



Shisha — modda, insoniyatga eng qadimdan maʼlum boʻlgan materiallardanbiri boʻlib, xossalarining xilma-xilligi uni inson faoliyatida keng qoʻllanadigan universal materialga aylantiradi. Shisha tuzilish jihatidan amorf va izotrop hisoblanadi. Barcha turdagi shishalar hosil boʻlish jarayonida qovushqoq suyuqlikdan shishasimon holatga oʻtadi. Bunda sovish tezligi yetarlicha yuqori boʻlib, kristallanishning oldini olishi kerak. Bunda xomashyo (shixta) eritilib suyuqlanma olinadi. Shisha pishirish harorati +300 dan +2500 °C gacha boʻlib, u shisha hosil qiluvchi suyuqlanmaning tarkibiga, jumladan, oksidlar, ftoridlar, fosfatlar va boshqa tarkibiy qismlarga bogʻliq. Koʻrinadigan spektrda shaffof boʻlish barcha tabiiy va sunʼiy shisha turlariga xos umumiy belgi emas.
Atama
Bu material nomining etimologiyasi turli tillarda turlicha. Roman tillaridagi (ital. vetro, frans. verre, isp. vidrio, port. vidro) shakllar lotincha nomning (lot. vitrum) davomidir. Rumin tili bundan mustasno (rumin. sticlă), chunki bu tilda shishaning nomi slavyan tillaridan oʻzlashtirilgan. Lotincha vitrum soʻzi esa protohind-yevropa tilidagi *k’woit- «yorugʻ, och rangli» degan maʼnodan kelib chiqqan (xuddi shu ildizdan ingl. white).
German tillaridagi shisha nomi (ingl. glass, nem. Glas, niderlandcha, daniyacha va shvedcha glas) protogerman tilidagi *glasan ~ glazansoʻzdan meros boʻlib, u protohind-yevropa tilidagi *g’hel- «yaltiramoq, nur sochmoq» maʼnosidagi ildizga borib taqaladi.
Slavyan tillaridagi (ruscha «стекло», belarus. шкло, ukrain. скло; qadimgi‑slavyan. стькло, bolgar. стъкло, makedon. стакло, serb-xorvat. стакло, sloven. steklo; chex. sklo, slovak. sklo, polyak. — szkło) nom esa,‑ehtimol, got tilidagi stikls («qadah», «kosa», «shox», < protogermancha *stikkon — «sanchmoq, teshmoq»; qiyoslang: ingl. stick, xuddi shu maʼnoda) soʻzidan oʻzlashtirilgan.
Atamaning tarixi

Rus tilidagi bu soʻz haqida V. I. Dal quyidagicha yozgan: «Стекло́ oʻrta jinsdagi ot, сткло janubiy, gʻarbiy shevalar va cherkov tilida, suyuqlanma — (kremniyli) qumning potash bilan qorishmasi; kimyoviy jihatdan natriy silikat, baʼzan kaliy yoki qoʻrgʻoshin oksidi». Qadimgi slavyanchada — стькле, сткляно — shishasimon [dengiz] (Apokalipsis — Vahiy; Apok. 15, 2); qadimgi rus tilida (XI asrdan boshlab) — стькло (ikkinchi turlanishdagi oʻrta jins oti, N. D. Rusinov tasnifiga koʻra); «стёка — Pskov va Tver shevalariga xos shakl».
Dastlab shisha deb faqat hammaga tanish va eng keng tarqalgan shisha ishlab chiqarishmahsuloti atalgan; keyinchalik ilmiy terminologiyada u silikat shishalarturkumiga kiritilgan. Shishaning tuzilishi, tarkibi va xossalari koʻplab minerallarnikiga oʻxshashligi aniqlangach, bunday minerallar shishaning tabiiy analoglari sifatida tasniflana boshlandi. Ular hosil boʻlish sharoitiga qarab nomlangan: tez sovigan lavaning kristallanmagan hosilalari — vulqon shishasi (pemza, obsidian, pexshteyn, bazalt va boshqalar), kosmik jismning zarbasi natijasida Yer togʻ jinslaridan hosil boʻlganlari esa — meteorit shishasi (moldavit); shishasimon minerallarning alohida sinfiga fulguritlar (klastofulguritlar) kiradi. Ular silikat choʻkindilaridan (SiO2 — qum, kvars, kremnezyom — yaʼni oddiy shisha ishlab chiqarishda eng koʻp qoʻllanadigan xomashyo komponentlaridan) kuchli chaqmoq razryadi taʼsirida hosil boʻladi. Asosan, momaqaldiroq tez-tez kuzatiladigan hududlardagi qoyali togʻ choʻqqilarida uchraydi. Klastofulguritlarning yarimshaffof namunalari ham mavjud.
Shishaning sintetik oʻrnini bosuvchi material — organik shishayaratilishiga sabab uning ishlab chiqilgan davrida (1930-yillar) aviatsiyada foydalanishga mos materiallarning yoʻqligi boʻlgan. Organik moddalarsinfiga mansub boʻlgan bu polimer faqat tashqi oʻxshashligi, yaʼni shaffof, baʼzan rangli boʻlishi sababli shisha deb ataladi.
Hozirda shisha oʻrnini bosuvchi shaffof yogʻoch kabi materiallar ham yaratilgan. Bu material shishadan yengilroq, shu bilan birga mustahkamroq va zarba taʼsirida sinmaydi.
Shisha tarixi (texnologiyasi)


Uzoq vaqt davomida shishasozlik ilk bor Misrdakashf etilgan deb hisoblangan. Bunga dalil sifatida shisha sir bilan qoplangan fayans plitkalari topilgan Joser piramidasining ichki qoplamasi (XXVII asr, miloddan avvalgi davr) koʻrsatilgan. Undan ham oldingi davrga — firʼavnlarning birinchi sulolasi zamoniga — oid fayans taqinchoqlar topilgan. Demak, shisha Misrda bundan 5 ming yil avval ham mavjud boʻlgan. Qadimgi Mesopotamiya, ayniqsa Qadimgi Shumer va Akkadarxeologiyasi tadqiqotchilarning eʼtiborini deyarli shuncha qadimiy boshqa yodgorlikka — Mesopotamiyaning Ashnunak hududidan topilgan silindrsimon muhrga qaratmoqda. Bu muhr shaffof shishadan yasalgan va Akkad sulolasi davriga mansub. Demak, uning yoshi taxminan toʻrt yarim ming yil. Diametri taxminan 9 mm boʻlgan yashilroq munchoq — Berlin muzeyidagieng qadimiy shishasozlik namunalaridan biri hisoblanadi. Uni misrshunos Flinders Pitri taxminan Fivayaqinidan topgan. Ayrim taxminlarga koʻra, uning yoshi besh yarim ming yil. N. N. Kachalov qayd etishicha, Qadimgi Bobil podsholigi hududida arxeologlar Misrdagiga oʻxshash texnika yordamida mahalliy ustalar yasagan xushboʻy modda idishlarini muntazam topib keladi. Olimning taʼkidlashicha, «Misr va Old Osiyo mamlakatlarida shisha ishlab chiqarishning kelib chiqishi ... bizning davrimizdan taxminan olti ming yil avvalga borib taqaladi», deyish uchun yetarli asoslar bor.
Bu texnologiya qanday paydo boʻlganini turli darajada ishonarli tarzda izohlovchi bir qancha rivoyatlar ham mavjud. N. N. Kachalov qadimgi tabiatshunos va tarixchi Katta Pliniy (I asr) bayon qilgan rivoyatlardan birini keltiradi. Unga koʻra, finikiyalik savdogarlar qumli qirgʻoqda tosh topolmagach, oʻzlari tashib kelayotgan Afrika sodasidan oʻchoq yasagan. Ertalab ular gulxan oʻrnida shisha boʻlagini topgan.
Bu materialning kelib chiqishini oʻrganuvchilar bir kuni shisha ishlab chiqarishning qayerda — Misr, Finikiya yoki Qadimgi Mesopotamiya, Afrika yoxud Sharqiy Oʻrta yer dengizi hududida — va qachon, yaʼni «taxminan 6 ming yil avval» paydo boʻlgani haqida yagona fikrga kelishi mumkin. Ammo tabiatshunoslik fenomenologiyasiga xos «kashfiyotlarning bir vaqtda yuz berishi» belgisi bu holatda ham maʼlum darajada kuzatiladi. Hatto yuzlab yillik farq ham katta ahamiyatga ega emas, ayniqsa, tiklanayotgan shisha pishirish usullarida sezilarli tafovutlar mavjud boʻlsa.
Shisha ishlab chiqarishning paydo boʻlishi haqidagi rivoyatlarning ahamiyati nazariy bilish nuqtayi nazaridan bilvosita ahamiyatli boʻlgan tarixiy va etnogeografik jihatlargagina bogʻliq emas. Muhimi — texnologiyaning oʻzi qanday kelib chiqqani: u kulolchilikdagi «tasodifiy» jarayonlardan ajralib chiqqandek boʻlib, yangi xossalarga ega material yaratishning boshlangʻich nuqtasiga, avval bu xossalarni boshqarish, keyin esa tuzilishini tushunish yoʻlidagi ilk qadamga aylangan. Bu borada bir qancha qarashlar mavjud. Ulardan biri aynan shu misol orqali «Shisha nima?» degan savolga javob topishga urinadi. N. N. Kachalov quyidagicha taklif qiladi:
...bu davrni sirlab pishirilgan sopol buyumlar yoki umuman sirlangan silikat mahsulotlari paydo boʻlgan vaqtdan hisoblash kerak. Loy yoki boshqa silikat asosli buyumga qotirilgan har qanday sir tarkibi jihatidan shishadir. Shishaning mustaqil material sifatida kashf etilishi haqidagi eng ishonchli faraz uni inson kulolchilik texnologiyasidagi jarayonlarni kuzatishi bilan bogʻlaydi. Biroq qadimgi fayans sirining buyumdagi roli ikkinchi darajali boʻlib, u shaffof emas, yaʼni shishaning eng muhim ajratib turuvchi belgisiga ega emas. Shu sababli uni faqat shartli ravishda shisha deb atash mumkin.
