| Buyrak saratoni | |
|---|---|
| Mikrofotografiya, unda buyrak saratonining eng ko‘p uchraydigan turi — tiniq hujayrali (gematoksilin va eozin bilan bo‘yalgan) | |
| KXT-11 | 2C90 |
| KXT-10 | C64-C65 |
| KXT-10-KM | C64 |
| KXT-9 | 189.0 |
| KXT-9-KM | 189.0 |
| KXT-O | M8312/3 |
| OMIM | 144700 |
| DiseasesDB | 11245 |
| MedlinePlus | 000516 |
| eMedicine | med/2002 |
Buyrak saratoni — xavfli o‘sma bo‘lib, u buyrakda rivojlanadi va ko‘pincha karsinoma shaklida uchraydi va quyidagi manbalardan rivojlanadi: epiteliy (proksimal naychalar va yig‘uvchi naychalar)[ingl.] (buyrak hujayrali saraton, BHS), yoki kosacha-jom tizimi epiteliysi (o‘tuvchi hujayrali saraton; ayrim hollarda esa yassi hujayrali saraton[ingl.] ).
Buyrak hujayrali saraton buyrakda uchraydigan xavfli o‘smalarning asosiy turidir (garchi uning metastazlari boshqa a’zolarni ham zararlashi mumkin bo‘lsa-da). Kattalarda buyrakning birlamchi xavfli o‘smalari orasida buyrak hujayrali saraton ulushi 80—85 % ni tashkil etadi. Boshqa ma’lumotlarga ko‘ra, buyrak hujayrali saraton buyrakdagi barcha xavfli o‘smalarning qariyb 90 % ini tashkil qiladi.
O‘rganilish tarixi
Buyrakda joylashgan saraton o‘smasini ilk bor nemis shifokori Daniel Zennert ta’riflagan. U Vittenberg shahrida tibbiy amaliyot bilan shug‘ullangan va o‘z tavsifini Practicae Medicinae (1613 yilda nashr etilgan) kitobiga kiritgan. Biroq zamondoshlari faqat fransuz shifokori G. Mirilning tavsifini e’tirof etgan: u 1810 yilda 35 yoshli homilador ayol Fransuaza Levellida aniqlangan buyrak saratoni holatini tasvirlagan.
1826 yilda G. Kyonig buyrak o‘smalarini tasniflashning dastlabki variantini e’lon qildi. Bu tasnif makroskopik morfologiya ma’lumotlariga asoslangan bo‘lib, buyrak o‘smalarini to‘rt guruhga ajratishni nazarda tutgan: skirrozli, steatomatozli, fungoidli va medullyar. 1855 yilda Sh. F. Roben buyrak saratoni epiteliy buyrak naychalari[ingl.]dan rivojlanishini aniqladi. Nihoyat, 1883 yilda nemis patolog shifokori Paul Gravits buyrak hujayrali saratonni «gipernefroma» nomi bilan klassik tarzda ta’rifladi, ammo uning kelib chiqishini tushuntirishda ortga qadam tashladi (buyrak o‘smalari buyrak usti bezlari to‘qimasi qoldiqlaridan rivojlanadi, deb hisoblagan). Hozir «gipernefroma» va «gipernefroid saraton» atamalari eskirgan.
Epidemiologiya
Dunyoda har yili taxminan 250 ming kishi buyrak hujayrali saratonga chalinadi va qariyb 100 ming kishi shu kasallikdan vafot etadi. 2008 yilda Rossiyada buyrak hujayrali saratonning 17 563 ta yangi holati qayd etilgan, 8 370 kishi esa kasallikning kuchayishi oqibatida vafot etgan. 2010 yilda Rossiyada buyrak saratonining yangi holatlari soni 18 723 taga yetgan. 2011 yilda Rossiyada saraton kasalligi ilk bor aniqlangan 522 410 bemorning 19 657 nafariga (2,64 %) buyrak saratoni tashxisi qo‘yilgan, shundan 10 872 nafari erkak, 8 785 nafari ayol bo‘lgan. O‘sha yili Rossiyada buyrak saratonidan 8 561 bemor vafot etgan. 2013 yilda Rossiyada buyrak hujayrali saratonning yangi qayd etilgan holatlari 20 892 taga yetgan.
