| Gripp | |
|---|---|
| Gripp virusining oʻtkazuvchi elektron mikroskopi yordamida taxminan yuz ming marta kattalashtirib olingan mikrofotosurati | |
| XKT-10 | J10, J11 va J9 |
| XKT-10-KM | J11.1 |
| XKT-9 | 487 |
| XKT-9-KM | 487 va 487.8 |
| OMIM | 614680 |
| DiseasesDB | 6791 |
| MedlinePlus | 000080 |
| MeSH | D007251 |
Gripp — oʻtkir respirator virusli kasallik boʻlib, unga gripp viruslari sabab boʻladi va kasallik, avvalo, yuqori nafas yoʻllarini, shuningdek, bronxlarni va kamroq hollarda — oʻpkani zararlaydi. Gripp odamlarning boshqa oʻtkir respirator virusli infeksiyalaridan kasallikning ogʻir kechishi mumkinligi bilan ajralib turadi. Gripp pandemiyalar, epidemiyalar va ayrim oʻchoqli tarqalishlar davrida yuqori oʻlim koʻrsatkichlari bilan bogʻliq. Gripp pandemiyalari taxminan har 50 yilda, epidemiyalari esa bundan tez-tez yuz beradi. Mavsumiy gripp deyarli butun dunyoda har yili kuzatiladi. Mavsumiy grippga koʻpincha A turidagi gripp viruslari sabab boʻladi; pandemiyalarni ham aynan shu tur viruslari keltirib chiqarishi maʼlum.
Gripp alomatlari zararlangandan keyin 1—4-kunlarda paydo boʻladi. Ularga isitma, yoʻtal, bosh ogʻrigʻi, mushak va boʻgʻimlardagi ogʻriq, holsizlik, tomoq ogʻrigʻi va tumov kiradi. Yoʻtal ikki hafta yoki undan koʻproq davom etishi mumkin. Bemor alomatlar boshlanganidan keyingi 3—4-kunlarda eng yuqumli boʻladi. Gripp alomatlari boshqa OʻRVIlar alomatlariga oʻxshaydi, kasallikni laboratoriya tahlillari yordamida aniqlash mumkin. Grippni gripp viruslari keltirib chiqaradi, biroq shunga oʻxshash belgilar boshqa OʻRVI, biroq shunga oʻxshash alomatlar boshqa OʻRVI holatlarida ham uchrashi mumkin. Shu sababli grippga shubha qilinganda maxsus tashxis — grippsimon kasallik.
Kasallik yuqori nafas yoʻllari infeksiyasi yoki quyi nafas yoʻllari infeksiyasi shaklida kechishi mumkin. Koʻpchilikda gripp alomatlari tibbiy yordamsiz bir hafta ichida oʻtib ketadi. Ammo gripp ogʻir kasallik va oʻlimga olib kelishi mumkin, ayniqsa, xavf guruhiga kiruvchi odamlarda. JSST hisob-kitoblariga koʻra, har yilgi gripp epidemiyalari 3—5 millionta ogʻir kasallanish holatiga va 290—650 mingta oʻlimga sabab boʻladi.
Rossiyada gripp epidemiyalaridan (har 4—5 yilda bir marta) bir mavsumda taxminan ming kishi vafot etadi; Rosstat maʼlumotlariga koʻra, 2019 yilda grippdan 239 kishi vafot etgan. Rossiyada mavsumiy grippning yillik iqtisodiy zarari 100 milliard rublgacha yetadi.
Gripp ancha yaxshi oʻrganilgan va qadimdan maʼlum, biroq gripp viruslari tez mutatsiyaga uchrashi sababli hanuz grippga qarshi samarali dorilar mavjud emas. Eng zaif guruhlarni, jumladan, emlana olmaydiganlarni himoyalashga emlash yordam berishi mumkin. Jamoaviy immunitet kasallik tarqalishini kamaytiradi, biroq vaksinalar samaradorligi mavsumga qarab farqlanadi. Umuman, tadqiqotchilar bahosiga koʻra, jamoaviy immunitetga erishish uchun sogʻlom aholining taxminan 85 % ini va xavf guruhidagilarning 95 % ini emlash zarur.
Sogʻayish davri 7—15 kunni tashkil etadi.
Umumiy maʼlumotlar
Hozirgi vaqtda antigen tarkibi bilan bir-biridan farqlanadigan gripp virusining 2000 dan ortiq varianti aniqlangan.
Kundalik nutqda koʻpincha har qanday oʻtkir respirator kasallikni (OʻRK) ham «gripp» deyishadi, bu notoʻgʻri. Chunki grippdan tashqari bugungi kunda odamda kasallik keltirib chiqaradigan 200 dan ortiq respirator virus turi (adenoviruslar, rinoviruslar, respirator-sinsitial viruslar va boshqalar) maʼlum boʻlib, ular grippsimon kasalliklarni keltirib chiqaradi.
Gripp — xavfli kasallik va oʻlimning keng tarqalgan sabablaridan biri. AQSH maʼlumotlariga koʻra, u oʻlimning eng koʻp uchraydigan sabablari roʻyxatida sakkizinchi oʻrinda, diabet va buyrak kasalliklari oʻrtasida turadi. Yosh guruhlari orasida gripp 65 yosh va undan kattalar uchun eng xavfli: ushbu guruhdagi gripp bemorlarining oʻlim koʻrsatkichi 1 % ga yetadi va gripp bilan bogʻliq barcha oʻlimlarning 89 % gachasi shu yoshdagilarga toʻgʻri keladi. Oʻlim koʻrsatkichi boʻyicha keyingi guruh — 50 dan 64 yoshgacha boʻlganlar.
Grippning oldini olish uchun AQSH Kasalliklarni nazorat qilish va profilaktika markazlari 6 oydan oshgan barcha shaxslarni (ayniqsa, xavf guruhidagilarni) emlashni, shaxsiy himoya vositalaridan foydalanishni, bemorlar bilan muloqotni kamaytirishni hamda shifokor koʻrsatmasi bilan virusga qarshi preparatlarni qoʻllashni tavsiya etadi. Rospotrebnadzor bemorlarni imkon qadar alohidalashni, ularga qaraganda tibbiy niqob taqishni va gripp mavsumida odam gavjum joylardan qochishni tavsiya etadi.