Bundan biroz avval barcha silikat materiallarning «shishasimon qarindoshligi» haqidagi fikrni I. F. Ponomaryovham bildirgan. Olim shishaning kelib chiqishidan koʻra, boshqa silikat materiallarning xossalarini bilishda shisha tuzilishini oʻrganish muhimligini taʼkidlaydi. Bundan tashqari, bunday fikrlar bundan avval ham M. V. Lomonosov tomonidan bayon qilinganini qayd etadi:
Shisha tuzilishi nazariyasi nafaqat sof shisha buyumlarning xossalarini, balki ishlab chiqarish jarayonida +800 °C dan yuqori haroratda boʻlgan barcha silikat buyumlarning xususiyatlarini tushunishda ham muhim. Silikat texnologiyasi doirasida koʻriladigan barcha silikat materiallarda shisha mavjud deb hisoblash mumkin. M. V. Lomonosovning «Shishaning foydasi haqida maktub» (1752-yil) asaridagi «Chinni mustahkamligining bir qismini shishadan oladi» degan soʻzlari diqqatga sazovor. Faqat chinni emas, balki fayans, sopol buyumlar, olovbardosh materiallar, sement — barchasida muayyan miqdorda shisha bor. Shuning uchun shishani oʻrganishning ahamiyati nihoyatda kengayadi va uning tuzilishiga bagʻishlangan tadqiqotlardan olingan xulosalar turli texnik silikat mahsulotlarning xossalarini tushunishda muhimdir.
Misrda shisha pishirish texnologiyasini oʻrganishda ingliz tadqiqotchisi A. Lukas muayyan muvaffaqiyatlarga erishgan. Uning maʼlumotlari miloddan avvalgi IV ming yillikda tugagan Misrning «arxaik» davridagi shisha ishlab chiqarish rivojini quyidagicha tasavvur qilish imkonini beradi.
«Misr fayansi» deb ataladigan buyumlar (munchoq, tumor, osma taqinchoq, inkrustatsiya uchun kichik plastinkalar) yashil-koʻkimtir sir bilan qoplangan. Ularni bugungi «fayans» tushunchasiga toʻla mos deyish notoʻgʻri, chunki bu turdagi buyumlarning asosiy belgisi — loydan tayyorlangan sopol asos — yoʻq. Misr fayansining uch xil asosi maʼlum: steatit, yumshoq kvars uni va yaxlit tabiiy kvars. Eng qadimgi namunalar steatitdan tayyorlangan degan fikr mavjud. Bu mineral kimyoviy tarkibi jihatidan magniy silikati boʻlib, tabiatda koʻp uchraydi. Steatit boʻlagidan oʻyib yasalgan buyumlar sir hosil qiluvchi xomashyoning kukunsimon aralashmasi bilan qoplanib, pishirilgan. Kimyoviy tarkibi jihatidan oz miqdorda kalsiy qoʻshilgan natriy silikatidan iborat bu sir aslida mis, baʼzan esa sezilarli miqdordagi temir yordamida koʻk va yashil-koʻkimtir rangga boʻyalgan oson eruvchan shishadir.

Misrlik shishasozlar shishani ochiq oʻchoqlarda, sopol kosalarda eritgan. Birikib qotgan boʻlaklar qizigan holida suvga tashlangan, u yerda ular darz ketib maydalanib, «fritta» deb atalgan. Bu boʻlaklar tegirmon toshlarida mayda kukunga aylantirilib, yana eritilgan.
Frittalash oʻrta asrlardan keyin ham ancha vaqt qoʻllangan. Shu bois eski gravyuralar va arxeologik qazishmalarda doim ikkita pech uchraydi: biri dastlabki eritish, ikkinchisi frittani eritish uchun. Toʻliq eritish uchun zarur harorat +1450 °C, ishchi harorat esa +1100 dan +1200 °C gacha boʻlgan. Oʻrta asrlarning eritish pechi (chexcha «guta») yogʻoch yoqiladigan past gumbazli qurilma boʻlib, unda shisha sopol qozonlarda eritilgan. Faqat tosh va gil-tuproqdan qurilgan bunday pech uzoq xizmat qilmagan, oʻtin ham tez tugagan. Shu sababli guta atrofidagi oʻrmon kesib tugatilgach, u oʻrmon koʻproq boʻlgan boshqa joyga koʻchirilgan.

Odatda eritish pechiga ulanadigan yana bir pech — yumshatish va toblash pechi ham mavjud boʻlgan. Unda tayyor buyum shishaning yumshash haroratiga yaqin darajagacha qizdirilib, soʻng tez sovitilgan. Maqsad shisha ichidagi kuchlanishlarni muvozanatlashtirish (kristallanishning oldini olish) edi. Shisha eritish pechlarining bunday tuzilishi XVII asr oxirigacha saqlangan. Biroq oʻtin tanqisligi tufayli ayrim gutalar, xususan Angliyadagilari XVII asrdayoq koʻmirga oʻta boshlagan. Koʻmirdan ajralgan oltingugurt dioksidi shishani sargʻaytirgani uchun inglizlar uni yopiq, maxsus qopqoqli qozonlarda erita boshlagan. Natijada eritish jarayoni qiyinlashib, sekinlashgan va shixtani unchalik qattiq boʻlmagan holatda tayyorlashga toʻgʻri kelgan. Shunga qaramay, XVIII asr oxiridayoq koʻmir bilan isitish ustunlik qila boshlagan.
Shisha ishlab chiqarish uzoq vaqt hunarmandchilik xususiyatini saqlab qolgan, chunki shakl berishning asosiy usuli qoʻlda puflash boʻlgan. Masalan, XX asr boshigacha deraza (list) shishasi asosan «silindr usuli» bilan ishlab chiqarilgan: shishapuflovchi qoʻlda katta silindr puflab yasagan, keyin uni kesib, yoygan. Faqat XX asr boshida belgiyalik muhandis Emil Furko deraza shishasini tortib chiqarish usuli bilan mexanik ishlab chiqarish yoʻlini yaratdi.
Shisha tarixiga oid yana bir qiziqarli jihat shundaki, koʻplab boshqa materiallardan farqli oʻlaroq, shisha umumiy maʼnoda oʻz mavjudligi davomida deyarli oʻzgarmagan. Shisha deb atalgan eng qadimgi namunalar hammaga tanish butilka shishasidan deyarli farq qilmaydi (albatta, oldindan belgilangan xossalarga ega maxsus shisha turlari bundan mustasno). Bu oʻrinda zamonaviy hayotda qoʻllanadigan mineral kelib chiqishli modda va material haqida soʻz bormoqda.
Shisha haqidagi fan
Shishalarni ilmiy asosda oʻrganish va pishirishga Mixail Vasilyevich Lomonosovasos solgan. Olim ilk bor texnologik jihatdan tizimli ravishda 4 mingdan ortiq turli shisha eritmalarini tayyorlagan. Uning laboratoriya amaliyoti va qoʻllagan metodik tamoyillari hozirda anʼanaviy, klassik deb qaraladigan usullardan deyarli farq qilmaydi.
Mineral shishalarning texnologik xossalaridan foydalanish
Tabiiy shisha kundalik hayotda keng ishlatilgan dastlabki tabiiy materiallardan biridir. Undan mehnat quroli, turli qurollarning tarkibiy qismi (pichoq, oʻq va nayza uchlari), taqinchoq va boshqa roʻzgʻor buyumlarini tayyorlashda, shuningdek turli marosimlarda, masalan, atsteklar va mayyalarmarosimlarida foydalanilgan. Oʻziga xos tuzilishi tufayli tabiiy shisha anʼanaviy materiallarda uchramaydigan, hatto bir qarashda paradoksal tuyuladigan xossalarga ega. Bunday xossalardan atsteklar noyob asboblar yasashda foydalangan. Amorf modda sifatida shishaning xossalari bir tomondan uni moʻrt qiladi. Bu, masalan, yuqori mustahkamlik talab etiladigan asboblarni yasashda kamchilik hisoblanadi (hozirda mazkur kamchilik ayrim holatlarda turli texnologik usullar bilan bartaraf etilgan).Boshqa tomondan, kristall panjaraning yoʻqligi katta ustunlik beradi: tarixdagi dastlabki tibbiy va jarrohlik asboblarining oʻtkirligi hamda charxlanish imkoniyati bilan hozirgacha hech qanday metall skalpeltenglasha olmaydi. Metall skalpelning ishchi qismi (qirrasi) maʼlum chegaragacha charxlanadi, undan keyin mikroskopik «arra tishlari»ni yoʻqotish amalda imkonsiz. Biroq obsidiandan yasalgan skalpellarda bunday chegara yoʻq: kristall panjara mavjud emasligi ularni molekulyar darajagacha oʻtkirlash imkonini beradi, bu esa mikrojarrohlikda katta afzallikdir. Bundan tashqari, ular korroziyaga uchramaydi. Garchi bu misol shishasimon minerallarga tegishli boʻlsa-da, u shishaning amorflik xossasini tushunishda juda koʻrgazmali. Hozir bu xossalardan sunʼiy shishadan yuqori aniqlikdagi asboblar tayyorlashda ham foydalaniladi.