Dunyoda xavfli yangi o‘smalar tarkibida buyrak hujayrali saratonning ulushi 2008 yilda 2—3 % ni tashkil etgan. O‘sha yilgi ma’lumotlarga ko‘ra, Rossiyada buyrak hujayrali saraton erkaklarda barcha xavfli o‘smalarning taxminan 4,3 % ini (xavfli o‘smalar orasida 8-o‘rin), ayollarda esa 2,9 % ini (11-o‘rin) tashkil etgan. Bunda 100 000 aholiga nisbatan standartlashtirilgan (Yevropa yosh standartiga ko‘ra) kasallanish ko‘rsatkichlari quyidagicha bo‘lgan: umumiy aholi orasida 12,2, erkaklarda 16,5 va ayollarda 8,4. Standartlashtirilgan o‘lim ko‘rsatkichlari erkaklarda 6,2, ayollarda 2,2 ni tashkil etgan. Mediana tashxis qo‘yilgan paytdagi bemor yoshi uchun 61 yilga teng bo‘lgan. Umumiy 5 yillik yashab qolish ko‘rsatkichi 2001—2005 yillarda 59,7 % ni tashkil etgan. 1999 yildan 2006 yilgacha har ikki jinsdagi bemorlarda buyrak hujayrali saratonga xos yashab qolish ko‘rsatkichlari biroz yaxshilangan, lekin bu o‘zgarish katta bo‘lmagan.
So‘nggi yillarda aksariyat rivojlangan mamlakatlarda buyrak hujayrali saratonga chalinish ko‘paymoqda; kasallanishning o‘sish sur’ati bo‘yicha buyrak saratoni faqat prostata va qalqonsimon bez o‘smalaridan keyinda turadi.
Asosiy xavf omillari
Asosiy xavf omillari turmush tarzi bilan bog‘liq. Chekish, semizlik va gipertoniya buyrak saratoni holatlarining 50 % igachasiga sabab bo‘ladi. Garchi epidemiologik tadqiqotlar buyrak hujayrali saraton rivojlanishiga aloqador bo‘lishi mumkin bo‘lgan bir nechta xavf omilini aniqlagan bo‘lsa-da, uning etiologiyasi hali to‘liq o‘rganilmagan.
Buyrak saratoni rivojlanish xavfini oshiradigan asosiy omillar:
- erkak jinsiga mansublik (xavfni 2—3 baravar oshiradi);
- chekish (xavfni 1,5 baravar oshiradi);
- semizlik (xavfni taxminan 20 % ga oshiradi).
- bachadonni olib tashlash (boshqa ayollar bilan solishtirganda xavfni 2 baravardan ko‘proq oshiradi).
O‘ziga xos xavf omili surunkali buyrak yetishmovchiligining terminal bosqichidagi, uzoq vaqt davomida gemodializ muolajasini olgan bemorlarda aniqlangan. Bunday bemorlarning buyraklari 35 — 47 % hollarda kistoz degeneratsiyaga uchraydi. Bunday kistalarni qoplovchi epiteliy hujayralarining saratonlashish ehtimoli 30 baravar yuqori. Bu ko‘rsatkich sog‘lom buyrakning parenxima hujayralariga nisbatan hisoblangan.
Buyrak jomining yassi hujayrali saratoni uchun asosiy xavf omillari — nefrolitiaz va kosacha-jom tizimidagi surunkali yallig‘lanish jarayonidir.
Ba’zi tadqiqotlarda alkogolli ichimliklar iste’moli buyrak hujayrali saraton xavfining kamayishi bilan bog‘liqligi ko‘rsatilgan (alkogol miqdori oshgan sari xavf pasaygan).
Tasnifi
Buyrak saratonining klinik tasnifi

Klinik jihatdan buyrak saratoni boshqa barcha xavfli o‘smalar singari TNM tizimi bo‘yicha tasniflanadi. Ushbu tizimda T (lot. tumor — «o‘sma») birlamchi o‘smaning o‘lchami va tarqalishini, N (lot. nodus — «tugun») mintaqaviy limfa tugunlarining metastazlar bilan zararlanish darajasini, M (yun. μετάστασις — «ko‘chish») esa uzoqdagi a’zolarda metastazlar bor-yo‘qligini ifodalaydi. Bunday klinik tasnif tashxisni ixcham ko‘rinishda aks ettirib, davolash taktikasini va kasallik prognozini qisman belgilaydi.
Buyrak hujayrali saraton uchun TNM tasnifi quyidagicha:
- Komponent T:
- Tx — birlamchi o‘smani baholashning imkoni yo‘q;
- T0 — birlamchi o‘sma haqida ma’lumot yo‘q;
- T1 — birlamchi o‘smaning eng katta o‘lchami 7 sm dan oshmaydi va u buyrak chegarasida joylashgan:
- 1) T1a — o‘smaning diametri 4 sm gacha;
- 2) T1b — o‘smaning diametri 4—7 sm;
- T2 — o‘smaning eng katta o‘lchami 7 sm dan katta, lekin u buyrak chegarasidan chiqmagan;
- T3 — o‘sma yirik venalarga, buyrak usti beziga yoki atrofdagi to‘qimalarga tarqalgan, ammo Gerota fassiyasi[ingl.]:
- 1) T3a — o‘sma Gerota fassiyasi chegarasida buyrak usti bezi yoki buyrak atrofi yog‘ to‘qimasiga o‘sib kiradi;
- 2) T3b — o‘sma buyrak venasiga yoki diafragmadan pastda joylashgan pastki kovak venaga tarqaladi;
- 3) T3c — o‘sma diafragmadan yuqoridagi pastki kovak venaga tarqaladi yoki uning devoriga o‘sib kiradi;
- T4 — o‘sma Gerota fassiyasi chegarasidan tashqariga tarqaladi.