Gripp virusi nafaqat odamlarni, balki hayvonlarni — choʻchqa, ot va qushlarni ham zararlaydi[manbada yoʻq].
Nomlanishi
Rus tilidagi gripp soʻzi ilk bor A. X. Vostokovning «Mening yilnomam» kundaligida 1799 yil noyabrida uchraydi. Bu soʻzning 1805 yilda rus tilida yangi ekanini L. N. Tolstoy ham oʻz romanining boshida qayd etgan. Romanning nomi — «Urush va tinchlik».
Fransuzcha «la grippe» va nemischa «die Grippe» (shuningdek, «die Influenza» ham ishlatiladi) nomlari, ehtimol, «tutib olmoq» feʼlining shakllaridan biridan kelib chiqqan. Bu soʻz rus tilidagi «xirillash» maʼnosidagi «xrip» soʻzidan olingan degan fikr ham bor.
Koʻpgina Yevropa tillarida gripp «influenza» (italyancha influenza — «taʼsir»), deb ataladi. Bu nom XVIII asr oʻrtalarida Rimda infeksiyaning ehtimoliy virulentligi, yaʼni sogʻlom aholiga taʼsir qilishi bilan bogʻliq holda paydo boʻlgan. «Influenza» nomining Uygʻonish davridagi kelib chiqishi haqidagi boshqa talqinga koʻra, kasallik noqulay astrologik omillar birikmasi taʼsirining natijasi deb talqin qilingan.
Gripp viruslari
Grippning birinchi virusi 1901 yilda Italiyada qushlardan (tovuqlardan) ajratib olingan (natijalar 1902 yilda chop etilgan), biroq u «qushlar oʻlati» yoki «tovuqlar oʻlati» qoʻzgʻatuvchisi deb hisoblangan (50 yildan keyin qushlar oʻlati virusi qushlarning A turidagi gripp viruslaridan biri ekani aniqlangan). Keyin amerikalik olim Richard Shoup A turidagi gripp virusini choʻchqalardan 1931 yilda ajratib olgan. Odam grippi virusi 1933 yilda Angliyadagi Milliy tibbiy tadqiqotlar institutida virusologlar Uilson Smit, Kristofer Endryus va Patrik Leydlou tomonidan ajratib olingan. 1940 yilda B turidagi gripp virusi ajratib olingan. 1951 yilda «tovuq embrionlarida» viruslarni oʻstirish texnologiyasi yordamida C turidagi gripp virusi ajratib olingan. 2003 yilda laboratoriyalardagi toʻrt yillik ishlardan soʻng pandemiyaga sababchi virus qayta tiklanib, oʻrganildi. Virus keltirib chiqargan tarixiy hodisa — 1918 yilgi pandemiya.
Gripp viruslari Orthomyxoviridae oilasiga mansub boʻlib, u Influenza A, B, C, D, izavirus, togoto viruslari va kvaranfil viruslari avlodlarini oʻz ichiga oladi. Virionning ichki oqsillari (M1 va NP) antigen xususiyatlariga koʻra gripp virusi A, B yoki C avlodiga mansubligini belgilaydi. Keyingi tasnif yuzaki oqsillarning kichik turlariga (serotiplariga), yaʼni gemagglyutinin (HA) va neyraminidaza (NA) ga asoslanadi. Yuzadagi antigen xususiyatli glikoproteidlar — HA va NA ning oʻziga xosligiga koʻra hozirda HA ning 18 ta va neyraminidazaning (NA) 11 ta kichik turi maʼlum.
Odamlar uchun HA ning uch kichik turi (H1, H2, H3) va NA ning ikki kichik turi (N1, N2) ni tutuvchi viruslar epidemik ahamiyatga ega. A va B turidagi gripp viruslarida NA hamda HA virus zarrachasining asosiy tuzilmaviy va antigen qismlari boʻlib, ular gemagglyutinatsiyalovchi va neyraminidaza faolligiga ega. C turidagi gripp virusida neyraminidaza yoʻq; uning oʻrniga gemagglyutinin-esteraza (kirishni taʼminlovchi) oqsili (HEF) mavjud. RNK zanjiri oqsil bilan oʻralgan va lipoproteid membranaga joylashgan. Virionlar agglyutinatsiya qilish xususiyatiga ega: eritrotsitlarni bir-biriga yopishtirib, soʻng virusga xos fermentlar yordamida ulardan ajralib chiqishi mumkin.
Gripp viruslarining serovarianti A (kamroq hollarda B) turi tabiiy sharoitda tez-tez antigen tuzilishini oʻzgartirishi bilan ajralib turadi. Bu oʻzgarishlar kichik turlarning koʻp nomga ega boʻlishiga sabab boʻladi. Bunday nomlarda dastlab paydo boʻlgan joy, ajratib olish tartib raqami va yili hamda HN tavsifi koʻrsatiladi. Masalan: A/Moscow/10/99 (H3N2), A/New Caledonia/120/99 (H1N1), B/Hong Kong/330/2001.
Gripp virusi diametri 80—120 nm boʻlgan sharsimon shaklga ega. Uning markazida sakkizta RNK boʻlagi joylashgan boʻlib, ular lipoproteid qobiq ichiga oʻralgan. Qobiq yuzasida gemagglyutinin (H) va neyraminidazadan (N) tashkil topgan «tikanlar» mavjud. Antitanalar — gemagglyutinin (H) va neyraminidaza (N) ga javoban hosil boʻladigan moddalar — gripp qoʻzgʻatuvchisining muayyan kichik turiga qarshi immunitetning asosini tashkil etadi. Gripp virusining boshqa viruslarga xos boʻlmagan jihatlari — uning genomining boʻlaklardan iboratligi hamda gemagglyutinin va neyraminidaza oqsillarining oʻzgaruvchanligidir. Bu oqsillarning xususiyatlari keskin oʻzgarishi — antigen siljishi — pandemiya keltirib chiqaradigan yangi virus shaklining paydo boʻlishiga olib kelishi mumkin. Yangi yoki qayta paydo boʻlgan eski virus shaklida esa xususiyatlar asta-sekin oʻzgarishi — antigen dreyfi — epidemiyaning davom etishiga yordam beradi.