Shishalarning tuzilishi
«Shishaning tuzilishi» atamasi oʻzaro uzviy bogʻliq, ammo koʻpincha alohida koʻrib chiqiladigan ikki jihatni anglatadi: shishani tashkil etuvchi atom va ionlarning oʻzaro joylashish geometriyasi hamda uning zarrachalari oʻrtasidagi kimyoviy bogʻlarning tabiati. Yuqorida taʼkidlanganidek, shishaning tuzilishi shishalanish oraligʻidagi suyuqlik tuzilishiga mos keladi. Shu sababli shisha hosil qiluvchi suyuqlanmalar va shishalarning tuzilishini oʻrganish masalalari chambarchas bogʻliq. Suyuqlik va suyuqlanmalar tuzilishini oʻrganishdagi har qanday yutuq shisha tuzilishi haqidagi taʼlimotni rivojlantirishga yangi imkoniyat yaratadi va aksincha.
Shisha tuzilishi haqidagi tasavvurlar rivoji tajribalarni tushuntiruvchi farazlardan matematik jihatdan shakllantirilgan va miqdoriy tekshiruvdan oʻtkazilishi mumkin boʻlgan nazariyalar tomon boradi. Demak, shishasimon (qisman suyuq) moddalar tuzilishini tushunish tadqiqot usullari, matematik apparat va texnik imkoniyatlarning rivojiga bogʻliq. Olingan xulosalar esa metodologiyani takomillashtirish, shisha va unga oʻxshash amorf moddalar tuzilishi nazariyasini yanada rivojlantirish imkonini beradi.
Tadqiqot usullari
Qatʼiy aytganda, shisha tuzilishini oʻrganishning eksperimental usullari tarixi yuz yildan ham qisqa. Chunki shishaning ichki tuzilishini haqiqiy tasvirlashga imkon beradigan toʻlaqonli usul sifatida, asosan, rentgenografik tahlilni koʻrsatish mumkin. Shisha tuzilishini oʻrganishda rentgen nurlarining sochilishidan birinchilar qatorida foydalanganlar akademik A. A. Lebedevningshogirdlari boʻlgan. U 1921-yilda shisha tuzilishining «kristallit» gipotezasini ilgari surgan va 1930-yillar boshida shu usulda tadqiqot olib borish uchun SSSRda birinchi boʻlib oʻz laboratoriyasida Ye. A. Poray-Koshits va N. N. Valenkov boshchiligidagi guruhni tuzgan.
Biroq masalaning nazariy tomonini, termodinamik koʻrsatkichlarini baholashda ham, tajribani oʻtkazish, uni qanday tashkil etish, natijalarini nazariya bilan solishtirishda ham modellashtirish usullari alohida ahamiyatga ega. Bularga elektr yurituvchi kuch (EYuK), elektrod, mass-spektrometrik usul va yadro magnit rezonansiusuli kiradi. Birinchi usul elektrokimyorivojining dastlabki bosqichlaridayoq qoʻllangan boʻlsa, ikkinchisi shisha elektrodpaydo boʻlishi bilan bogʻliq. Shisha elektrod bir vaqtning oʻzida ham tadqiqot obyekti (elektrod materiali), ham oʻzi tayyorlangan moddadagi jarayonlar va uning tuzilishi haqida bilvosita maʼlumot beradigan asbob sifatida toʻlaqonli qoʻllanilgan. Elektrod usulini 1950-yillar boshida M. M. Shultstaklif qilgan. Shishani YMR usulida birinchilardan boʻlib oʻrgangan amerikalik fizik F. Breyboʻlgan. Hozir modellashtirish usullari qatoriga konfokal optik mikroskopiya ham qoʻshilgan. Bu usul mikrometr oʻlchamdagi kolloid zarralarning fazodagi joylashuvini kuzatish imkonini beradi. Tajribada shishani tashkil etuvchi atomlar polimer matritsada muallaq turgan kolloid gel zarrachalari bilan taqlid qilinadi. P. Royal rahbarligidagi tajribalar keyingi boʻlimda bayon etilgan.
Klassik gipotezalar


Monokristall moddalarning tuzilishini oʻrganish hozir ham eksperimental usullar va sochilish nazariyasini takomillashtirishni talab etadi. Bu sohadagi M. Laue nazariyasi, , Bregg–Vulf qonuni va ideal kristallarning rentgenostrukturaviy tahlili kristallografiyada Ye. S. Fyodorov taʼriflagan qonuniyatlarni monokristall asosi atomlarining tuzilishi va aniq koordinatalari orqali ifodalanadigan qonunlarga aylantirdi. Kinematik nazariya ideal nomukammal (mozaik) kristall, dinamik nazariya esa monokristall uchun integral sochilish qobiliyatini ifodalaydi. Biroq bu holatlarda hisoblangan qiymatlar haqiqiy, ancha murakkab kristallar uchun tajribada aniqlangan qiymatlarga mos kelmaydi. Materialshunoslik uchun ideal tuzilishdan ana shu ogʻishlar ayniqsa muhim. Ular ideal kristallarning kinematik hamda dinamik sochilish nazariyalarida nazarda tutilmagan rentgen nurlarining qoʻshimcha sochilishini oʻrganish orqali aniqlanadi.
Suyuq va shishasimon moddalar tuzilishini oʻrganishda qoʻshimcha murakkabliklar paydo boʻladi, chunki bunda qattiq kristall jismlarni oʻrganuvchi kristallografiya, kristallokimyo va qattiq jismlar fizikasi usullarining hatto oʻxshashidan foydalanish ham mumkin emas.
Yuqoridagi mulohazalar shisha tuzilishiga oid qariyb oʻn beshta gipotezaning paydo boʻlishiga asos boʻlgan. Ularning sezilarli qismi faqat tor doiradagi xossalar va qonuniyatlarga tayanadi, ishonchlilik darajasi gnoseologik jihatdan tekshirilmagan va shu sababli nazariyani shakllantirish uchun zarur dastlabki asosga ega emas. Shunga qaramay, ular muntazam ravishda jarangdor nomlar bilan taqdim etilgan. Kristallitlar, tartibsiz toʻr, polimer tuzilish, polimer-kristallit tuzilish, ion modeli, parakristallar, struktontlar, vitroidlar, shishalonlar, mikrogeterogenlik, submikron notekislik, kimyoviy jihatdan notekis tuzilish, mitsellyar struktura va boshqa nomlar shular jumlasidandir. Ular koʻpincha bitta, eng yaxshi holatda bir nechta xususiy tajriba natijasini izohlash ehtiyojidan kelib chiqqan. Optimistlar shishasimon holatning qatʼiy umumiy nazariyasini talab etadi, pessimistlar esa bunday nazariya yaratilishini umuman mumkin emas deb hisoblaydi.
Kristall qattiq jismlardan farqli ravishda (ularda barcha atomlar kristall panjaragajoylashgan), shishasimon holatda atomlar joylashuvining uzoq masofali tartibi yoʻq. Shishani faqat yaqin tartibga — qoʻshni molekula va atomlarning oʻzaro tartibli joylashuviga ega boʻlgan oʻta qovushqoq suyuqlikdeb ham atab boʻlmaydi. Shishalarda atomlarning oʻrtacha masofali tartibi mavjud boʻlib, u atomlararo masofadan atigi biroz kattaroq masofalarda saqlanadi.
Aynan ana shu oʻrta tartib va bunday tuzilmaviy tartiblanishning ehtimoliy mavjudligini oʻrganishga P. Royal rahbarligidagi tajribalar bagʻishlangan. Ular Ch. Frenkning yarim asr avval ilgari surgan farazini tekshirishi kerak. Bu farazga koʻra, shisha tuzilishida atomlarning mahkamlanishi bir-biriga kirishib ketuvchi ikosaedrik guruhlar — 20 yoqli stereometrik shakllarning besh karra simmetriyasi orqali sodir boʻladi. Shishaning juda soddalashtirilgan modeli bilan oʻtkazilgan dastlabki tajribalar natijalari bu gipoteza toʻgʻri boʻlishi mumkinligini koʻrsatmoqda.
Shisha hosil qiluvchi suyuqlanmalar va shishalarning termodinamik xususiyatlari
Suyuqlanmada kristallanishning dastlabki boʻgʻini («markazi») paydo boʻlishi kristall va suyuq fazalar oʻrtasida chegara yuzasini hosil qiladi. Bu esa tizimning erkin energiyasini oshiradi. Likvidus haroratidan pastda suyuqlik holati kristall holatga nisbatan termodinamik jihatdan beqarorroq, yaʼni metastabil boʻladi. Kristall fazaning erkin energiyasi bir xil massadagi suyuqliknikidan kichik. Jismning oʻlchami kamaygan sari sirt yuzasining hajmga nisbati ortadi; demak, kristallanish markazi radiusi kichiklashganda fazalar chegarasi yuzaga kelishi bilan bogʻliq erkin energiya koʻpayadi. Har qanday metastabil suyuqlikda muayyan harorat uchun kristallanish markazining kritik radiusi mavjud. Markaz radiusi bu qiymatdan kichik boʻlsa, markazni oʻz ichiga olgan maʼlum hajmdagi moddaning erkin energiyasi xuddi shunday massali, lekin markazsiz moddanikidan katta boʻladi. Radius kritik qiymatga teng boʻlganda energiyalar tenglashadi, undan ortganda esa markazning yanada oʻsishi termodinamik jihatdan tabiiy jarayonga aylanadi. Makrojismlar uchun amal qiladigan termodinamika bilan koʻrinadigan ziddiyat mikroobyektlardagi (atomlari nisbatan kam boʻlgan tizimlardagi) doimiy energiya fluktuatsiyalari bilan izohlanadi: ularning ichki energiyasi muayyan oʻrtacha qiymat atrofida tebranadi. Harorat pasayishi bilan «kritikdan kichik» markazlar soni ham, ularning oʻrtacha radiusi ham ortadi. Markazlar hosil boʻlish tezligiga termodinamik omildan tashqari kinetik omil ham taʼsir koʻrsatadi: zarralarning bir-biriga nisbatan erkin harakatlana olishi kristallanish markazlarining paydo boʻlish va kristallar oʻsish tezligini belgilaydi.
