRT mavjud bo‘lmasa, exoensefalografiya va lyumbal punksiya o‘tkazish kerak.

Differensial tashxis

Insult turlarini farqlovchi diagnostik belgilar
BelgilarIshemik miya infarktiMiyaga qon quyilishiSubaraxnoidal qon quyilishi
Oldindan yuz bergan o‘tkinchi ishemik xurujlar Tez-tez Kamdan-kam Kuzatilmaydi
Boshlanishi Nisbatan sekin Tez (bir necha daqiqa yoki soat) To‘satdan (1-2 daqiqa)
Bosh og‘rig‘i Kuchsiz yoki yo‘q Juda kuchli Juda kuchli
Qusish Miya ustuni shikastlanishidan tashqari holatlarda xos emas Tez-tez Tez-tez
Gipertenziya Tez-tez Deyarli har doim bo‘ladi Ko‘p emas
Ong Qisqa muddatga yo‘qolishi mumkin Odatda uzoq muddat yo‘qoladi Qisqa muddatga yo‘qolishi mumkin
Ensa mushaklarining rigidligi Kuzatilmaydi Tez-tez Har doim
Gemiparez (monoparez) Tez-tez, kasallik boshidanoq Tez-tez, kasallik boshidanoq Kamdan-kam, kasallik boshidan emas
Nutqning buzilishi (afaziya, dizartriya) Tez-tez Tez-tez Juda kamdan-kam
Likvor (dastlabki tahlil) Odatda rangsiz Ko‘pincha qon aralashgan Har doim qon aralashgan
Qon quyilishi ko‘zning to‘r pardasiga Kuzatilmaydi Kamdan-kam Bo‘lishi mumkin

Voqea joyida aniqlash

Insultni darhol voqea joyida ham aniqlash mumkin. Buning uchun insult belgilarini aniqlovchi uchta asosiy usuldan, ya’ni «KGK» qoidasidan foydalaniladi. Buning uchun jabrlanuvchidan quyidagilarni so‘rang:

  • K — kulimsirashni. Insult paytida tabassum qiyshiq bo‘lishi, labning bir tomondagi burchagi yuqoriga emas, pastga qarashi mumkin.
  • G — gapirishni. Masalan, «Deraza ortida quyosh charaqlab turibdi» kabi oddiy gapni aytishni so‘rang. Insultda ko‘pincha (lekin har doim emas!) talaffuz buziladi.
  • K — ko‘tarishni , ya’ni ikkala qo‘lni bir vaqtda yuqoriga ko‘tarishni so‘rang. Qo‘llar bir xil ko‘tarilmasa, bu insult belgisi bo‘lishi mumkin.

Qo‘shimcha tashxislash usullari:

  • Jabrlanuvchidan tilini chiqarishni so‘rang. Til qiyshiq yoki shakli o‘zgargan bo‘lib, bir tomonga og‘sa, bu ham insult belgisi bo‘lishi mumkin.
  • Jabrlanuvchidan qo‘llarini kaftlarini yuqoriga qaratgan holda oldinga uzatib, ko‘zlarini yumishni so‘rang. Qo‘llardan biri o‘z-o‘zidan yon tomonga va pastga og‘a boshlasa, bu insult belgisi bo‘lishi mumkin.

Jabrlanuvchi ushbu topshiriqlardan birini bajarishga qiynalsa, darhol tez yordam chaqirish va yetib kelgan tibbiyot xodimlariga belgilarni aytish kerak. Belgilar to‘xtagan bo‘lsa ham (miya qon aylanishining o‘tkinchi buzilishi), yo‘l bir xil: tez yordam orqali shifoxonaga yotqizish kerak. Keksalik yoki koma kasalxonaga yotqizishga qarshi ko‘rsatma emas.

Insultni aniqlash uchun yana bir eslab qolish qoidasi mavjud: K. H. T. Q.:

  • K — Kulimsirash. Insultdan keyin tabassum qiyshiq va nosimmetrik bo‘ladi.
  • H — Harakat. Ikkala qo‘l yoki ikkala oyoqni bir vaqtda ko‘targanda juft a’zolardan biri sekinroq va pastroq ko‘tariladi.
  • T — Talaffuz. «Artikulyatsiya» so‘zini yoki bir necha iborani aytishni so‘rang. Insultdan keyin diksiya buziladi, nutq sekinlashadi yoki g‘alati eshitiladi.
  • Q — Qaror. Agar ushbu belgilarning kamida bittasida odatdagi holatdan chetlanish aniqlansa, tez yordamga qo‘ng‘iroq qilish kerak. Dispetcherga insultning qaysi belgilari (KHTQ qoidasiga ko‘ra) kuzatilganini ayting. Bunda maxsus reanimatsiya brigadasi yuboriladi.