Keng tarqalgan tasavvurga zid ravishda, gripp virusi odamda barqaror immunitet hosil qiladi. Gripp bilan qayta kasallanish gripp virusining oʻzgaruvchanligi (antigen dreyfi va antigen siljishlari) natijasidir.
Tarqalishi
Grippga barcha yoshdagi odamlar moyil. Infeksiya manbai — kasallik belgilari yaqqol yoki bilinmas shaklda kechayotgan, yoʻtalish, aksirish va hokazolar orqali virus ajratayotgan bemor. Bemor kasallikning dastlabki soatlaridan beshinchi—yettinchi kunigacha yuqumli boʻladi. Virus aerozol yoʻli bilan (gripp virusini tutuvchi soʻlak va shilliqning juda mayda tomchilarini nafasga olish orqali) yuqadi va epidemiyalar hamda pandemiyalar shaklida juda tez tarqaladi. A serotipi keltirib chiqaradigan gripp epidemiyalari taxminan har 2—3 yilda, B serotipi keltirib chiqaradiganlari esa har 4—6 yilda uchraydi. C serotipi epidemiya keltirib chiqarmaydi; faqat bolalar va zaiflashgan kishilar orasida ayrim oʻchoqlar yuz beradi. Epidemiya koʻrinishidagi tarqalish koʻproq kuz-qish mavsumida sodir boʻladi. Finlyandiyalik mutaxassislar tomonidan Oulu universiteti, biotibbiyot tadqiqot markazi hamda THL Sogʻliqni saqlash va ijtimoiy rivojlanish idorasi bilan birgalikda oʻtkazilgan tadqiqotga koʻra, epidemiya xavfi −5 dan +5 °C gacha haroratda eng yuqori boʻladi. Bunday sharoitda havo namligi kamayadi, nafas yoʻllari soviydi va quriydi, bu esa viruslarning inson organizmiga kirishi uchun qulay sharoit yaratadi. Epidemiyalarning davriyligi virusning tabiiy sharoitda antigen tuzilishini tez-tez oʻzgartirib turishi bilan bogʻliq.
Yuqori xavf guruhlariga bolalar, keksalar, homilador ayollar, shuningdek, surunkali yurak, oʻpka kasalliklari bor kishilar kiradi.
Gripp yuqtirganlarning aksariyati tibbiy yordamga murojaat qilmaydi. «The Lancet Respiratory Medicine» jurnalida 2005—2011 yillardagi kasallanish holatlari tahlili chop etilgan boʻlib, unda gripp bilan kasallanganlarning atigi 23 % ida alomatlar kuzatilgani, ularning esa 17 % igina shifokorga murojaat qilgani qayd etilgan. Shu bilan birga, virusni tashuvchilarning hammasi uni tarqatgan.
Mutaxassislar bahosiga koʻra, 2017 yilda gripp viruslari keltirib chiqargan quyi nafas yoʻllari infeksiyalarining taxminan 54 million holati qayd etilgan. Shulardan qariyb 9,5 mln kishi kasalxonaga yotqizilgan, 8 million kishida esa kasallik ogʻir kechgan. Xuddi shu hisob-kitobga koʻra, gripp bilan kasallanganlarning 145 mingi shu kasallik oqibatida vafot etgan. Umuman, quyi nafas yoʻllari infeksiyalarining 11,5 % i gripp bilan bogʻliq. Gripp bemorlari orasida kasalxonaga yotqizilish ulushi eng yuqori mamlakatlar Rossiya va Litva boʻlgan. Barcha oʻlimlarning taxminan uchdan biri Hindiston (26 000 ga yaqin), Xitoy (11 000 ga yaqin) va Rossiya (8 000 ga yaqin) hissasiga toʻgʻri kelgan.
Epidemiyalar tarixi
Epidemiyalar va pandemiyalarni A serotipidagi gripp viruslari keltirib chiqaradi. B turidagi gripp virusi ancha kam (har 4—6 yilda bir) epidemiya qoʻzgʻatadi. Bunday epidemiyalar A turidagi virus keltirib chiqargan epidemiyalarga nisbatan sekin rivojlanadi va odatda aholining 8—10 % ini qamrab oladi.
Miloddan avvalgi 412 yilda Gippokrat grippga oʻxshash nafas yoʻllari kasalligi — «Perinf yoʻtali» avj olganini tasvirlagan. 1173 yilda Angliyada tarqalgan «dehqon isitmasi» kasalligi ham grippga oʻxshagan. Gripp pandemiyalari XVI asrdan boshlab ishonchli maʼlum. XVIII asrda Yevropada uchta gripp epidemiyasi yuz bergan. 1781—1782 yillardagi epidemiya tarixdagi eng yiriklaridan biri hisoblanadi: taxminlarga koʻra, oʻsha paytda Angliya aholisining 3/4 qismidan koʻprogʻi gripp bilan kasallangan.
1889—1890 yillardagi gripp pandemiyasi XIX asrning soʻnggi keng koʻlamli pandemiyasi boʻlgan[manba 1107 kundan beri koʻrsatilmagan]. H1N1 virusi keltirib chiqargan 1918 yilgi gripp pandemiyasi eng koʻp oʻlimga sabab boʻlgan[manba 1107 kundan beri koʻrsatilmagan].
Grippning inkubatsiya davri 3 soatdan 24 soatgacha davom etadi; bu muddat zararlanish paytidan hisoblanadi.
Gripp virusining moyilligi traxeya va bronxlarning yuqori qismi epiteliysiga qaratilgan, ayrim shtammlarniki esa ichak epiteliysiga.
Kasallik quyidagicha rivojlanadi:
- Virus zarrachalari nafas yoʻllari epiteliysi ning hujayralariga, asosan, silindrsimon epiteliyli traxeya va bronxlarga kirib, hujayralarga yopishadi va gemagglyutinin yordamida RNK boʻlaklari hamda oqsillarni hujayra membranasi orqali hujayra ichiga «kiritadi».