- Komponent N:
- Nx — mintaqaviy limfa tugunlarini baholashning imkoni yo‘q;
- N0 — mintaqaviy limfa tugunlarida metastazlar yo‘q;
- N1 — bitta mintaqaviy limfa tugunida metastaz bor;
- N2 — bittadan ortiq mintaqaviy limfa tugunida metastazlar bor.
- Komponent M:
- Mx — uzoq metastazlarni baholashning imkoni yo‘q;
- M0 — uzoq metastazlar yo‘q;
- M1 — uzoq metastazlar mavjud.
TNM tasnifidan tashqari Robson tasnifi:
- I bosqich. O‘sma faqat buyrakda joylashgan va uning kapsulasidan o‘tmagan.
- II bosqich. O‘sma buyrak kapsulasidan o‘tgan.
- III bosqich. O‘sma limfa tugunlariga o‘sib kirgan yoki buyrak venasiga yoxud pastki kovak venaga tarqalgan.
- IV bosqich. O‘sma buyrakka qo‘shni a’zolarga (masalan, oshqozon osti bezi yoki ichakka) tarqalgan yoxud uzoq metastazlar (masalan, o‘pkada) mavjud.
Metastazlanish
Buyrak saratoni qon va limfa orqali metastaz beradi. Tashxis qo‘yilgan paytda bemorlarning 25 % ida metastazlar aniqlanadi. Bunday bemorlar 6 oydan 12 oygacha yashaydi, faqat 10 % i 2 yildan ko‘proq yashaydi. Nefrektomiyadan keyin turli muddatlarda bemorlarning taxminan 30 — 50 % ida metaxron metastazlar (asosiy o‘smadan keyin paydo bo‘ladigan metastazlar) yuzaga keladi. So‘nggi guruhning prognozi biroz yaxshiroq, ammo 5 yillik yashab qolish 9 % dan oshmaydi. Sayto va hammualliflar (1982) ma’lumotlariga ko‘ra, ko‘plab metastazlar eng ko‘p quyidagi joylarda uchraydi: o‘pka (76 %), limfa tugunlari (64 %), suyaklar (43 %), jigar (41 %), o‘sma joylashgan tomondagi va qarama-qarshi tomondagi buyrak usti bezlari (19 % va 11,5 %), qarama-qarshi tomondagi buyrak (25 %) hamda bosh miya (11,2 %). Yakka metastazlar yoki faqat bitta a’zoning metastatik zararlanishi 8—11 % hollardagina kuzatiladi.
Buyrakda aniqlangan hatto juda kichik (eng katta o‘lchami 3 sm dan kam) birlamchi o‘smalar ham kamdan kam hollarda bo‘lsa-da, metastaz berishi mumkin. 1987 yilda yapon onkologlari buyragida 8 millimetrlik karsinoma (buyrak hujayrali saratonning tiniq hujayrali turi) aniqlangan bemorda allaqachon suyak metastazlari bo‘lganini va u kasallik aniqlanganidan 7 oy o‘tib vafot etganini tasvirlagan.
Buyrakning tarqalgan xavfli o‘smalarida suyak metastazlari 30 — 70 % hollarda paydo bo‘ladi; bunda suyakdagi metastatik o‘smalar birlamchi o‘smalarga nisbatan ko‘proq uchrab, suyak tizimidagi barcha yangi o‘smalarning qariyb 96 % ini tashkil etadi. Boshqa joylashuvdagi o‘smalarning metastazlari bilan solishtirganda, buyrak hujayrali saratonning suyakka metastaz berishiga xos belgi — yakka o‘choqlarning ustunligidir. Suyak metastazlarini davolash strategiyasi ularning turiga bog‘liq: yakka metastazlarni qachon paydo bo‘lganidan qat’i nazar, radikal va ablastik (o‘sma hujayralarining tarqalishiga yo‘l qo‘ymasdan) olib tashlash tavsiya etiladi. Bu uzoq davom etadigan remissiyaga erishish imkonini beradi. Ko‘p sonli metastazlar mavjud bo‘lganda esa (bunda maqsad faqat bemorning hayot sifatini yaxshilash bo‘lsa) kam invaziv jarrohlik amaliyotlari afzal ko‘riladi.