Davolash

Insultni davolash shoshilinch yordam choralari va bosqichma-bosqich olib boriladigan uzoq muddatli tiklanish (reabilitatsiya) davrini o‘z ichiga oladi.

Insultni davolash standartlari turli tibbiyot jamiyatlarining hujjatlarida bayon etilgan. Ulardan eng nufuzlilari Amerika yurak va insult assotsiatsiyalarining (American Heart/Stroke Association (AHA/ASA) hamda Yevropa insult tashkilotining (European Stroke Organization) qo‘llanmalaridir. Xalqaro qo‘llanmalarda bayon qilingan insultni davolash qoidalari bilan Rossiya Sog‘liqni saqlash vazirligi tasdiqlagan insult bilan og‘rigan bemorlarga tibbiy yordam standartlari o‘rtasida nomuvofiqliklar mavjudligi qayd etiladi. Bu tafovutlar, avvalo, neyroprotektorlar («neyroprotektiv preparatlar») deb ataluvchi dorilarga taalluqli. Yevropa qo‘llanmasida «hozirgi vaqtda o‘tkir ishemik insult bilan og‘rigan bemorlarni neyroprotektiv moddalar bilan davolash bo‘yicha tavsiyalar mavjud emas» deyiladi. Shuningdek, AHA/ASA qo‘llanmasida «hozirgi vaqtda insultdan keyingi natijalarni yaxshilashda samaradorligi isbotlangan neyroprotektiv ta’sirga ega hech qanday muolaja mavjud emas, shuning uchun ularning hech biri tavsiya etilmaydi», deb ta’kidlanadi.

Biroq Rossiya Federatsiyasida shifokorlar insult paytida va undan keyin bemorlarga turli neyroprotektorlarni odatda buyuradilar. Eng ko‘p qo‘llanadiganlaridan biri etilmetilgidroksipiridin suksinat (masalan, meksidol) saqlovchi preparatlardir. Ammo ushbu faol modda saqlovchi dorilarning samaradorligini tasdiqlovchi ishonchli dalillar yo‘q. Insultda etilmetilgidroksipiridin suksinat qo‘llanishi bo‘yicha tadqiqotlarning aksariyatida ishtirokchilar soni kam, ishtirokchilar va davolash usullari yetarli tavsiflanmagan, tadqiqot metodologiyasida nuqsonlar bor yoki xulosalar yetarlicha asoslanmagan (ba’zan ushbu kamchiliklarning bir nechtasi birgalikda uchraydi). Hech bir tadqiqot etilmetilgidroksipiridin suksinat insultdan keyingi o‘lim ko‘rsatkichini kamaytirishini isbotlamagan.

Insultda birinchi yordam

Insult yuz berganda eng muhimi — bemorni iloji boricha tezroq, imkon qadar belgilar aniqlanganidan keyingi birinchi soatda ixtisoslashgan shifoxonaga yetkazish. Har qanday shifoxona emas, balki faqat ayrim ixtisoslashgan markazlar insultga zamonaviy va to‘g‘ri yordam ko‘rsatishga moslashganini hisobga olish kerak. Shu sabab bemorni o‘z kuchi bilan eng yaqin shifoxonaga olib borish ko‘pincha samara bermaydi. Birinchi ish — shoshilinch xizmatlarga qo‘ng‘iroq qilib, tegishli tibbiy transportni chaqirish.

Tez yordam kelguniga qadar bemorga ovqat yoki suv bermaslik kerak, chunki yutish a’zolari falajlangan bo‘lishi va ovqat nafas yo‘liga tushib, bo‘g‘ilishga olib kelishi mumkin. Qusishning dastlabki belgilarida qusuq nafas yo‘liga tushmasligi uchun bemorning boshini yon tomonga burish kerak. Bemorni yotqizib, bosh va yelkasi ostiga yostiq qo‘yish ma’qul: bo‘yin va bosh bir chiziqda bo‘lib, bu chiziq gorizontalga nisbatan taxminan 30° burchak hosil qilishi kerak. Bemor keskin va jadal harakatlardan saqlanishi lozim. Siqib turgan kiyimlari bo‘shatiladi, galstugi yechiladi va qulayligi ta’minlanadi.

Hush yo‘qolib, nafas olish to‘xtasa yoki agonal nafas kuzatilsa, darhol yurak-o‘pka reanimatsiyasiboshlanadi. Bu chora bemorning omon qolish ehtimolini bir necha baravar oshiradi. Reanimatsiyani boshlash uchun puls yo‘qligini aniqlash endi shart emas; hushsizlik va muntazam nafasning bo‘lmasligi yetarli. Ko‘chma defibrillyatorlardan foydalanish omon qolish imkoniyatini yanada oshiradi. Jamoat joylarida (kafe, aeroport va hokazolarda) birinchi yordam ko‘rsatayotgan kishi xodimlardan shu yerda yoki yaqin atrofda defibrillyator bor-yo‘qligini so‘rashi kerak.