- Virus RNKsi yangi oqsillar va RNKni viruslar uchun sintez qiladi; oqsillar ularni yangi virus zarrachalariga yigʻadi.
- Virus zarrachalari neyraminidaza yordamida hujayradan chiqadi yoki kamroq hollarda hujayraning apoptoziga sabab boʻladi.
- Organizmning immun javobi membrana yuzasida gemagglyutinin qoldiqlari boʻlgan hujayralarga qarshi rivojlanadi — koʻp miqdorda sitokinlar.
- Qon aylanish tizimida epiteliy va bazal membrananing shikastlanishi kuchayib, kapillyarlarning oʻtkazuvchanligi ortadi.
- Oʻpkalarda PB1-F2 virus oqsili toʻqima makrofaglarini yoʻq qiladi va oʻpkaning infeksiyalardan himoyalanishida zaif joy hosil qiladi.
- Markaziy nerv tizimida (qaytar) miyelinlanish sodir boʻladi.
Klinik belgilar:
- yuqori nafas yoʻllarining taʼsirlanishi: kuchli yoʻtal;
- ; nerv reaksiyalarining sekinlashishi, mushak ogʻrigʻi (mialgiya) va bosh ogʻrigʻi — gripp virusiga qarshi immun javob natijasida nerv hujayralari zararlanishi oqibatida;
- organizm intoksikatsiyasi belgilari: tana haroratining koʻtarilishi, qaltirash, mialgiya va bosh ogʻrigʻi;
- qon tomirlari oʻtkazuvchanligining ortishi va kapillyarlar yorilishi belgilari: stazlar va qon quyilishlar.
Virus organizmning himoya tizimlarini susaytiradi, bu ikkilamchi infeksiyaning qoʻshilishi va asoratlarga olib keladi.
Patologik anatomiya
Traxeobronxial daraxtning barcha qismlarida epiteliyning koʻchishi, sitoplazmaning notekis shishishi va vakuollanishi tufayli traxeya hamda bronxlar epiteliysida arkasimon tuzilmalar hosil boʻlishi va ekssudativ yalligʻlanish belgilari kuzatiladi. Turli darajadagi gemorragik traxeobronxit tez-tez uchraydigan xarakterli belgidir. Grippga xos pnevmoniya oʻchoqlarida alveolalarda seroz ekssudat, eritrotsitlar, leykotsitlar, alveolotsitlar boʻladi. Yalligʻlanish oʻchoqlarida qon tomirlarining trombozlari va nekrozlar.
Klinik manzara
Gripp alomatlari oʻziga xos emas. Yaʼni laboratoriya tadqiqotlarisiz (tomoq surtmasidan virusni ajratish, burun shilliq qavati epiteliysining surtmasida bevosita va bilvosita immunoflyuorestsensiya, qonda grippga qarshi antitanalarni aniqlash uchun serologik tahlil va hokazolar) grippni boshqa OʻRVIlardan ishonchli ajratib boʻlmaydi. Amaliyotda «gripp» tashxisi koʻpincha faqat epidemik vaziyat — maʼlum hudud aholisida OʻRVI bilan kasallanish ortganiga asoslanib qoʻyiladi. Laboratoriya tashxisi esa faqat tegishli tayyorgarlikka ega laboratoriyalar mavjud joylarda oʻtkaziladi.
Inkubatsiya davri bir necha soatdan 3 kungacha, odatda 1—2 kun davom etishi mumkin. Kasallik yengil shakldan oʻta ogʻir gipertoksik shakllargacha boʻladi. Ayrim mualliflarning taʼkidlashicha, odatiy gripp infeksiyasi koʻpincha tana haroratining keskin koʻtarilishi (38—40 °C gacha) bilan boshlanadi. Bunga qaltirash, mushak va bosh ogʻrigʻi, charchoq kabi odatiy intoksikatsiya alomatlari hamroh boʻladi va ular 3—4 kun davom etadi. Odatda burundan ajralma kelmaydi; aksincha, burun va halqumda kuchli quruqlik seziladi. Koʻpincha koʻkrak suyagi ortida ogʻriq bilan kechadigan quruq, bezovta qiluvchi yoʻtal paydo boʻladi. Asoratsiz kechganda bu alomatlar 3—5 kun saqlanib, bemor sogʻayadi, biroq kuchli charchoq hissi bir necha kun, ayniqsa keksa bemorlarda, davom etadi. Gripp ogʻir kechganda qon tomirlar kollapsi, bosh miya shishi, gemorragik sindrom, ikkilamchi bakterial asoratlar qoʻshiladi. Koʻrikda uncha koʻp klinik belgi aniqlanmaydi — faqat shish va qizarish halqum shilliq qavatida kuzatiladi, teri oqaradi va koʻz sklerasidagi qon tomirlari kengayadi. Gripp, ayniqsa, bolalar, keksalar va zaiflashgan bemorlarda jiddiy asoratlar rivojlanishi xavfi tufayli juda xavfli.
Grippning boshqa OʻRVIlardan farqlari (ikkilamchi infeksiyasiz grippning klinik manzarasi). Ushbu alomatlar grippga shubha qilish uchun asos boʻladi; aniq tashxis faqat laboratoriya tekshiruvlari natijalariga koʻra qoʻyiladi:
| Alomat | Gripp | Shamollash |
|---|---|---|
| Boshlanishi | keskin (bir necha soatda) | asta-sekin (uzoq davom etadi) |
| Tana harorati | 39—40 ℃ gacha keskin koʻtariladi | taxminan 37 ℃, kamdan-kam 38,5 ℃ dan yuqori |
| Bosh ogʻrigʻi | kuchli | kuchsiz |
| Mushak va boʻgʻimlardagi ogʻriq | xos | xos emas |
| Tumov | xos emas | xos |
| Yutinganda tomoq ogʻrishi | xos emas | xos |
| Yoʻtal | quruq, koʻkrak suyagi ortida ogʻriq bilan | xos emas |
Gripp asoratlari
Kasallik asoratlari nisbatan kam uchraydi, biroq ular rivojlansa, bemor sogʻligʻi uchun jiddiy xavf tugʻdirishi mumkin. Grippning oʻrtacha ogʻir, ogʻir va toksik shakllari jiddiy asoratlarga olib kelishi mumkin. Bunga infeksiya jarayonining quyidagi xususiyatlari sabab boʻladi: gripp virusi kapillyarlarga kuchli toksik taʼsir koʻrsatadi, immunitetni susaytirishi, toʻqima toʻsiqlarini buzishi mumkin va shu tariqa toʻqimalarda doimiy mavjud boʻlgan mikrofloraning tajovuzkor taʼsirini osonlashtiradi.