2012 yilda Rossiyada buyrak saratoni bilan kasallangan 7813 bemor haqidagi ma’lumotlar bazasi asosida o‘tkazilgan ko‘p markazli hamkorlik tadqiqotida klinik IV bosqichdagi 1158 bemor aniqlangan. Ulardan 1011 nafarida (87,3 %) uzoq metastazlar topilgan. 557 nafar (54,1 %) bemorda o‘pkada, 283 nafarida (28 %) suyaklarda, 172 nafarida (17 %) mintaqaviy bo‘lmagan limfa tugunlarida, 141 nafarida (13,9 %) jigarda, 107 nafarida (10,6 %) qarama-qarshi tomondagi buyrak usti bezida va 38 nafarida (3,8 %) bosh miyada metastazlar kuzatilgan (ayrim bemorlarda metastazlar bir nechta a’zoda mavjud bo‘lgan).
Buyrak saratonining metastatik kechishi haqida gapirganda, o‘z-o‘zidan regressiya va kasallikning barqarorlashuvi holatlarini ham eslatish zarur. O‘z-o‘zidan regressiya buyrak saratoni bilan kasallangan bemorlarning 0,4 — 0,8 % ida uchraydi (aksariyat hollarda o‘pka metastazlari kichrayadi). Kasallikning barqarorlashuvi (metastazlar o‘smaydigan va yangilari paydo bo‘lmaydigan holat) 20 — 30 % bemorda kuzatiladi. Metastazsiz buyrak saratoni bilan kasallangan bemorlarda ham birlamchi o‘sma o‘sishining to‘xtashi xuddi shunday tez-tez uchraydi. Bu hodisa xavfi yuqori bo‘lgan bemorlarga jarrohlik yoki tizimli davolashni tanlashda hisobga olinishi kerak, chunki ular ayrim hollarda maxsus muolajalarsiz uzoqroq yashashi mumkin.
Buyrak saratonining gistologik tasnifi



Ilgari buyrak saratoni hujayralar turi va o‘sish xususiyatiga qarab tasniflangan. Keyinchalik buyrak saratoni aksariyat hollarda aralash tuzilishga ega ekani aniqlandi. Zamonaviy tasnif morfologik, sitogenetik va molekulyar tadqiqotlar, shuningdek, immunogistokimyoviy tahlilga asoslanib, buyrak hujayrali saratonning 5 turini ajratadi:
- buyrakning tiniq hujayrali saratoni
- buyrakning papillyar saratoni (1- va 2-kichik turlar)
- buyrakning xromofob saratoni
- buyrak onkotsitomasi[ingl.]
- yig‘uvchi naychalar saratoni
- buyrakning medullyar saratoni
Papillyar buyrak hujayrali saratonning ikkita alohida kichik turi mavjud: 1-turi tiniq sitoplazmali kichik hujayralardan, 2-turi esa yirik hujayralar va eozinofil sitoplazmadan iborat (ikkinchi turda metastazlanish ehtimoli yuqoriroq).
2013 yilda buyrak xavfli o‘smalarining Vankuver tasnifi doirasida buyrak hujayrali saratonning yangi gistologik turlari ajratildi: naychasimon-kistoz BHS, tiniq hujayrali papillyar BHS, orttirilgan kistoz kasallik bilan bog‘liq BHS, MiT oilasidagi translokatsiyaga bog‘liq BHS va irsiy leyomiomatoz bilan bog‘liq BHS. Mutaxassislar tasnifga kelajakda kiritilishi mumkin bo‘lgan yana 3 ta noyob o‘smani ham ajratadi: ALK translokatsiyasiga ega BHS, qalqonsimon bezning follikulyar saratoniga o‘xshash BHS hamda suksinatdegidrogenaza B yetishmovchiligi bilan bog‘liq BHS. Vankuver tasnifi Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti.
ning o‘smalar tasnifi navbatdagi qayta ko‘rib chiqilishiga asos bo‘lishi kutilmoqda. Yuqorida tilga olingan 2012 yilgi ko‘p markazli tadqiqot ma’lumotlar bazasidagi buyrak saratoni bilan kasallangan 7357 bemorda (jami 7813 bemordan) operatsiyadan keyin o‘smaning gistologik turi tavsiflangan. Bunda 6774 nafar (92,1 %) bemorda tiniq hujayrali saraton, 303 nafarida (4,1 %) papillyar, 175 nafarida (2,4 %) xromofob, 17 nafarida (0,2 %) yig‘uvchi naychalar saratoni aniqlangan. O‘smada sarkomatoid saraton mavjudligi 88 nafar bemorda qayd etilgan. Buyrak hujayrali saratonning tiniq hujayrali va boshqa shakllari uchrash tezligi 2000-yillar boshida xorijdagi klinik amaliyotda olingan ma’lumotlardan sezilarli farq qilgan. Xorijda tiniq hujayrali tur barcha xavfli o‘smalarning 80—90 % ini, papillyar tur 10—15 % ini, xromofob tur 4—5 % ini, yig‘uvchi naychalar saratoni esa 1 % dan kamini tashkil etgan va holatlarning 7 % i tasniflanmagan. Ehtimol, bu farq Rossiya morfologlari xromofob va ayniqsa papillyar shaklarning uchrash tezligini biroz past baholashi bilan bog‘liq.