Shoshilinch malakali yordam

Kasalxonagacha bo‘lgan tibbiy yordam bosqichida bemorning gemodinamik ko‘rsatkichlarini baholash kerak. Agar arterial bosim keskin ko‘tarilgan (220/120 mm sim. ust. dan yuqori) bo‘lsa, uni asta-sekin pasaytirish choralari ko‘rilishi lozim. Bosimning tez tushirilishi bemor ahvolini og‘irlashtirib, bosh miya perfuziyasini kamaytiradi.

Reanimatsiya choralari

To‘g‘ri tashxis qo‘yish, insult yuz bergan aniq joyni aniqlash va shikastlangan to‘qima hajmini baholash davolash usulini to‘g‘ri tanlash hamda og‘ir asoratlarning oldini olishga yordam beradi. Bemorni so‘roq qilish va ko‘rikdan o‘tkazishdan tashqari, maxsus[qanday?] bosh miya, yurak va qon tomirlarni tekshirish usullari zarur.

Reanimatsiya choralari gemodinamika va kislorod bilan ta’minlanish ko‘rsatkichlarini yetarli darajada ushlab turishga qaratilishi kerak.

Insultga chalingan bemorlarga dorilar davolash standartlariga muvofiq va davolovchi shifokor qaroriga ko‘ra buyuriladi.

Rossiya hududida shifokor-nevrologlarga insult bilan og‘rigan bemorlarga tibbiy yordam ko‘rsatish uchun quyidagi farmakoterapevtik guruhdagi preparatlarni qo‘llash tavsiya etiladi: narkotik bo‘lmagan og‘riq qoldiruvchilar va nosteroid yallig‘lanishga qarshi vositalar (atsetilsalitsil kislotasi), antiagregantlar (klopidogrel, tiklopidin), antikoagulyantlar (varfarin), miorelaksantlar (botulin toksini), antidepressantlar va kayfiyatni barqarorlashtiruvchi vositalar (fluoksetin) va markaziy nerv tizimiga ta’sir qiluvchi vositalar (serebrolizin).

Bemorni parvarish qilish xususiyatlari

Insultga ko‘pincha pnevmoniya va yotoq yaralariqo‘shiladi. Bunday holatda bemorni doimiy parvarishlash, yonboshdan yonboshga ag‘darib turish, namlangan choyshablarini almashtirish, ovqatlantirish, ichagini bo‘shatishga yordam berish va vibromassaj orqali ko‘krak qafasini massaj qilish zarur[manba 4910 kundan beri ko‘rsatilmagan].

Insultdan keyingi reabilitatsiya

Jahon amaliyotida insultdan keyingi tiklanish davosida fanlararo yondashuv yetakchi o‘rinni egallaydi. Unga ko‘ra, davolash (terapiya) jarayonini bir nechta mutaxassis, asosan fizioterapevt, ergoterapevt va logoped boshqaradi[manba 4910 kundan beri ko‘rsatilmagan].

  • Fizioterapevt harakat funksiyalarini tiklash bilan shug‘ullanadi.
  • Ergoterapevt insultdan keyin odamning kundalik hayotga moslashishiga yordam beradi.
  • Logoped nutq va yutish funksiyalarini tiklash bilan shug‘ullanadi (bemorda afaziya va disfagiya bo‘lsa).

Inson miyasi sog‘lom neyronlar o‘rtasida yangi bog‘lanishlar yaratish va yangi axborot zanjirlarini shakllantirish orqali ma’lum darajada tabiiy tiklanish qobiliyatiga ega. Bosh miyaning bu xususiyati neyroplastiklik deb ataladi va uni reabilitatsiya jarayonida rag‘batlantirish mumkin. Har qanday reabilitatsiya dasturining samaradorligini belgilovchi asosiy omillardan biri — puxta ishlab chiqilgan, shaxsga moslangan mashqlar majmuasini muntazam bajarishdir. Ya’ni bu insonning yangi ko‘nikmani o‘rganishidagi umumiy tamoyildir.

Yangi reabilitatsiya usullariga robotlashtirilgan davolash turlari, masalan, HAL-terapiyakiradi. Ular harakatlarni maqsadli ravishda qayta-qayta takrorlash orqali neyroplastiklik mexanizmini faollashtirishga yordam beradi.