Gripp asoratlarining bir necha asosiy turi farqlanadi:
- oʻpkaga oid: bakterial pnevmoniya, gemorragik pnevmoniya, gemorragik oʻpka shishi, abssess hosil boʻlishi, oʻpkada empiema, oʻtkir respirator distress-sindrom.
- oʻpkadan tashqari: bakterial rinitlar, sinusitlar, oʻrta otit, traxeitlar, virusli entsefalit, meningit, bosh miya shishi, nevrit, radikulonevrit, jigar zararlanishi — Reye sindromi, miokardit, toksik-allergik shok.
Gripp oqibatidagi oʻlim holatlari koʻpincha 2 yoshgacha boʻlgan bolalar va 65 yoshdan oshgan keksalar orasida kuzatiladi.
Gripp asoratlarining shoshilinch tibbiy yordam talab qiladigan belgilari:
- agar tana harorati bir yoki bir necha kunga 37—37,5 ℃ gacha tushib, keyin yana 38 ℃ va undan yuqori koʻtarilsa (ikkilamchi infeksiya belgisi), shifokorga murojaat qilish yoki uni uyga chaqirish kerak;
- quyidagi belgilarda «tez yordam» chaqirish (va dispetcherga barcha alomatlarni aytish) zarur:
- nafas olish qiyinlashishi (hansirash), ayniqsa bolalarda; ogʻir holatda odam faqat oldinga egilgandagina nafas olishi mumkin;
- yoʻtalganda yon qovurgʻalar sohasida (tananing oʻng va chap tomonida) ogʻriq;
- yoʻtal bilan pushti rangli (qon aralashgan) balgʻam ajralishi;
- hushni yoʻqotish;
- turli uchta preparat taʼsir qilish vaqtini hisobga olib ketma-ket qabul qilinganidan keyin ham yuqori harorat tushmasligi;
- isitmaga bogʻliq tirishishlar — odatda 5 yoshgacha boʻlgan bolalarda kuzatiladi, epilepsiya xurujiga oʻxshaydi, biroq yuqori haroratning nojoʻya taʼsiri boʻlib, jiddiy xavf tugʻdirmaydi.
Tashxis
XKT-10 tasnifida gripp ikki kod bilan berilgan: J11 — klinik manzaraga koʻra aniqlangan, virusi identifikatsiya qilinmagan gripp; J10 — laboratoriyada virusi aniqlangan gripp.
Odamlarda gripp koʻp hollarda klinik belgilar asosida aniqlanadi. Biroq gripp viruslari faolligi past va epidemiyalar boʻlmagan davrda grippni boshqa respirator viruslar qoʻzgʻatadigan infeksiyalardan farqlash qiyin (rinovirus, respirator-sinsitial virus, paragripp virusi va adenovirus).
Grippni ishonchli tashxislash uchun burundan olingan shilliq surtmasi yordamida quyidagi laboratoriya usullari qoʻllanadi:
- PZRning teskari transkripsiyali turi (TT-PZR, RT PCR); bu eng aniq usul boʻlib, gripp virusining RNKsini aniqlaydi. Natijalar 4—6 soat ichida tayyor boʻlishi mumkin va grippning turli kichik turlarini farqlashga imkon beradi;
- immunoflyuorestsensiya reaksiyasi — qon zardobida gripp virusiga qarshi antitanalar titrini baholash; PZRga qaraganda tezroq oʻtkaziladi, biroq aniqligi pastroq;
- tijoriy ekspress-testlar; 10—40 daqiqada natija beradi, ammo aniqligi yanada past: testlar zararlanganlarning 62 % ida grippni aniqlaydi, ijobiy natija olinganlarning 98 % ida esa haqiqatan gripp boʻladi.
Asoratsiz gripp bilan ogʻriganlarning koʻpchiligida yuqori nafas yoʻllaridan virus ajralishi alomatlar paydo boʻlganidan keyin 3—4 kun ichida ancha kamayadi. Shu bois dastlabki 3—4 kun virusga tekshirish uchun eng maqbul davr hisoblanadi. Quyi nafas yoʻllarida virus koʻpayishi odatda uzoqroq davom etadi. Shuning uchun yuqori nafas yoʻllaridan olingan namunalar manfiy natija bersa, quyi nafas yoʻllaridan olingan namunalarni tekshirish ijobiy natija berishi mumkin. Shuningdek, nafas yetishmovchiligi, immunosupressiya bilan ogʻrigan ogʻir bemorlarda yoki tizimli kortikosteroidlar bilan davolanayotganlarda quyi nafas yoʻllaridan virus uzoqroq ajralishi mumkin.
Rossiya Federatsiyasi Sogʻliqni saqlash va ijtimoiy rivojlanish vazirligi koʻrsatmasiga koʻra, grippni aniq aniqlash uchun quyidagilar zarur:
- grippning klinik manzarasi;
- PZR tahlilida gripp virusi RNKsi aniqlanishi;
- bemorning juft qon zardobi tahlillarida — kasallikning birinchi-ikkinchi kuni va 2—3-haftasida — gripp virusiga qarshi antitanalar miqdorining toʻrt baravar oshishi.
Laboratoriya usullari mavjud boʻlmaganda, gripp epidemiologik vaziyatni hisobga olgan holda klinik manzaraga qarab tashxislanadi.
Davolash
Sogʻligʻi yaxshi odamlarda gripp odatda 3—7 kun ichida oʻz-oʻzidan oʻtib ketadi.