Shishaning xossalari
Shisha qadimdan maʼlum va ishlatiladigan noorganik izotrop modda hamda materialdir. U tabiatda ham minerallar (obsidian — vulqon shishasi) koʻrinishida uchraydi, amaliyotda esa koʻproq shisha ishlab chiqarish — moddiy madaniyatdagi eng qadimiy texnologiyalardan birining mahsuloti sifatida olinadi. Tuzilishiga koʻra amorf modda, agregat holatiga koʻra esa qattiq jism va suyuqlik oʻrtasidagi turkumga mansub. Amaliyotda shishaning nihoyatda koʻp modifikatsiyalari mavjud boʻlib, ularning qoʻllanish imkoniyatlari tarkibi, tuzilishi, kimyoviy va fizik xossalariga bogʻliq.
Kimyoviy tarkibi va qotish harorati qanday boʻlishidan qatʼi nazar, shisha qattiq jism va oʻta qovushqoq suyuqlikka xos fizik-mexanik xususiyatlarga ega hamda suyuq holatdan shishasimon holatga qayta oʻtish imkoniyatini saqlab qoladi. Bu taʼrifga koʻra, keng maʼnoda hosil boʻlish jarayoni va ayrim tashqi belgilari oʻxshashligi sababli shishasimon holatdagi barcha moddalarni shartli ravishda shisha deb atash mumkin. Biroq oʻxshashlik shu bilan chegaralanadi: material avvalo amaliy xossalari bilan belgilanadi, materialshunoslikda shishaning aniqroq taʼrifi ham shunga asoslanadi. Xona haroratida shishaning qovushqoqligi shunchalik yuqoriki, uning oqishi amaliy jihatdan ahamiyatsiz: oʻnlab va yuzlab yillar davomida ham sezilarli oqim kuzatilmaydi.
Hozir juda keng, hatto universal qoʻllanadigan materiallar yaratilgan. Bunga shishaning azaldan mavjud xossalari — masalan, shaffoflik, yorugʻlikni qaytarish, agressiv muhitlargachidamlilik, goʻzallik va boshqa xususiyatlari — hamda keyinchalik sunʼiy ravishda berilgan xossalar, masalan, issiqqa chidamlilik, mustahkamlik, biofaollik, boshqariladigan elektr oʻtkazuvchanlik va boshqalar xizmat qiladi. Turli shishalar inson faoliyatining barcha sohalarida: qurilish, tasviriy sanʼat, optika va tibbiyotdan tortib oʻlchash texnikasi, yuqori texnologiyalar va kosmonavtika, aviatsiya hamda harbiy texnikagachaqoʻllanadi. Shishani fizik kimyo va boshqa turdosh hamda mustaqil fanlar oʻrganadi.
Qattiq holatda silikat shishalar odatdagi kimyoviy reagentlar (ftorid kislota, ishqorlarning suyuqlanmalari yoki issiq konsentrlangan eritmalari va ayrim metall suyuqlanmalari bundan mustasno) hamda atmosfera omillariga juda chidamli. Ularning keng qoʻllanishi aynan shu xossaga asoslangan. Ulardan roʻzgʻor buyumlari, deraza va transport shishalari, shisha bloklar va koʻplab boshqa qurilish materiallari, tibbiy, laboratoriya hamda ilmiy-tadqiqot buyumlari tayyorlanadi; koʻplab boshqa sohalarda ham foydalaniladi.
Maxsus maqsadlar uchun kimyoviy jihatdan chidamli, shuningdek ayrim agressiv taʼsirlarga bardoshli shishalar ishlab chiqariladi.
Shishaning fizik xossalari
- Zichlik shishaning kimyoviy tarkibiga bogʻliq. Silikat shishalar orasida eng kichik zichlik sof kvars shishasiga (eritilgan kvars) — 2200 kg/m³ ) xos deb hisoblanadi (garchi ayrim borosilikat shishalar bundan ham kam zichlikka ega boʻlsa-da). Aksincha, ogʻir elementlarning oksidlarini oʻz ichiga olgan shishalarning (billur, qoʻrgʻoshinli shisha va boshqalar) zichligi ancha katta. Bunday elementlarga qoʻrgʻoshin, vismut, tantal, bariy kiradi va zichlik 7500 kg/m³ gacha yetadi. Oddiy natriy-kalsiy-silikat shishalar, jumladan deraza shishalarining zichligi 2500—2600 kg/m³oraligʻida boʻladi. Harorat xona haroratidan 1300 °C gacha koʻtarilganda koʻpgina shishalarning zichligi 6—12 % ga kamayadi. Boshqacha aytganda, har 100 °C ga zichlik oʻrtacha 15 kg/m³.
- Yung moduli (elastiklik moduli) ham shishaning kimyoviy tarkibiga bogʻliq boʻlib, dan MPa gacha oʻzgarishi mumkin. Elastiklikni oshirish uchun kremniy oksidi qisman kalsiy, alyuminiy, magniy, boroksidlari bilan almashtiriladi. Metall oksidlari elastiklik modulini oshiradi, chunki MeO bogʻlarining mustahkamligi SiO bogʻlarinikidan ancha yuqori. Siljish moduli 20 000—30 000 MPa, Puasson koeffitsiyenti 0,25.
- Mustahkamlik: Oddiy shishalarda mustahkamlik chegarasi siqilishda 500 dan 2000 MPa gacha (deraza shishasida taxminan 1000 MPa) boʻladi. Shishaning choʻzilishdagi mustahkamlik chegarasi ancha past, shuning uchun egilishdagi mustahkamlik chegarasi choʻzilishdagi mustahkamlik orqali baholanadi. Bu koʻrsatkich 35 dan 100 MPa gacha. Shishani toblash orqali mustahkamligini 3—4 barobar oshirish mumkin. Mustahkamlikni oshirishning yana bir yoʻli — ion almashinuv diffuziyasidir. Shisha yuzasidagi nuqsonlarni (mayda yoriq, tirnalish va boshqalarni) ketkazish uchun kimyoviy reagentlar bilan ishlov berish ham uning mustahkamligini sezilarli oshiradi.
- Qattiqlik ham shishaning boshqa koʻplab xossalari kabi aralashmalarga bogʻliq. Moos shkalasida uning qiymati 6—7 boʻlib, apatit va kvarsningqattiqligi orasida joylashadi. Eng qattiq shishalar — kvars hamda ishqori kam borosilikat shishalardir. Ishqoriy oksidlar miqdori oshgan sari shishaning qattiqligi kamayadi. Eng yumshogʻi — qoʻrgʻoshinli shisha.
- Moʻrtlik. Nisbatan past haroratda ( erish haroratidanpastda) shisha mexanik taʼsirda sezilarli plastik deformatsiyasiz sinadi. Shu jihatdan u olmos va kvars bilan bir qatorda ideal moʻrt materiallarga kiradi. Bu xossa solishtirma zarbiy qovushqoqlik bilan ifodalanishi mumkin. Oldingi holatlardagi kabi kimyoviy tarkibni oʻzgartirish orqali mazkur xossani ham boshqarish mumkin. Masalan, brom qoʻshish zarbga chidamlilikni deyarli ikki baravar oshiradi. Silikat shishalarning zarbiy qovushqoqligi 1,5 dan 2 kN/m gacha yaʼni 100 baravar kam (temirnikiga nisbatan).
- Issiqlik oʻtkazuvchanlik shishada juda past boʻlib, 0,017—0,032 kal/(sm·s·grad) yoki 0,711 dan 1,339 Vt/(m·K) gacha qiymatga ega. Deraza shishasida bu koʻrsatkich 0,0023 kal/(sm·s·grad) (0,96 Vt/(m·K)).
- Shishalanish harorati. Shisha termoplastik material boʻlib, qizdirilganda asta-sekin yumshaydi va suyuq holatga oʻtadi. Suyuqlikka oʻtish muayyan harorat oraligʻida sodir boʻladi, uning chegaralari shishaning kimyoviy tarkibiga bogʻliq. Shishalanish harorati Ts dan pastda shisha moʻrt boʻladi. Oddiy silikat shisha uchun Ts = 425—600 °C. Ts dan yuqorida shisha suyuqlikka aylanadi. Shu haroratlarda shisha massasi buyumlarga aylantiriladi.
Shishasimon holat
Shishalar suyuqlanmalarni kristallanishning oldini oladigan darajada tez sovitish natijasida hosil boʻladi. Shu tufayli ular odatda uzoq vaqt amorf holatini saqlaydi. Shishasimon faza hosil qila oladigan noorganik suyuqlanmalar shishalanish harorati Ts dan pastda shishasimon holatga oʻtadi ( Ts dan yuqorida amorf moddalar suyuqlanma kabi tutadi, yaʼni suyuq holatda boʻladi).
Shishani suyuqlanmani kristallantirmasdan sovitish orqali olish mumkin. Amalda deyarli har qanday modda suyuq holatdan shishasimon holatga oʻtkazilishi mumkin. Ayrim suyuqlanmalarni (jumladan shisha hosil qiluvchi moddalarni) buning uchun tez sovitish shart emas. Boshqalarini (masalan, metallarni oʻz ichiga olgan suyuqlanmalarni) esa kristallanishdansaqlash uchun juda tez sovitish kerak. Masalan, metall shishalar olishda sovitish tezligi 105—106 K/s boʻlishi zarur. Shisha kristall moddalarni amorflashtirish, masalan, ionlar oqimi bilan bombardimon qilish yoki bugʻni sovitilgan taglik yuzasiga choʻktirish orqali ham olinadi.