Insultdan keyingi reabilitatsiyada turli yordamchi usullar, jumladan dori vositalari, davolovchi gimnastika va biologik teskari aloqa asosidagi mashqlar (turli reaksiyalar, jumladan, EEG, EKG, nafas olish, harakatlar va tayanch reaksiyasi bo‘yicha) qo‘llanadi[ishonchli bo‘lmagan manba]);

2016-yilda rossiyalik olimlar insult o‘tkazgan bemorning nutqini tiklashga yordam beradigan stomatologik qurilma ishlab chiqqanlarini e’lon qilgan.

Insultdan keyingi davrda postinsult depressiya (PD) rivojlanishi xavfi yuqori. U reabilitatsiya jarayoniga, hayot sifatiga va jismoniy salomatlikka salbiy ta’sir qiladi, birga kechuvchi ruhiy kasalliklar, avvalo, xavotir buzilishlarinamoyon bo‘lishiga yordam beradi. PD omon qolish prognozini sezilarli yomonlashtiradi. Masalan, PD bilan og‘rigan bemorlarda o‘lim xavfi depressiya belgilari bo‘lmagan bemorlarnikiga nisbatan o‘rtacha 3,5 baravar yuqori bo‘lib, bu insultdan keyingi 10 yil davomida kuzatiladi. Statistikaga ko‘ra, PD tarqalishi 33 % bo‘lib, insult o‘tkazgan taxminan har uchinchi bemorda uchraydi.

Insultdan keyingi depressiya paydo bo‘lishiga ta’sir qiluvchi ruhiy omillar orasida shaxsning premorbid xususiyatlari va bemorning kasallikka munosabati qayd etiladi. Insultdan keyingi depressiya nutq muammolari, ijtimoiy yakkalanishva funksional holatning yomonligi bilan bog‘liq. PD organik sababga ham ega bo‘lib, uning paydo bo‘lishi miya shikastlanishining joylashuviga bog‘liq bo‘lishi mumkin. Ayrim fikrlarga ko‘ra, insult chap yarimsharning peshona bo‘lagi va bazal gangliyalarida joylashganda depressiya kuchliroq namoyon bo‘ladi. Depressiya dori bilan davolashga javob reaksiyasi ham bo‘lishi mumkin.

PDni davolashda antidepressantlar, psixostimulyatorlar, elektrokonvulsiv terapiya (ayniqsa dorilarni ko‘tara olmaslik yoki davolashga chidamli og‘ir depressiyada), transkranial magnit stimulyatsiya, va kognitiv-xulq-atvor psixoterapiyasi qo‘llanadi.

Raqamlar va faktlar

  • Rossiyada har yili 400 000 dan ortiq insult qayd etiladi. Ulardagi o‘lim ko‘rsatkichi 2008-yildan 2018-yilgacha 78,6% dan 31,8% gacha kamaygan. Insultdan vafot etgan 136 ming kishi orasida 2017-yilda 21 193 nafari mehnatga layoqatli yoshda bo‘lgan (54 yoshgacha bo‘lgan 4 ming ayol va 59 yoshgacha bo‘lgan qariyb 17 ming erkak). Bu tashxis qo‘yilayotgan yoshlar soni har yili 0,5% ga ortmoqda; insult hatto 17 yoshgacha bo‘lgan bolalarda ham qayd etilgan (84 holat, 2017-yilda).
  • Rossiyaliklarning atigi 18% i va moskvaliklarning 24% i insultning ilk belgilarida tez yordam chaqiradi. Bu o‘z vaqtida davolash uchun nihoyatda kam, chunki qon tomir bilan bog‘liq ushbu favqulodda holatdan keyingi dastlabki soatlar juda muhimdir.
  • Birinchi insultdan keyingi dastlabki 2 yil ichida insult takrorlanishining umumiy xavfi 4 % dan 14 % gacha.
  • Ovqat orqali kaliy (kartoshka, mol go‘shti, banan) iste’moli oshirilganda, arterial bosimi o‘rtacha darajada ko‘tarilgan kishilarda uning 11,4/5,1 mm sim. ust. ga ishonchli pasayishi kuzatilgan.[manba 2488 kundan beri ko‘rsatilmagan]
  • Uzoq vaqt diuretiklar (siydik haydovchilar) qabul qilgan bemorlarda gipokaliyemiya (qonda kaliy miqdori 3,5 mmol/l dan past bo‘lganda aniqlanadi) hamda yurak-qon tomir asoratlari ko‘payishi kuzatiladi.
  • Kaliyning kunlik iste’moli 10 mmol ga oshirilganda (masalan, kaliy va magniy asparaginatipreparati qabul qilinganda) o‘lim bilan tugaydigan insult xavfi 40 % ga kamayadi.

Adabiyotlar

  • Tibbiy-ijtimoiy ekspertiza asoslari bilan klinik nevrologiya. Sankt-Peterburg: «Medlayn-Media» MChJ, 2006.

Havolalar