Grippni davolashda eng muhimi — oʻziga va atrofdagilarga zarar yetkazmaslik:
- kasallanganda yotoq rejimiga rioya qilish zarur: grippni «oyoqda oʻtkazish» quyidagi asoratlarga olib kelishi mumkin (pnevmoniya, virusli miokardit);
- boshqalarga kasallik yuqtirish xavfi tufayli odamlar bilan aloqani cheklash;
- nojoʻya taʼsiri bor dorilar bilan oʻz-oʻzini davolashdan saqlanish.
Virusga qarshi vaksina ilk bor 1940-yillarning boshlarida ishlab chiqilgan va Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi boʻlgan askarlarda sinovdan oʻtkazilgan. Yaqin vaqtgacha davolash odatda alomatlarga qaratilgan boʻlib, isitma tushiruvchi, balgʻam koʻchiruvchi va yoʻtalga qarshi vositalardan iborat edi. AQSH Kasalliklarni nazorat qilish va profilaktika markazlari bemorlarga dam olish, yetarlicha suyuqlik ichish, chekish va spirtli ichimliklardan voz kechishni tavsiya etadi. Asoratsiz grippni antibiotiklar bilan davolashmaydi, chunki antibiotiklar faqat bakterial infeksiyalarga qarshi qoʻllanadi (gripp esa bunday infeksiya emas).
Virusga qarshi preparatlar
Virusning qishda keng tarqalishi sababli JSST janubiy yarimsharda maydan avgustgacha, shimoliy yarimsharda esa noyabrdan martgacha uni kuzatadi va shu maʼlumotlar asosida keyingi yarim yillikdagi tarqalishni bashorat qiladi.
Taxmin qilinishicha, virusga qarshi preparatlar, agar virusli infeksiya rivojlanishining muayyan bosqichiga in vitro sharoitida taʼsir qilsa, in vivo sharoitida ham, ayniqsa profilaktika vositasi sifatida, samarador boʻlishi mumkin. Umuman, virusga qarshi preparatlar bilan davolashni grippning klinik belgilari paydo boʻlishidan oldin boshlash kerak; uni keyinroq boshlash deyarli samarasiz.
Preparatlarning ikki sinfi mavjud: neyraminidaza ingibitorlari va M2 ingibitorlari (adamantan hosilalari).
Neyraminidaza ingibitorlari
Neyraminidaza ingibitorlari grippning koʻplab shtammlariga, jumladan, qush grippiga qarshi samarali. Ular virusning organizmda tarqalishini susaytiradi, alomatlar ogʻirligini kamaytiradi, kasallik davomiyligini qisqartiradi va ikkilamchi asoratlar tezligini pasaytiradi.
Biroq bu preparatlar koʻngil aynishi, qusish, ich ketishi, shuningdek, ruhiy buzilishlar — ong xiralashishi, gallyutsinatsiyalar va psixozlar kabi nojoʻya taʼsirlarni keltirib chiqarishi haqida maʼlumotlar mavjud. Masalan, Tamiflyu preparati keng qoʻllanadigan Yaponiyadan uning qabul qilinishi bilan bogʻliq boʻlishi mumkin boʻlgan oʻsmirlar oʻz joniga qasd qilishi holatlari haqida muntazam xabarlar kelib turadi. Bundan tashqari, gripp virusining koʻplab shtammlarida Tamiflyuga chidamlilik rivojlangani haqida maʼlumotlar bor. Virusga qarshi Tamiflyu preparatini faqat kasallik alomatlarini yengillashtiradigan Teraflyu preparatidan farqlash kerak.
Neyraminidaza ingibitorlari kuchli nojoʻya taʼsirlarga ega. Masalan, 10—15 % hollarda oshqozon-ichak yoʻli faoliyatini buzib, qusish va koʻngil aynishiga sabab boʻladi. Bu preparatlar faqat kasalxona sharoitida bajarish mumkin boʻlgan bir qator shartlarga rioya etilgandagina ancha yaxshi samara beradi:
- kasallik aynan gripp boʻlishi (laboratoriya tekshiruvi bilan tasdiqlangan);
- preparat kasallikning birinchi 48 soatida qabul qilinishi — faqat shunda asoratlar soni kamayadi va sogʻayish tezlashadi; kasallik boshlanganidan 48 soat oʻtgach qabul qilish foyda bermaydi;
- dorini tayinlash haqida shifokor qaror qabul qilishi (preparat retsept bilan beriladi).
Neyraminidaza ingibitori bilan davolash kasallik ogʻir kechganda qoʻllanadi, ammo hatto shifoxonada ham har doim bemorning hayotini saqlab qolish mumkin emas. Masalan, pnevmoniya bilan asoratlangan grippda hatto statsionar davolashda ham oʻlim ehtimoli mavjud.
M2 ingibitorlari (amantadinlar)
Quyidagi preparatlar — amantadin va rimantadin — proton nasoslarini bloklab, virusning hujayralarga kirishiga toʻsqinlik qiladi. Ammo 2018 yilga kelib tarqalgan gripp viruslarining barchasi amantadin va rimantadin kabi adamantan guruhidagi virusga qarshi vositalarga sezgir boʻlmagan, H1N1 grippi esa 2009 yilgi pandemiyada adamantanning eski shakllariga (amantadin, rimantadin) asosan chidamli boʻlgan. Shuning uchun virusga qarshi vositalarning bu sinfini monoterapiya sifatida qoʻllash tavsiya etilmaydi.
Immunoglobulinlar
Tadqiqotlar[aniqlashtirish kerak] natijalariga koʻra, donor qon zardobi va antitanalar titri yuqori boʻlgan grippga qarshi gamma-globulingina grippda sezilarli virusga qarshi hamda davolovchi taʼsir koʻrsatadi. Gamma-globulinni iloji boricha ertaroq mushak ichiga yuborish kerak: bolalarga 0,15—0,2 ml/kg, kattalarga 6 ml. Xuddi shu dozalarda odatiy (platsentar) gamma-globulin va qon zardobidan olingan poliglobulinni qoʻllash mumkin.