Barqaror yoki metastabil suyuqlik xossalarining qiymati faqat uning tarkibi, harorati va bosimiga bogʻliq boʻlsa, muvozanatsiz suyuqlik yoki shishasimon modda xossalari tuzilma holatiga ham bogʻliq. Bunda istalgan suyuqlikning tuzilishini bitta parametr bilan ifodalash gʻoyasi jozibador. Shu sababli shishashunoslar orasida A. Tul taklif etgan, shishasimon moddaning tuzilma holatini «strukturaviy harorat» deb ataluvchi Tf (fictive temperature — faraziy harorat) orqali tavsiflash usuli keng tarqalgan. Bu — muayyan tuzilishga ega oʻrganilayotgan shisha muvozanat holatida boʻladigan haroratdir. Keyinchalik shishasimon holatni strukturaviy haroratning bitta qiymati bilan ifodalash amalda imkonsizligi, buning uchun bunday haroratlarning butun spektridan foydalanish zarurligi aniqlandi. Hozir amorf moddalarning shishalanishi relaksatsion talqin bilan birga sovish paytida moddaga qattiq jism xossalarini beruvchi yetarlicha atomlararo bogʻlar hosil boʻlishi orqali ham tushuntiriladi. Bunda bogʻlar tizimining Hausdorf oʻlchamliligi fraktal holatdan uch oʻlchamliga oʻtishi bilan birga shishalanish jarayonida fraktal tuzilmalar hosil boʻlishi ham aniqlangan.
Qovushqoqlik amorf moddalarda haroratning uzluksiz funksiyasidir: harorat qanchalik yuqori boʻlsa, amorf moddaning qovushqoqligi shunchalik past boʻladi. Odatda shisha hosil qiluvchi moddalarning suyuqlanmalari shisha hosil qilmaydigan moddalarning suyuqlanmalariga qaraganda yuqoriroq qovushqoqlikka ega.
Shishalar, xususan polimer tuzilishi tufayli, geterogenlikkamoyil. Shishasimon holatdagi polimer tuzilish elementlarining tabiati shishaga oʻziga xos xossalar beradi, jumladan uning shaffoflik darajasi va boshqa xususiyatlarini belgilaydi. Shisha tarkibida maʼlum bir kimyoviy elementningbirikmalari yoki metall oksidlari boʻlishi uning rangi, elektr oʻtkazuvchanligi va boshqa fizik-kimyoviy xossalariga taʼsir qilishi mumkin.
Shisha ishlab chiqarish

List shisha ishlab chiqarish toʻrt bosqichdan iborat:
- Aralashmani eritish. Kvars qumi , soda va ohakaralashtirib eritiladi. Natijada «suyuq shisha» olinadi. Materialning mustahkamligini oshirish yoki rangini oʻzgartirish uchun unga boshqa komponentlar (masalan, magniy yoki alyuminiy oksidlari) ham qoʻshilishi mumkin. Barcha havo pufakchalari yoʻqolishi uchun aralashma doimo aralashtirib turilishi lozim.
- Shakl berish — «suyuq shisha» eritilgan qalay solingan vannaga quyiladi.
- Sovitish — sovuq havo bilan puflab sovitilgan shisha qotadi, soʻng kerakli oʻlchamdagi listlarga kesiladi.
- Qoplama berish — shisha listlarga quyosh nurlaridan himoyani kuchaytirish yoki akslanishga qarshi taʼsirga erishish uchun turli qoplamalar qoʻllanadi.
Dunyodagi eng yirik list shisha ishlab chiqaruvchilar — Asahi Glass, Nippon Sheet Glass, Guardian Industries[inglizcha] va Saint-Gobain.
Shisha buyumlarni tayyorlashda shakl berishning turli usullari: puflash, presslash, presslab-puflash qoʻllanadi. Qoʻlda yoki mexanizatsiyalashgan puflash yoʻli bilan turli shakldagi ichi boʻsh buyumlar (butilkalar, bankalar, stakanlar, qadahlar va boshqalar) olinadi.
Shisha hosil qiluvchi moddalar
Shisha hosil qiluvchi moddalarga quyidagilar kiradi:
Oksidlar:
- AlF3.
Kimyoviy tarkibiga koʻra shishalarning asosiy guruhlari
Asosiy shisha hosil qiluvchi moddasiga qarab shishalar oksidli (silikat, kvars, germanat, fosfat, borat), ftoridli, sulfidli va boshqa turlarga boʻlinadi.
Silikat shisha turlari
Silikat shisha olishning asosiy usuli kvars qumi (SiO2), soda (Na2CO3) va kalsiy karbonat (CaCO3) aralashmasini eritishdan iborat. Natijada Na2O·CaO·6SiO2.

Shishaning asosiy tarkibiy qismi tegishli zarracha oʻlchamidagi va har qanday iflosliklardan tozalangan kvars qumidan olinadigan 70—75 % kremniy dioksididir (SiO2). Venetsiyaliklar buning uchun Po daryosining toza qumidan foydalangan yoki hatto Istriyadan qum olib kelgan. Bogemiya shishasozlari esa sof kvarsdan qum tayyorlagan.
Ikkinchi komponent — kalsiy oksidi (CaO) — shishaning kimyoviy chidamliligini va yaltiroqligini oshiradi. U shishaga ohak shaklida qoʻshiladi. Qadimgi misrliklar kalsiy oksidini dengiz chigʻanoqlarining maydalangan qoldiqlaridan olishgan. Oʻrta asrlarda esa u daraxt yoki dengiz suvoʻtlari kulidan tayyorlangan, chunki o‘sha paytda ohaktoshning shisha uchun xomashyo sifatida qoʻllanishi hali maʼlum emas edi. Shisha massasiga birinchi boʻlib boʻr qoʻshganlar Bogemiya shishasozlari boʻlgan; bu XVII asrda.
sodir boʻlgan. Shishaning navbatdagi tarkibiy qismlari — ishqoriy metallarning oksidlari: natriy (Na2O) yoki kaliy (K2O). Ular shishani eritish va buyum tayyorlash uchun zarur. Ularning ulushi taxminan 16—17 %. Shisha tarkibiga ular soda (Na2CO3) yoki potash (K2CO3) shaklida kiritiladi; bu moddalar yuqori haroratda oksidlarga parchalanadi. Dastlab soda dengiz suvoʻtlari kulidan ishqorlarni ajratish orqali olingan. Dengizdan uzoq hududlarda esa kaliyli potash qoʻllanib, uni buk yoki ignabargli daraxtlar kulidan ishqorni yuvib ajratish yoʻli bilan olishgan.
Shishaning uch asosiy turi farqlanadi:
- Sodali-ohakli shisha (1Na2O : 1CaO : 6SiO2);
- Kaliyli-ohakli shisha (1K2O : 1CaO : 6SiO2);
- Kaliyli-qoʻrgʻoshinli shisha (1K2O : 1PbO : 6SiO2).
Natriy-kalsiyli shisha
«Sodali shisha» («kronshisha», «kron») oson eriydi, yumshoq va ishlov berishga qulay; bundan tashqari, toza hamda yorugʻdir.
Kaliy-kalsiyli shisha
«Potashli shisha» natriyli shishadan farqli ravishda qiyinroq eriydi, qattiqroq va kamroq plastik, shakl berishga ham qiyinroq, biroq juda yaltiroq. Ilgari bu shisha tarkibida temir koʻp boʻlgan kuldan bevosita olingani sababli yashilroq rangda boʻlgan. XVI asrda uni rangsizlantirish uchun marganes peroksidi qoʻllana boshlangan. Bu shisha xomashyosi oʻrmondan olingani uchun uni «oʻrmon shishasi» ham deb atashgan. Bir kilogramm potash olish uchun bir tonna yogʻoch sarflangan.
Qoʻrgʻoshinli shisha
Qoʻrgʻoshinli shisha (billur, «flintshisha», «flint») kalsiy oksidini qoʻrgʻoshin oksidiga almashtirish orqali olinadi. U ancha yumshoq va oson eriydi, ammo juda ogʻir. Kuchli yaltirashi va yuqori sinish koʻrsatkichibilan ajralib turadi; yorugʻlik nurlarini kamalakning barcha ranglariga ajratib, oʻziga xos yorugʻlik jilvalanishini yuzaga keltiradi.
Borosilikat shisha
Ishqoriy komponentlar oʻrniga bor oksidini shixtaga qoʻshish shishaning erish haroratini oshirib, haroratning keskin oʻzgarishi hamda agressiv muhitga chidamliligini taʼminlaydi. Tarkibning oʻzgarishi va ayrim texnologik jihatlar uning tannarxiga ham taʼsir qiladi — bu shisha oddiy silikat shishadan qimmatroq. Laboratoriya idishlarini tayyorlashda ishlatiladi.
Kvars shishasi
Sof kvars shishasi yuqori tozalikdagi kremnezyom xomashyosini (odatda kvarsit, togʻ billuri) eritib olinadi. Uning kimyoviy formulasi — SiO2. Kvars shishasining xususiyatlari — ultrabinafsha nurlarni oʻtkazishi, qiyin erishi va haroratga bogʻliq kengayish koeffitsiyenti nolga yaqinligidir. Shu oxirgi xossa sababli u harorat oʻzgarishiga va notekis qizishga chidamli. Zamonaviy qoʻllanishning muhim sohalaridan biri yuqori haroratda ishlaydigan galogen lampalarkolbalari hamda ultrabinafsha gaz razryadli lampalarkolbalaridir. Bundan tashqari, harorat oʻzgarganda oʻlchami oʻzgarmasligi kerak boʻlgan aniq mexanika qismlarini tayyorlashda ham baʼzan ishlatiladi. Bunga aniq mayatnikli soatlarda kvars shishasidan foydalanish misol boʻla oladi. Kvars shishasi tabiiy kelib chiqishga ham ega boʻlishi mumkin (yuqorida keltirilgan klastofulguritlarga qarang). U chaqmoq kvars qumi qatlamiga tushganda hosil boʻladi (bu hodisa shisha ishlab chiqarish texnologiyasining kelib chiqishi haqidagi tarixiy farazlardan biriga asos boʻlgan).