Buyrak hujayrali saratonning turli gistologik shakllari paydo bo‘lishi genomdagi turli o‘zgarishlar bilan bog‘liq. Masalan, buyrakning tiniq hujayrali saratoni uchun asosiy «harakatlantiruvchi» mexanizm — deletsiya, gipermetillanish yoki missens mutatsiya oqibatida VHL genining (u 3-xromosomaning qisqa yelkasida joylashgan) faolsizlanishidir. Natijada ushbu gen kodlaydigan supressor pVHL oqsili funksiyasini yo‘qotadi. Bu holat irsiy tiniq hujayrali saratonning deyarli 100 % ida va sporadik holatlarning 75 % dan ortig‘ida kuzatiladi. Jumladan, hujayra ichida transkripsiya omillaridan biri — HIF (gipoksiya ta’sirida induksiyalanadigan omil) miqdori ustidan hujayra ichidagi nazorat buziladi. Natijada angiogenez nazoratsiz kuchayadi (bu o‘sma rivojlanishi uchun zarur sharoit hisoblanadi).
Gistologik tasnif eng samarali davolash usullarini tanlashda asosiy ahamiyatga ega, chunki saratonning turli turlari kimyoterapiya preparatlari, nur terapiyasi va boshqa muolajalarga turlicha javob beradi.
Belgilari
- Siydikda qon paydo bo‘lishi (gematuriya) va buning oqibatida postgemorragik anemiya (ko‘p qon yo‘qotilganda)
- Qon bosimining oshishi (ikkilamchi arterial gipertenziya)
- Buyrak sohasidagi og‘riq
- Buyrak sohasida paypaslab aniqlanadigan hosila
- Saratonga xos umumiy belgilar (uzoq vaqt davomida muntazam vazn yo‘qotish, doimiy subfebril harorat, uzoq davom etib kuchayib boradigan holsizlik)
Tashxislash
Buyrak saratonini tashxislashda quyidagi usullar qo‘llanadi:
- Buyraklarning ultratovush tekshiruvi (UTT)
- Kontrast moddalardan foydalanib o‘tkaziladigan rentgenologik tekshiruv — vena ichiga kontrast yuborib urografiya qilish
- Kompyuter tomografiyasi
- Magnit-rezonans tomografiya (MRT)
Har qanday saratonga yakuniy tashxis faqat o‘smadan olingan namuna (biopsiya) yoki butun o‘smaning gistologik tekshiruvi asosida qo‘yiladi.
O‘smalarni aniqlashning zamonaviy yuqori texnologiyali usullari — ultratovush diagnostikasi, multispiral kompyuter va magnit-rezonans tomografiya — klinik amaliyotga keng joriy etilishi tasodifan aniqlanadigan buyrak hujayrali saraton holatlarining ko‘payishiga olib keldi (insidental buyrak o‘smalari — hech qanday klinik belgi bermagan, profilaktik tibbiy ko‘rik yoki boshqa kasallik bo‘yicha tekshiruv vaqtida tasodifan aniqlangan o‘smalardir). Agar 1970-yillarda bunday o‘smalar 10 % dan kam hollarda aniqlangan bo‘lsa, XX—XXI asrlar chegarasida ular buyrak saratoni aniqlangan barcha holatlarning qariyb 60 % ini tashkil etgan.
Buyrak saratonini dastlabki bosqichlarda aniqlash darajasi hali ham qoniqarsiz. Masalan, 2012 yilda Rossiyada bemorlarning 21,5 % i onkologiya muassasalariga uzoq metastazlar paydo bo‘lgach murojaat qilgan; yana 20,1 % ida kasallik dastlabdan III bosqichda bo‘lgan. Kasallikning dastlabki bosqichida radikal nefrektomiya o‘tkazilgan bemorlarning taxminan 50 % ida (M0) keyinchalik metastazlar paydo bo‘lishini hisobga olsak, bemorlarning yarmidan ko‘prog‘i ertami-kechmi o‘smaga qarshi dori terapiyasiga muhtoj bo‘ladi.
Davolash usullari
Buyrak hujayrali saratonni davolashning asosiy usullariga o‘smani jarrohlik yo‘li bilan olib tashlash, kimyoterapiya, nur terapiyasi, immunoterapiya, maqsadli (target) terapiya, operatsiyadan oldingi va palliativ kimyoembolizatsiya.