Interferon preparatlari
MDH mamlakatlarida grippni davolash va oldini olish uchun interferon preparatlari, shuningdek, interferon induktorlari buyurilishi mumkin. Ularga «Ingaron», «Grippferon», «Tiloron», liposomal «Reaferon-ES» kabi preparatlar kiradi. Ishlab chiqaruvchilar taʼkidlashicha, bu moddalar virusga qarshi va immunitetni ragʻbatlantiruvchi taʼsir koʻrsatishi kerak. Ayrim mutaxassislar interferonlar, ayniqsa yuqori dozalarda, nojoʻya taʼsir koʻrsatishi haqida ogohlantiradi. Interferonning yuqori dozalari koʻpincha yoʻl qoʻyib boʻlmaydigan darajadagi nojoʻya reaksiyalarga sabab boʻladi. Shu bois ularni OʻRVI ni davolashda, ayniqsa uning oldini olishda qoʻllash asosli emas. Xususan, Rossiyada gripp va OʻRVI holatlarida burun ichiga interferonning kichik dozalarini, masalan, grippferonni qoʻllashlari mumkin (tibbiy amaliyotda ampuladagi odam leykotsitar interferoni quruq kukun koʻrinishida yoki burun tomchisi shaklida, shuningdek, rekombinant interferon tutuvchi grippferon qoʻllanadi), ammo bunday profilaktikaning samaradorligi shubha ostida.
Interferon induktorlari (sikloferon, kagotsel) ishlab chiqaruvchilari ham bu preparatlarni grippning oldini olish va davolashda qoʻllash mumkinligini aytadi. Biroq ularning samaradorligi boʻyicha klinik tadqiqotlar nufuzli ilmiy jurnallarda chop etilmagan. Interferon induktorlari Yevropa va Shimoliy Amerika mamlakatlarida dori vositasi sifatida roʻyxatga olinmagan.
C vitaminidan foydalanish
Shamollash, jumladan, grippning oldini olish va erta davolashda yuqori dozadagi C vitamini (askorbin kislotasi) ni qoʻllashni Laynus Poling targʻib qilgan. Uning obroʻ-eʼtibori tufayli, ilmiy tadqiqotlarning salbiy natijalariga qaramay, bu usul keng tarqalgan.
2012 yilda oʻtkazilgan Kokreyn meta-tadqiqoti C vitaminini shamollashning oldini olish va davolashda qoʻllash imkoniyatlarini koʻrib chiqib, uning taʼsiri juda kichikligini, kasallanish xavfini kamaytirmasligini, muntazam qabul qilinganda esa kasallikning oʻrtacha davomiyligini ozgina (taxminan 10 %) qisqartirishini koʻrsatdi. C vitaminining yuqori dozalarini qabul qilish shamollash davomiyligi va ogʻirligiga taʼsir qiladigan davolovchi samara bermasligi isbotlangan.
Simptomatik davolash
Burundan nafas olishni yengillashtirish uchun qon tomirlarni toraytiruvchi vositalar qoʻllanadi. Biroq bunday vositalarning koʻpchiligi (nafazolin, oksimetazolin, ksilometazolin) shilliq qavatni quritadi va shikastlaydi. Deyarli barcha yirik kompaniyalar taklif qiladigan, retseptsiz sotiluvchi «shamollash va grippga qarshi» dorilarning koʻp turlari viruslarga taʼsir qilmaydi va kasallik davomiyligini qisqartirmaydi. Ular isitma tushiruvchi, balgʻam koʻchiruvchi, antigistamin preparatlar va vitaminlarning turli kombinatsiyalari boʻlib, bemor ahvolini biroz yengillashtiradi, ammo grippga qarshi samaradorligi isbotlanmagan. Bunday preparatlarning tajovuzkor reklamasida odatda samaradorlik haqida ehtiyotkor iboralar ishlatiladi: masalan, vosita «shamollashga qarshi dori» emas, balki «shamollashda qoʻllanadi», deb targʻib qilinadi.
Grippga chalingan barcha bemorlarga intoksikatsiya sindromini kamaytirish uchun ogʻiz orqali kuniga 2–3 l suyuqlik qabul qilish (sut, asal, murabbo qoʻshilgan kuchsiz damlangan choy, naʼmatak qaynatmasi, yangi tayyorlangan meva va rezavor sharbatlari, kompotlar hamda ishqoriy mineral suvlar) tavsiya etiladi (qoʻshimcha ravishda enterosorbentlardan ham foydalanish mumkin).
Profilaktika
Grippning oldini olishning eng samarali usuli — har yili grippga qarshi vaksina bilan emlanishdir. 2018 yilga kelib, xavfsiz va samarali gripp vaksinalari 60 yildan ortiq vaqt davomida qoʻllanib kelayotgan edi; dunyoda eng keng tarqalganlari inʼeksiya yoʻli bilan yuboriladigan inaktivatsiyalangan vaksinalardir.

Grippdan himoyalanish uchun JSST har yili emlanishni tavsiya etadi, chunki emlashdan keyin bir muddat oʻtgach immunitet susayadi. Sogʻlom katta yoshlilarda grippga qarshi vaksina aylanib yurgan viruslar vaksina tarkibida oqsillari keltirilgan viruslarga toʻliq mos kelmasa ham himoya beradi. Keksalarda emlash kasallikning oldini olishda kamroq samarali, biroq kasallik kechishini yengillashtiradi, asoratlar va oʻlim ehtimolini kamaytiradi. Emlash, ayniqsa, asoratlar xavfi yuqori boʻlgan odamlar hamda ular bilan birga yashaydigan yoki ularga gʻamxoʻrlik qiladigan kishilar uchun muhim.
JSST quyidagi aholi guruhlariga har yili emlanishni tavsiya etadi:
- homiladorlikning istalgan bosqichidagi homilador ayollar;
- 6 oylikdan 5 yoshgacha boʻlgan bolalar;
- 65 yoshdan oshgan kishilar;
- surunkali sogʻliq muammolari bor odamlar;
- sogʻliqni saqlash xodimlari.
Virusolog Nikolay Kaverinning fikricha, emlash gripp bilan kasallanishni 2—3 baravar kamaytiradi, shuningdek, ayniqsa keksalar va bolalar orasida gripp bilan kasallanganlarning oʻlim koʻrsatkichini pasaytiradi.