Ayrim sanoat shishalarining tarkibi
| Kimyoviy tarkib | |||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Shisha | SiO2 | B2О3 | Al2O3 | MgO | CaO | BaO | PbO | Na2O | K2O | Fe2O3 | SO3 |
| Deraza shishasi | 71,8 | — | 2 | 4,1 | 6,7 | — | — | 14,8 | — | 0,1 | 0,5 |
| Idish uchun shisha | 71,5 | — | 3,3 | 3,2 | 5,2 | — | — | 16 | — | 0,6 | 0,2 |
| Oshxona idishlari shishasi | 74 | — | 0,5 | — | 7,45 | — | — | 16 | 2 | 0,05 | — |
| Billur | 56,5 | — | 0,48 | — | 1 | — | 27 | 6 | 10 | 0,02 | — |
| Kimyoviy laboratoriya shishasi | 68,4 | 2,7 | 3,9 | — | 8,5 | — | — | 9,4 | 7,1 | — | — |
| Optik shisha | 41,4 | — | — | — | — | — | 53,2 | — | 5,4 | — | — |
| Kvarsga oʻxshash shisha | 96 | 3,5 | — | — | — | — | — | 0,5 | — | — | — |
| Elektr lampalari kolbasi uchun | 71,9 | — | — | 3,5 | 5,5 | 2 | — | 16,1 | 1 | — | — |
| Elektrovakuum shishasi | 66,9 | 20,3 | 3,5 | — | — | — | — | 3,9 | 5,4 | — | — |
| Tibbiyot shishasi | 73 | 4 | 4,5 | 1 | 7 | — | — | 8,5 | 2 | — | — |
| Yuqori issiqqa chidamli | 57,6 | — | 25 | 8 | 7,4 | — | — | — | 2 | — | — |
| Harorat oʻzgarishiga chidamli | 80,5 | 12 | 2 | — | 0,5 | — | — | 4 | 1 | — | — |
| Termometr uchun | 57,1 | 10,1 | 20,6 | 4,6 | 7,6 | — | — | — | — | — | — |
| Himoyalovchi | 12 | — | — | — | — | — | 86 | — | 2 | — | — |
| Radiatsiyaga chidamli | 48,2 | 4 | 0,65 | — | 0,15 | 29,5 | — | 1 | 7,5 | — | — |
| Shisha tolasi | 71 | — | 3 | 3 | 8 | — | — | 15 | — | — | — |
Rangsizlantirilgan shisha
Meʼmoriy va interyer uchun list shishalar tayyorlashda rang beruvchi aralashmalarni olib tashlash va neytrallash jarayonlari takomillashtirilgani ishlab chiqaruvchilarga turli savdo markalari ostida «rangsizlantirilgan» shisha chiqarayotganini eʼlon qilish imkonini berdi. Bunday shisha ortidagi buyumlarning rangini aniqroq koʻrsatadi va koʻproq yorugʻlik oʻtkazadi. Firmaviy shishalarning tarjima qilingan tavsiflarida baʼzan «optik tiniqlashtirilgan» atamasi uchraydi, ammo bunday shishalar hech qanday optik tiniqlashtirish jarayonidan oʻtmagan; shunchaki butun massasi boʻylab rangsizlantirilgan.
Boʻyoqlar va xiralashtiruvchi qoʻshimchalar
Shisha ishlab chiqarishda boʻyoq moddalar muhim rol oʻynaydi. Ular nafaqat tayyor mahsulotning rangiga taʼsir qiladi, balki shisha massasini pishirish vaqtida fizik-kimyoviy reaksiyalarning borishini ham oʻzgartiradi va tezlashtiradi. Xiralashtiruvchi qoʻshimchalar shishada yorugʻlik sochilishini oshirib, unga yengil opal xiralikdan to toʻliq sutrang xiralikkacha boʻlgan koʻrinishni beradi.
Qadimdan shishani suyuqlanmaga metall birikmalari, koʻpincha oksidlarni qoʻshib boʻyashgan. Masalan, zamonaviy ishlab chiqarishda sariq shisha olish uchun CrO3, koʻk shisha uchun — CuO, yashil uchun — FeO, Fe2O3, zaytunsimon jigarrang uchun — V2O3, V2O5, binafsha va och binafsha uchun esa — NiO va Mn2O3ishlatiladi. Shishaning rangi faqat oksid turiga emas, uning miqdoriga ham bogʻliq. Masalan, kobalt(II) oksidi oz miqdorda koʻk shisha, koʻp miqdorda esa binafsha-koʻk shisha hosil qiladi. Mis(II) oksidi natriy-kalsiy shishasiga koʻk, kaliy-rux shishasiga esa yashil rang beradi.
Shisha buyumlardagi ichki kuchlanishlar
Shisha buyum yoki zagotovka soviganda uning notekis sovishi, murakkab shakli hamda suyuqlanmadagi notekisliklar material ichida mexanik kuchlanishlar paydo qiladi. Juda tez sovigan zagotovka oʻz-oʻzidan yorilib ketmasa ham, keyingi mexanik ishlov, tasodifiy yengil zarba yoki haroratning oʻzgarishi uni sindirishi mumkin. Shishaning amorf massasidagi kuchlanishlar vaqt oʻtishi bilan qayta taqsimlangani tufayli buyum koʻrinadigan sababsiz ham darz ketishi mumkin. Ichki kuchlanishlarni yoʻqotish uchun shishani uzoq vaqt yumshatib pishirish usuli qoʻllanadi. Bunda harorat buyum shakli oʻzgarmaydigan, ammo shisha yetarli darajada oquvchan boʻladigan darajada tanlanadi. Yirik quyma buyumlar juda sekin sovitiladi; masalan, noyob teleskoplar oynasi uchun zagotovkalar bir necha oy sovitiladi. Shishada kuchlanish borligini polyariskopyordamida tekshirish mumkin: kuchlangan sohalar oʻtayotgan yorugʻlikning qutblanish tekisligini turlicha buradi va asbob materialning ichki holatini koʻrgazmali namoyish etadi. Shu bilan birga ayrim holatlarda shishani toblashmumkin, bunda uning sirt qatlamlarida boshqariladigan siqilish kuchlanishi yaratiladi.
Shishaning mexanik xossalarini yaxshilash
Ideal shishaning nazariy uzilish mustahkamligi turli baholarga koʻra konstruksion poʻlatnikidan 20—30 barobar yuqori. Haqiqiy shishalarning asosiy kamchiligi esa — moʻrtlik — sirt va ichki mikronuqsonlar mavjudligi bilan izohlanadi. Aynan ular shisha detal sinishi boshlanadigan markazlarga aylanadi. Mustahkamlikni nuqsonlarni silliqlash yoki haqiqiy yuklanish sharoitlarida shisha yuzasiga faqat siqilish kuchlari taʼsir qilishini taʼminlash orqali oshirish mumkin.
Sirt nuqsonlari mexanik, kimyoviy yoki alangada silliqlash (sirtni qayta eritish) orqali bartaraf etiladi. Masalan, ftorid kislotada yemirish yoʻli bilan kimyoviy sayqallash shishaning mustahkamligini oʻnlab-yuzlab MPa dan 5000 MPa gacha oshirishi mumkin. Bu qiymat ichki tuzilmaning amalda erishish mumkin boʻlgan bir jinsliligi bilan belgilanadigan tabiiy chegaraga yaqin. Biroq puxta sayqallangan shishani darhol odatdagi foydalanishda (changli havoda qoʻl tekkizish va hokazo) paydo boʻlishi mumkin boʻlgan yangi mikrozararlanishlardan ishonchli himoya qilish zarur. Aks holda mustahkamlik tezda dastlabki darajaga yaqinlashadi.
Ikkinchi usulning mohiyati shishaning sirt qatlamida oldindan siqilish kuchlanishini yaratish va shu bilan foydalanish paytida ichki qatlamlarning choʻzilishini qoplashdir. Bunga toblash, shisha-emal qoplama surtish yoki sirtning kimyoviy tuzilishini oʻzgartirish orqali erishiladi. Amorf material — shishani tez sovitish, yaʼni toblash paytida qotgan sirt qatlamlari soviyotgan va qotayotgan ichki qatlamlar taʼsirida siqilishda davom etadi. Natijada sovuq tashqi va issiq ichki qatlamlarning chiziqli oʻlchamlari orasidagi farq hamda unga bogʻliq deformatsiya va kuchlanishlar goʻyo «muzlatib» qoʻyiladi. Issiq emallash sirtga mustahkamligi mos, oldindan kichikroq issiqlik kengayish koeffitsiyenti tanlangan shisha qatlamini hosil qiladi. Buyum odatiy ish haroratigacha nisbatan sekin soviganda ham bu qatlam siqilgan holatda qoladi. Sirtni kimyoviy oʻzgartirishda esa yoki issiq holatda kremnezyom tuzilmasidan ishqoriy ionlar chiqarib tashlanadi (bu sirtning chiziqli issiqlik kengayish koeffitsiyentini kamaytirib, kvars shishasinikiga yaqinlashtiradi), yoki nisbatan past haroratda natriy ionlari yirikroq ionlarga (kaliy va boshqalarga) almashtiriladi. Natijada sirt qatlami «shishadi» (masalan, «Gorilla Glass» — smartfonlar).
displeylari uchun ishlatiladigan shisha). Toblangan shisha zarba taʼsirida (avtomobil halokati, eshik yoki meʼmoriy panel sinishi) yirik burchaklari oʻtmas boʻlgan mayda boʻlaklarga ajraladi. Ular yorma donlariga oʻxshaydi va jiddiy jarohat yetkazmaydi. Shu sababli inglizcha «safety glass» («xavfsiz shisha») atamasi paydo boʻlgan. Rossiyada bunday shisha «stalinit» deb ham ataladi. Bu nom uning joriy etilgan davri bilan bogʻliq: u avtomobilsozlik va harbiy ishlab chiqarishda keng qoʻllanila boshlagan paytga toʻgʻri keladi.