O‘smani jarrohlik yo‘li bilan olib tashlash
O‘smani jarrohlik yo‘li bilan olib tashlash buyrak hujayrali saratonni davolashning asosiy va eng samarali usulidir. Birlamchi o‘choqni olib tashlash kasallikning barcha bosqichlarida yashab qolish ko‘rsatkichini oshiradi. Birinchi bosqichda eng yaxshi natijani nefrektomiya (zararlangan buyrakni butunlay olib tashlash) beradi. Ammo o‘sma kichik bo‘lsa (yoki bemorning faqat bitta buyragi bo‘lsa yoxud har ikki buyrakda saraton aniqlansa), a’zoni saqlab qoluvchi davolash — buyrak rezeksiyasi qo‘llanadi (so‘nggi yillarda buyrak rezeksiyasi va nefrektomiya nisbati sezilarli oshdi; bu tashxislash yaxshilanishi va o‘smalarning dastlabki bosqichlarda ko‘proq aniqlanishi bilan bog‘liq). Hozir ko‘pincha rezeksiya uchun qulay joylashgan T1 sinfidagi, diametri 5 sm dan oshmaydigan o‘sma buyrak rezeksiyasiga ko‘rsatma hisoblanadi. Bunday vaziyatda a’zoni saqlab qoluvchi davolash afzal, chunki faoliyat yuritayotgan parenximaning saqlanishi bemor hayot sifatini yaxshilaydi. So‘nggi vaqtda o‘smani olib tashlashning kam invaziv usullari ham tobora keng qo‘llanmoqda: radiochastotali ablatsiya, krioablatsiya[ingl.].
Kimyoterapiya
Buyrak hujayrali saratonni davolashda juda kam qo‘llanadi (ko‘pincha kapetsitabin, doksorubitsin buyuriladi), chunki bu turdagi o‘sma ma’lum kimyoterapiya preparatlariga sezgir emas. Buyrak o‘smalarining kimyoterapiyaga yuqori chidamliligining asosiy sabablaridan biri ko‘p dorilarga chidamlilikni ta’minlovchi MDR-1 oqsilining haddan tashqari ko‘p ifodalanishidir (giperekspressiyasi). Bu, ehtimol, ushbu oqsil odatda buyrakning proksimal naychalari hujayralarida ishlab chiqarilishi bilan bog‘liq, chunki o‘smalar ham ko‘pincha aynan shu hujayralardan rivojlanadi.
Nur terapiyasi
Buyrak hujayrali saratonni davolashda kimyoterapiyaga qaraganda biroz ko‘proq qo‘llanadi. Buyrak o‘smalarining nurlanishga sezgirligi ham past bo‘lsa-da, metastazlar va kuchli og‘riq sindromi bo‘lgan bemorlarda nur terapiyasi palliativ maqsadda o‘zini oqlashi mumkin: u og‘riqni kamaytiradi va ma’lum muddat bemorning ahvolini yaxshilaydi.
Immunoterapiya
XX asrning 80-yillarida buyrak hujayrali saratonni davolashda keng qo‘llanila boshlagan. Yaqin vaqtgacha interferon-alfa yoki interleykin-2 qo‘llanadigan immunoterapiya usullari tarqalgan BHS shakllari bo‘lgan bemorlarni dori bilan davolashda yagona standart edi. Biroq bu usullar bilan erishiladigan obyektiv javob darajasi pastligicha qolgan va hozir ular o‘zining yaqqol ustunliklari tufayli maqsadli terapiya preparatlariga o‘rin bo‘shatgan.
2010-yillarning o‘rtalarida buyrak hujayrali saraton immunoterapiyasiga qiziqish qayta kuchaydi. Bu, eng avvalo, nivolumab preparatining paydo bo‘lishi bilan bog‘liq (u AQShda metastatik BHSni 2-qator terapiyada davolash uchun 2015 yil oktabrda, Rossiyada esa 2016 yilda ro‘yxatdan o‘tkazilgan). Ushbu preparat maqsadli immunomodulyatorlar guruhiga kiradi va monoklonal antitana bo‘lib, immun nazorat nuqtasi ingibitori[ingl.] sifatida ta’sir qiladi. Uning nishoni — dasturlashtirilgan hujayra o‘limi-1 (PD-1) retseptorlari bo‘lib, ular T-limfotsitlar yuzasida joylashgan. O‘sma hujayralari ishlab chiqaradigan ligandlar PD-L1 va PD-L2 bu retseptorlarning faoliyatini to‘sadi; nivolumab ushbu to‘silishni bartaraf etib, organizmning o‘smaga qarshi immun javobini tiklaydi. Klinik tadqiqotlarda nivolumabning metastatik tiniq hujayrali BHSni davolashdagi samaradorligi yetarlicha yuqori ekani ko‘rsatilgan. BHSning boshqa ayrim gistologik turlari bo‘yicha ham umidli natijalar olingan. Boshqa preparatlar: ipilimumab.