2018 yilgi Kokreyn tizimli sharhiga koʻra, inaktivatsiyalangan gripp vaksinasi gripp holatlari sonini biroz kamaytirishi mumkin (emlanmaganlarga nisbatan taxminan ikki baravar: kasallanish ehtimoli 2 % dan 0,9 % gacha kamayadi). Shuningdek, grippsimon kasalliklar holatlari soni ham kamayishi mumkin. Vaksina ishga layoqatsizlik kunlari sonini biroz yoki hatto sezilarli kamaytirishi mumkin, ammo dalillarning ishonchlilik darajasi past. 2015 yilgi tizimli sharh emlash bolalar orasida oʻrta quloq yalligʻlanishi (otit) (mumkin boʻlgan asoratlardan biri) tezligini biroz kamaytirishini, jumladan, antibiotiklardan foydalanishni ham kamaytirishi mumkinligini koʻrsatgan; biroq bu yoʻnalishda qoʻshimcha tadqiqotlar kerak.
Gripp vaksinalari virusologik tasdiqlangan grippga qarshi oʻrtacha darajada himoya berishi mumkin, ammo ayrim mavsumlarda bunday himoya ancha kamayadi yoki umuman kuzatilmaydi. 65 yosh va undan kattalarda himoya borligini tasdiqlovchi dalillar yetarli emas. Tadqiqotlar kichik yoshdagi bolalarda (6 oylikdan 7 yoshgacha) yuqori samaradorlikni izchil koʻrsatadi.
Emlashda ustun tarqalgan shtammga mos gripp vaksinasi qoʻllanadi. U, odatda, Jahon sogʻliqni saqlash tashkiloti tavsiyalari asosida tanlangan gripp virusining uch shtammi antigenlarini oʻz ichiga oladi. Grippning oldini olish vaksinasi tirik, oʻldirilgan (inaktivatsiyalangan) yoki subbirlikli vaksina shaklida taklif etilgan. Emlash, ayniqsa, xavf guruhlariga — bolalar, keksalar, yurak va oʻpkaning surunkali kasalliklari bor bemorlar hamda tibbiyot xodimlariga tavsiya etiladi. Odatda ommaviy emlash maqsadga muvofiq ekanini epidemiologik prognoz koʻrsatganda (koʻpincha kuz oʻrtalarida) oʻtkaziladi. Qish oʻrtalarida ikkinchi bor emlanish ham mumkin.
Oʻziga xos boʻlmagan profilaktika sifatida grippga chalingan bemor boʻlgan xonada viruslarni yoʻq qiluvchi har qanday dezinfeksiya vositasi yordamida nam tozalash oʻtkaziladi. Havoni zararsizlantirish uchun ultrabinafsha nurlanish, aerozolli dezinfektorlar va katalitik havo tozalagichlardan foydalaniladi.
Aksirayotgan va yoʻtalayotgan bemorlar atrofdagilar uchun xavf tugʻdiradi. Grippning oldini olish choralariga bunday kishilarning jamoat joylarida boʻlishini cheklash ham albatta kirishi kerak.
Adabiyotlar
- Gorbunova A. S. Gripp // Yuqumli kasalliklarning mikrobiologiyasi, klinikasi va epidemiologiyasi boʻyicha koʻp jildli qoʻllanma. — M.: Meditsina, 1966. — J. VIII. — B. 13–60.
- Kazantsev A. P., Matkovskiy V. S. Yuqumli kasalliklar boʻyicha maʼlumotnoma. — M.: Meditsina, 1979. — B. 46—50.
- V. M. Jdanov. Inson va viruslar // Fan va insoniyat. — M.: Znaniye, 1984. — B. 44—55.
- Bazikin, Georgiy. Grippning jadal evolyutsiyasi : bir oʻzgarish boshqasini qanday keltirib chiqaradi / Georgiy Bazikin, Yuriy Stefanov // Priroda : jurnal. — 2014. — № 11.
- Gendon, Yuriy Zaxarovich. Gripp pandemiyalari : oʻtmish va kelajak // Priroda : jurnal. — 2008. — № 5. — B. 3—9.
- Gendon, Yuriy Zaxarovich. «Choʻchqa grippi» : bahslar va faktlar // Priroda : jurnal. — 2010. — № 2. — B. 3—8.
Havolalar
- Gripp. Jahon sogʻliqni saqlash tashkiloti (31 mart 2018 yil). — Jahon sogʻliqni saqlash tashkilotining axborot byulleteni. Murojaat sanasi: 26 noyabr 2018 yil.
- Nikolay Kaverin. Insoniyat tarixidagi gripp pandemiyalari. Maʼruza 28 oktabr 2010 yilda Politexnika muzeyida Polit.ru «Ommaviy maʼruzalar» loyihasi doirasida oʻqilgan. Polit.ru (7 fevral 2011 yil). Murojaat sanasi: 2 noyabr 2011 yil. Arxivga olingan: asl nusxasi 30 iyun 2011 yilda.
- 2015—2016 yilgi mavsumda grippning oldini olish va davolash boʻyicha qoʻllanma. Bolalar va kattalar uchun profilaktik emlash (vaksinatsiya). Zararlangan holatda davolash. Tibbiy xizmatlar va maʼlumotlarning oqilona isteʼmolchisi uchun qoʻllanma (20 noyabr 2015 yil). Murojaat sanasi: 6 noyabr 2018 yil.
- A. Vodovozov. Gripp atrofidagi shov-shuv: maʼruza YouTube (2016)[569 kundan beri manba koʻrsatilmagan]
- Devid Robson. Nega gripp epidemiyalari qishda yuz beradi? BBC Future. BBC News rus xizmati. Murojaat sanasi: 25 avgust 2019 yil. Arxivlangan 10 sentabr 2019 yilda.
- Yakovlev A. Shamollash va gripp haqida barcha maʼlumotlar YouTube — «Arxe» madaniy-maʼrifiy markazi — 2016 (12 noyabr) — («MedProsvet» maʼruzalar turkumi)
- Voronin E.
«Bu shunchaki gripp...» yoki nima uchun «xavfsiz» infeksiyaga qarshi vaksina kerak? / Yegor Voronin (PhD). — «Olimlar afsonalarga qarshi Z» — 2020 (20 iyun) — Antropogenez.ru