Tayyor shisha konstruksiyalarni (uy va avtomobil oynalari, telefon va planshet ekranlari) mustahkamlash hamda himoyalash usullaridan biri ularga qalinligi taxminan 0,1—2,0 mm boʻlgan turli polimer plyonkalarni yopishtirishdir. Himoya plyonkalari tirnalishga qarshi yetarlicha qattiq, shisha zarbada singanda esa darz ketmasligi uchun yetarlicha elastik va qovushqoq boʻladi. Deraza va vitrinalar uchun qalin «zirhli» plyonkalar romga toʻgʻri mahkamlanganda metall asbob bilan oynani sindirib ochishga bir muddat qarshilik koʻrsata oladi. Hatto shishaga oʻq oʻtkazmaslik xossasini beradigan plyonkalar ham yaratilgan.
Armaturalash («morozko» turidagi qurilish shishalari) keng tarqalgan fikrga zid ravishda shishani kuchsizlantiradi, uni xuddi shunday yaxlit shishaga nisbatan moʻrtroq qiladi. Meʼmoriy panellardagi armatura simi toblanmagan shishaning yirik siniqlarini ushlab turish va qoʻshimcha bezak vazifasini bajaradi.
Kesish va mexanik ishlov berish
Shishani kesish — uni oldindan chizilgan, kuchlanishni jamlaydigan va sinish yoʻnalishini belgilaydigan iz boʻylab sindirishdir. Kuchlanish odatiy egish, alanga yoki elektr spiral bilan mahalliy qizdirish orqali hosil qilinishi mumkin. Kesish chizigʻi albatta toʻgʻri boʻlishi shart emas: nuqtali qizdirish yoriqni ancha keskin egri yoʻllar boʻylab ham olib borish imkonini beradi. Chizilgan iz yetarlicha chuqur, chetlari esa tekis, toza va uchmagan boʻlishi kerak; avval shishani moy yoki kerosin bilan surtish tavsiya etiladi. Ilgari kesgich sifatida olmos ishlatilgan boʻlsa, hozir deyarli faqat qattiq qotishmalarishlatiladi. Qattiq qotishmali kesgichlar shishani burgʻilash va hatto tokarlik usulida ishlash (emulsiyalar qoʻllanganda Rebinder effektitufayli) imkonini beradi. Biroq mexanik ishlovning asosiy yoʻli turli xil jilvirlashusullaridir: interyer shishasi chetiga oddiy shakl berish va oshxona idishlariga naqsh oʻyishdan tortib laboratoriya biriktirma yuzalarini hamda yuqori aniqlikdagi shakldor detallarni tayyorlashgacha. Maxsus abrazivlar orasida ilgari qoʻllangan «krokus» (temir(III) oksidi) va uning oʻrnini egallagan «polirit» (seriy dioksidi) — avtomobil shishalariga ishlov berishda foydalaniladigan vositalarni, shuningdek mashhur «GOI pastasi»ni (Davlat optika instituti pastasi) koʻrsatish mumkin. Uning asosini xrom(III) oksidi.
tashkil etadi. Toblangan shishadan keyinchalik aniq detallar tayyorlash uchun ishlov berib boʻlmaydi: kesuvchi asbob tegishi bilan u butun yuza boʻylab darhol mayda boʻlaklarga ajraladi.
Shishaga yozuvlar tushirish, difraksion panjaralar va shunga oʻxshash mikrorelyeflar hosil qilishda shishaga niqob orqali yemirish usuli qoʻllanadi. Buning uchun ftorid kislotadan foydalaniladi.
Shishaning metallar bilan kavsharlanib birikishi
Elektrovakuum ishlab chiqarishi, laboratoriya texnikasi va elektronika uchun shishaning ayrim metall va qotishmalar bilan gaz oʻtkazmaydigan, mustahkam birikma hosil qilishi muhim. Elektrovakuum texnikasining dastlabki davrlarida shishaga kavsharlangan kirish simlarini tayyorlash uchun platinasimi ishlatilgan. Uning issiqlik kengayish koeffitsiyenti keng tarqalgan silikat shishalarnikiga teng. Albatta, bunday birikma ommaviy ishlab chiqarishga mos emas edi. Elektr lampalari sanoatining ehtiyojlari oshishi bilan ishlar uch yoʻnalishda olib borildi: qoʻllangan metallnikiga teng issiqlik kengayish koeffitsiyentiga ega maxsus shishalarni ishlab chiqish, odatiy shishaga mos kengayish koeffitsiyentli kirish simi materialini yaratish va turli kengayish koeffitsiyentiga ega materiallarni kavsharlash texnologiyasini takomillashtirish. Birinchi yoʻnalishda «molibdenli», «volframli», «titanli» va boshqa shishalar yaratildi. Bu nomlar shishaning kimyoviy tarkibini emas, tegishli metall bilan issiqlik kengayishi jihatidan mosligini bildiradi. Bunga ip tutqichlari molibdendan yasalib kavsharlangan choʻgʻlanma lampaning «oyoqchasi» misol. Ikkinchi yoʻnalishda «platinit» yaratildi: bu umumiy massasining chorak qismiga teng miqdorda mis bilan qoplangan nikelli poʻlatdan iborat bimetall simdir. Metallar kengayish koeffitsiyentlari shu nisbatda birlashganda borosilikat shishanikiga mos keladi. Oksid pardasi bilan qoplangan mis esa osonlikcha gaz oʻtkazmaydigan, xarakterli gʻisht rangli chok hosil qiladi; bunday chokni barcha lyuminessent va radio lampalarda koʻrish mumkin. Uchinchi yoʻnalishda dastlabki ikkisidan farqli ravishda «moslashmagan» birikma (masalan, borosilikat shisha bilan mis detal orasida) hosil qilinadi. Uning mustahkamligi asosan yupqa devorli metall detalning elastikligi hisobiga va faqat tor harorat oraligʻida taʼminlanadi.
| Shishalar guruhi | Chiziqli issiqlik kengayish koeffitsiyenti, 10−7K−1 | Xossalari |
|---|---|---|
| Kvars shishasi | 5,4-5,8 | Hech bir metall bilan issiqlik kengayishi mos keladigan kavshar birikma hosil qilmaydi. Mexanik mustahkamligi va issiqlikka chidamliligi juda yuqori. Laboratoriya jihozlari, galogen lampalar va yuqori intensivlikdagi gaz razryadli lampalar kolbalarida ishlatiladi. Kimyoviy tarkibining 98,8-99,9 % qismini SiO2 tashkil etadi. |
| Volframli | 33-40 | Volfram bilan kavsharlanadi; bu turdagi shishalar laboratoriya jihozlari, yuqori harorat va katta mexanik taʼsir sharoitida ishlaydigan yorugʻlik manbalarini tayyorlashda qoʻllanadi. Shu guruhga pireks shishasi ham kiradi (issiqlik kengayish koeffitsiyenti taxminan 33). |
| Molibdenli | 47-49 | Molibden, kovarbilan kavsharlanadi. Qoʻllanish sohasi volframli shishanikiga oʻxshash, biroq mexanik yuklama va harorat pastroq boʻlishi kerak. |
| Titanli | 72-76 | Titan bilan kavsharlanadi; asosan laboratoriya idishlari ishlab chiqarishda qoʻllanadi. |
| Platinitli | 87-100 | Platina va platinit bilan kavsharlanadi. Yorugʻlik manbalari (choʻgʻlanma, lyuminessent, gaz-yorugʻlik lampalari) tayyorlashda eng koʻp ishlatiladigan shishalar. Oʻrtacha mexanik mustahkamlik va issiqlikka chidamlilikka ega. |
| Temirli | 100-120 | Temir bilan kavsharlanadi; laboratoriya idishlari va elektr lampalari ishlab chiqarishda sokollarni quyib mahkamlash uchun ishlatiladi. |
| Oʻtish shishalari | 54-86 | Bir guruhdagi shishadan boshqa guruhga oʻtish birikmalarini tayyorlash uchun ishlatiladi. Odatda molibdenli shishadan platinitliga yoki kvarsdan volframli shishaga oʻtishda qoʻllanadi. |
Turli xil shishalarning qoʻllanishi
Optik shisha
Optik shishaga alohida texnik talablar qoʻyiladi. Ulardan biri — bir jinslilik; u shishadagi svillar soni va darajasi hamda uning maʼlum spektr oraligʻidagi shaffofligi boʻyicha ekspert tahlili asosida baholanadi. Maxsus retsepturalar (masalan, noyob yer elementlarini qoʻshish) murakkab optik tizimlarni yaratishda buzilishlarni iloji boricha yaxshi kompensatsiya qilish uchun shishaning optik xossalarini nozik sozlash imkonini beradi.
Sinish koʻrsatkichi va dispersiya koeffitsiyenti (yoki oʻrtacha dispersiya) qiymatlariga qarab optik shishalar turli tiplarga ajratiladi. GOST 3514—94 rangsiz optik shishalarning quyidagi turlarini belgilaydi:
- Yengil kronlar (LK);
- Fosfatli kronlar (FK);
- Ogʻir fosfatli kronlar (TFK);
- Kronlar (K);
- Baritli kronlar (BK);
- Ogʻir kronlar (TK);
- Oʻta ogʻir kronlar (STK);
- Maxsus kronlar (OK);
- Kronflintlar (KF);
- Baritli flintlar (BF);
- Ogʻir baritli flintlar (TBF);
- Yengil flintlar (LF);
- Flintlar (F);
- Ogʻir flintlar (TF);
- Oʻta ogʻir flintlar (STF);
- Maxsus flintlar (OF).
Har bir turga shishaning bir nechta markasi kiradi. GOST boʻyicha ularning umumiy soni 180 ta.