Maqsadli terapiya
Maqsadli terapiya buyrak hujayrali saratonni davolash usuli sifatida XXI asr boshida paydo bo‘ldi; bunda o‘sma hujayralarining o‘ziga xos «nishonlari» tanlab ta’sir ostiga olinadi. Uning paydo bo‘lishi molekulyar biologiya yutuqlari yordamida saratonning ushbu turi rivojlanishining asosiy patogenetik yo‘llari aniqlangani bilan bog‘liq. Bu yo‘llar qon tomirlar endoteliysining o‘sish omili VEGF yoki sutemizuvchilardagi rapamitsin nishoni mTOR orqali boshqariladi. Saraton o‘smasining o‘sishi va metastaz berish qobiliyati o‘sma to‘qimasidagi jadal angiogenezga bog‘liq. Uni VEGF signal oqsili rag‘batlantiradi, mTOR oqsili esa hujayra o‘sishini boshqaradi. Maqsadli terapiya preparatlari ushbu oqsillarni ingibitsiya qilib, saraton hujayralarining o‘sishi va ko‘payishini susaytiradi. Buyrak hujayrali saratonni davolashda quyidagi preparatlar qo‘llanadi: 1) VEGF retseptorlari ingibitorlari — sorafenib, sunitinib, pazopanib[ingl.]; 2) VEGF oqsili ingibitorlari: bevasizumab; 3) mTOR: ingibitorlari: temsirolimus, everolimus. 2012 yilda foydalaniladigan VEGF retseptorlari ingibitorlari qatoriga aksitinib[ingl.] va tivozanib[ingl.].
Buyrak hujayrali saratonni davolash uchun yangi maqsadli preparatlar dunyoning turli mamlakatlarida faol ishlab chiqilmoqda. Jumladan, rossiyalik mutaxassislar yaratgan monoklonal antitana OM-RCA-01 fibroblastlarning o‘sish omili retseptori FGFR1 ga qarshi yo‘naltirilgan. Bu preparat 2013—2014 yillardagi klinikagacha sinovlarda angiogenez ingibitori sifatida umidli natijalar ko‘rsatgan va metastatik buyrak hujayrali saratonni davolashda qo‘llanish istiqboli bilan klinik sinovlar bosqichiga o‘tkazilgan.
Dastlab maqsadli preparatlar orasida eng universal vosita deb sorafenib hisoblangan. U nafaqat angiogenezni, balki hujayra proliferatsiyasini ham susaytiradi. Shu bilan birga, 2000-yillarning oxiri — 2010-yillarning boshida o‘tkazilgan klinik tadqiqotlar sunitinib, pazopanib va aksitinibning (hech bo‘lmaganda 1-qator terapiyada) samaradorlik ko‘rsatkichlari sorafenibnikiga yaqin ekanini ko‘rsatgan. 1-qator terapiyada sunitinibni (unga toqat qilinmasa, pazopanibni), 2-qatorda esa aksitinib yoki everolimusni qo‘llash maqsadga muvofiqligini tasdiqlovchi ma’lumotlar olingan. Prognozi noqulay bo‘lgan, tiniq hujayrali metastatik buyrak hujayrali saraton bilan kasallangan bemorlarni davolash standarti sifatida temsirolimus tavsiya etilgan. Rossiyada aksitinib buyrak jomidan tashqari buyrakning xavfli o‘smalarini davolash uchun ishlatiladi. Buyrak saratonini pembrolizumab va aksitinib bilan davolash qator klinik ko‘rsatmalar bo‘yicha allaqachon ma’qullangan. Pembrolizumab/aksitinib kombinatsiyasi sunitinib bilan taqqoslanganda bemorlarning yashab qolish muddatini uzaytirgani, shuningdek, remissiyani cho‘zgani va shu orqali ularning hayot sifatini statistik jihatdan sezilarli yaxshilagani aniqlangan.
Biroq ushbu guruh preparatlarini qo‘llashdagi jiddiy muammolar — organizmda ularga nisbatan tez rivojlanadigan rezistentlik hamda tez-tez kuzatiladigan, turli nojo‘ya ta’sirlar bilan kechuvchi yomon o‘zlashtirilishidir. Bu muammolarni bartaraf etish uchun kombinatsiyalangan terapiyadan foydalanishga harakat qilinmoqda (dastlabki ma’lumotlarga ko‘ra, bevasizumab va mTOR).
ingibitorlaridan birini birga qo‘llash umidli natijalar bermoqda). Shunga qaramay, aynan maqsadli terapiya buyrak saratonini surunkali onkologik kasalliklar qatoriga o‘tkazishga imkon berdi, chunki ko‘plab metastatik holatlarda bemorlarning umrini bir necha yilga uzaytirishga erishildi. So‘nggi yillarda «agar kasallikni butunlay davolab bo‘lmasa, uni nazorat qilish mumkin» degan tamoyilga asoslangan zamonaviy onkologik yondashuv tobora keng tarqalmoqda. Bu yondashuv metastazlarga nisbatan faol jarrohlik taktikasini nazarda tutadi: maqsadli terapiya bilan bir vaqtda barcha mumkin va maqsadga muvofiq hollarda metastazlarni olib tashlashga intilinadi.
Prognoz
Kasallik birinchi bosqichda aniqlansa, bemorlarning 90 % i butunlay tuzaladi. To‘rtinchi bosqichda tashxis qo‘yilsa, prognoz noqulay bo‘lib, hatto bir yil yashab qolishga erishish ham qiyin.
Adabiyotlar
Monografiyalar, darsliklar va ma’lumotnomalar
- Klinik onkourologiya / B. P. Matveyev tahriri ostida. — Moskva: ABV-Press, 2011. — 934 bet — ISBN 978-5-903018-23-9.
- Onkologiya / I. V. Zalutskiy tahriri ostida. — Minsk: Vysheyshaya shkola, 2007. — 703 bet — ISBN 978-985-06-1330-1.
- Onkourologiya. Xatolarsiz farmakoterapiya / I. G. Rusakov, V. I. Borisov tahriri ostida. — Moskva: E-noto, 2014. — 544 bet — ISBN 978-5-906023-07-0.
- Strukov A. I., Serov V. V. Patologik anatomiya. — Moskva: Litterra, 2010. — 848 bet — ISBN 978-5-904090-63-0.
- Cherenkov V. G. Klinik onkologiya. 3-nashr. — Moskva: Meditsinskaya kniga, 2010. — 434 bet — ISBN 978-5-91894-002-0.
- Ljungberg B., Bensalah K., Bex A. va boshqalar Buyrak hujayrali saratoni: Yevropa urologlar assotsiatsiyasi klinik qo‘llanmasi. — Yevropa urologlar assotsiatsiyasi, 2014. — 70 bet
- Buyrak hujayrali saratoni: tashxis va davolash / J. J. M. C. H. de la Rosette, C. N. Sternberg, H. P. A. van Poppel tahriri ostida. — London: Springer Verlag, 2008. — xvii + 584 bet — ISBN 978-1-84628-385-7.
Maqolalar
- Davidov M. I., Matveyev V. B., Polotskiy B. E., Matveyev B. P., Nosov D. A. Buyrak saratonining o‘pkadagi metastazlarini jarrohlik yo‘li bilan davolash // Rossiya onkologiya jurnali. — 2003. — № 4. — 15—18-betlar.
- Matveyev V. B., Matveyev B. P., Volkova M. I., Perlin D. V., Figurin K. M. Hozirgi bosqichda buyrak saratonini a’zoni saqlab qoluvchi jarrohlik yo‘li bilan davolashning o‘rni // Onkourologiya. — 2007. — № 2. — 5—11-betlar.
- Alekseyev B. Ya., Shegay P. V. Tarqalgan buyrak saratonining maqsadli terapiyasi // Onkourologiya. — 2007. — № 4. — 6—11-betlar.
- Alekseyev B. Ya., Kalpinskiy A. S. Metastatik buyrak saratonini davolashda maqsadli preparatlarni qo‘llash: ketma-ket buyurishmi yoki kombinatsiyami? // Onkourologiya. — 2010. — № 4. — 16—23-betlar.
- Semkov A. S., Maxson A. N., Peterson S. B., Shirokorad V. I., Shchupak M. Yu. Buyrak saratonining suyakdagi metastazlarini jarrohlik yo‘li bilan davolash // Onkourologiya. — 2010. — № 4. — 10—15-betlar.
- Nosov D. A. Tarqalgan buyrak saratoni: dori bilan davolashning zamonaviy imkoniyatlari // Amaliy onkologiya. — 2012. — 15-jild, № 3. — 185—195-betlar.
- Shirokorad V. I., Maxson A. N., Borisov V. I., Minakova L. R., Popov M. I., Shchupak M. Yu., Kirdakova N. V., Mishugin S. V., Maturov M. R., Vinogradskiy A. G., Shixov S. D., Gaydamaka E. V., Apolskaya N. A., Shushakov M., Babayev E. R., Vorontsova A. A., Ivanov A. M., Amosov F. R., Kolesnikov G. P. Moskvada buyrak saratonining maqsadli terapiyasidan olingan dastlabki natijalar // Onkourologiya. — 2013. — № 3. — 24—29-betlar.
Havolalar
- «RAKPOCHKI.NET» portali
- «Operatsiya qilib bo‘lmaydigan buyrak hujayrali saraton bilan kasallangan bemorlarni davolashda palliativ embolizatsiyaning ahamiyati» tadqiqoti, RNTsRXT federal davlat muassasasi, Sankt-Peterburg, 2010 yil
- «Doksorubitsinli gepasferalar yordamida buyrak hujayrali saratonni kimyoembolizatsiya qilishning dastlabki natijalari» tadqiqoti, RNTsRXT federal davlat muassasasi, Sankt-Peterburg, 2010 yil
- Buyrak saratoni bilan kasallangan bemorlar ligasi