Optik shishaga ishlov berish materialning xossalaridan kam ahamiyatli emas; bundan tashqari, ishlov berish shishaning mexanik va harorat xususiyatlari bilan chambarchas bogʻliq. Faqat barcha omillarni (jilvirlashda qizish, zagotovkani oʻrnatishda kuchlar va deformatsiyalar taqsimlanishi va boshqalarni) hisobga olgandagina hisoblangan shaklga toʻliq mos optik element olish mumkin.
Yuqori navli optik shishalar fanga koʻp tayanuvchi sanoat tarmoqlarida — harbiy va aerokosmik sohalarda, fundamental ilmiy tadqiqotlar asboblarini hamda eng yuqori toifadagi isteʼmolchi optikasini yaratishda ishlatiladi. Shuning uchun optik shisha ishlab chiqarish va unga ishlov berish texnologiyasining erishgan darajasi butun sanoat rivojini aks ettiradi.
Shaffof va rangli shisha
Shaffof shisha
Qadimda shisha tozalanmagan tabiiy xomashyo — qum, kul, soda va aralashmalarga boy kam sifatli minerallardan tayyorlangan. Natijada shisha koʻpincha xira, ichida begona qoʻshilmalar koʻp boʻlgan. Shaffof shisha retsepti esa qadimdayoq maʼlum edi. Bunga antik davr flakonlari va balzamariylar, jumladan rangli namunalari ham guvoh. Pompey freskalarida meva solingan butunlay shaffof idishlarni koʻramiz. Biroq vitrajlar keng tarqalgan oʻrta asrlargacha aynan shunday xususiyatlari yaqqol ifodalangan shisha buyumlar namunalari deyarli uchramaydi.
Shisha qurilishda, xususan, binolarning yorugʻlik oʻtkazuvchi konstruksiyalarida keng qoʻllanadi.
Rangli shisha

Oddiy shisha massasi sovigach, sargʻish-yashil yoki koʻkimtir-yashil tusga ega boʻladi. Shisha shixtasiga, masalan, maʼlum metall oksidlari qoʻshilsa, unga rang berish mumkin. Bu oksidlar pishirish vaqtida shisha tuzilishini oʻzgartiradi. Natijada shisha sovigach, undan oʻtayotgan yorugʻlik spektrining muayyan ranglarini ajratib koʻrsatadi. Temir birikmalari shishaga koʻkimtir-yashil va sariqdan tortib qizil-jigarranggacha, marganes oksidi sariq va jigarrangdan binafshagacha, xrom oksidi oʻtsimon yashil, uran oksidi esa sargʻish-yashil rang beradi (uran shishasi), kobalt oksidi esa koʻk (kobaltli shisha), nikel oksidi binafshadan kulrang-jigarranggacha, surma oksidi yoki natriy sulfidi sariq rang beradi. Biroq eng chiroyli sariq tusni kolloid kumushhosil qiladi. Mis oksidi qizil rang beradi (kolloid oltin qoʻshib olinadigan oltinli rubindan farqli «mis rubini»). Kuydirilgan suyak bilan shisha massasini xiralashtirib suyakli shisha, dala shpati va flyuoritaralashmasini qoʻshib sutrang shisha olinadi. Shu qoʻshimchalarni juda oz miqdorda qoʻshib opal shisha tayyorlash mumkin. Rangli shishalar boshqa koʻplab sohalardan tashqari rangli yorugʻlik filtrlari.
sifatida ham qoʻllanadi. Maʼlum shakldagi shaffof rangli shishalar ishlab chiqarish vitrajsanʼati rivojlanishi bilan bogʻliq. Rangli shishaning yana bir mashhur turi — mozaika uchun smaltaboʻlib, u koʻpincha qoʻlda eritib tayyorlanadi, shakli notekis, ranglari va xiralik darajasi turlicha boʻladi. Smaltadan foydalanishning klassik namunalari — Vizantiya ibodatxonalarining bezaklari va Samarqandning meʼmoriy majmualari.
Badiiy shisha
Bu material qimmatbaho bezak toshlariga oʻxshaydi va ulardan yasaladigan buyumlarni tayyorlashda tez-tez ishlatiladi.
Shisha puflovchi ustalarnuqtayi nazaridan shishalar ikki guruhga boʻlinadi: «qisqa» va «uzun»[manba 514 kundan beri koʻrsatilmagan]. «Qisqa» shishalar, masalan, «pireks», qiyin eriydi va haroratga juda chidamli. Ular faqat tor harorat oraligʻida erib, plastik holatga oʻtadi. «Uzun» shishalar, masalan, qoʻrgʻoshinli shisha esa ancha keng harorat oraligʻida plastikligicha qoladi.

Shishapuflovchining asosiy ish quroli — uzunligi 1—1,5 metr boʻlgan ichi boʻsh metall puflash quvuri. Uning uchdan bir qismi yogʻoch bilan qoplangan, uchida esa jez mundshtuk bor. Usta quvur bilan pechdan erigan shishani oladi, sharsimon qilib puflaydi va buyumga shakl beradi. Shisha massasini kesish va quvurga biriktirish uchun metall qaychi, choʻzish va shakl berish uchun uzun metall qisqich, quvurdan ajratish uchun maxsus kesgich, toʻplangan shisha massasini tekislash uchun esa yogʻoch qoshiq (yoki valik)dan foydalanadi.
Usta shu asboblar bilan dastlab shakl berilgan shishani («banka»ni) yogʻoch yoki temir qolipga joylaydi. Quvurdan ajratishda qolgan iz (oʻrnatma yoki qalpoqcha) jilvirlash yoʻli bilan yoʻqotiladi.
Tayyor buyum quvurdan ajratib olinib, maxsus ikki tishli tayanchga qoʻyiladi va yumshatib pishirish pechiga olib boriladi. Yumshatib pishirish taxminan 500 °C haroratda bir necha soat davom etadi va buyumda paydo boʻlgan ichki kuchlanishlarni yoʻqotishga xizmat qiladi. Bunday ishlov berilmagan buyum eng yengil tegishdayoq, baʼzan esa oʻz-oʻzidan ham parchalanishi mumkin. Bu hodisani Bataviya koʻz yoshlari — qotgan shisha tomchilari misolida koʻrsatish mumkin.
Shishaga badiiy ishlov berishning zamonaviy turlari — fyuzing va lempvorkboʻlib, qoʻl gorelkasi yoki kichik stol elektr pechi yordamida mayda taqinchoqlar va bezak buyumlari tayyorlashni oʻz ichiga oladi.
Shisha emal
Emal — mayda shisha kukunini eritib yuzaga mahkamlash orqali hosil qilinadigan, juda chidamli yakuniy qoplama. U keramik plitkalar, sopol va metall idishlar, metall va fayans sanitariya jihozlari, galvanik vannalar, kimyoviy apparatlar, oshxona plitalari yuzasi, kir yuvish mashinalari va suv isitgichlar baklari, tibbiy va oziq-ovqat uskunalarida keng qoʻllanadi. Badiiy «issiq emal» boy rang palitrasi, yuqori chidamlilik va yaltiroqlikka ega material boʻlib, kulolchilik hamda koshinkorlik sanʼatida keng tarqalgan. Hozir polimer asosidagi zich boʻyoqlarga ham nisbatan ishlatiladigan «emal» soʻzi etimologik jihatdan «smalta» atamasiga qarindosh: germancha smalt — «eritmoq» maʼnosini anglatadi. Sopol buyumlarga emal qoplash ularga shishaga xos gigiyenik xossalar beradi, yuzasini tekis, yaltiroq va mustahkam qiladi. Emal qoplanmagan fayans piyolaning koʻrinishini uning tagidagi yoki chetidagi, quritish va pishirish pechiga qoʻyishga xizmat qiladigan gʻadir-budur halqa orqali tasavvur qilish mumkin. Arzon fayans idishlarni bezashda ishlatiladigan mustahkam polimer dekol tasvirlar keng tarqalgunga qadar sopolga rangli naqsh faqat issiq emallash usuli bilan tushirilgan. Poʻlat va choʻyan vannalar, kimyoviy, tibbiy va oshxona idishlari hamda uskunalarini emallash metallning mustahkamligini shishaning kimyoviy chidamliligi, qattiqligi va uzoq xizmat qilish xossalari bilan birlashtiradi. Zanglamaydigan poʻlat va plastmassalar ushbu sohalarda ommaviy qoʻllana boshlashidan avval emallash ayniqsa keng tarqalgan edi.
Emal yuzaga suv va shisha kukuni aralashmasi — shliker holida (suyuq suspenziyadan oqmaydigan quyuq massagacha) yoki quruq kukunni purkash yoʻli bilan surtiladi. Havoda yoki biroz qizdirib quritilgach, buyum emal shishasi eriydigan haroratgacha qizdiriladi (600—900 °C da pishiriladi) va sekin sovitiladi. Shisha erib, oʻtkazmaydigan parda hosil qiladi, sirtga yopishadi va agar u gʻovak yoki gʻadir-budur boʻlsa, qisman ichiga singadi. Shisha va asos toʻgʻri tanlansa, emal qatlami yetarlicha yupqa boʻlsa, buyum haroratning keskin oʻzgarishlariga yaxshi bardosh beradi. Mustahkamlikni oshirish uchun bir necha qatlam surtilib, har biri alohida pishiriladi. Masalan, metall idish yoki vanna chetida metall bilan yaxshi birikishi uchun kobalt va nikel qoʻshilgan qora yoki koʻkimtir grunt-emal qatlamini koʻrish mumkin. Afsuski, shisha emal moʻrt: metall asos zarba yeganda, egilganda yoki qiyshayganda qoplama uvalanadi va darz ketib, metall ochilib qoladi. Emal qoplamani taʼmirlash murakkab va har doim ham maqsadga muvofiq emas. Mahalliy tuzatish uchun ishlatiladigan polimer materiallar shishaga nisbatan uzoq xizmat qilmaydi va uncha chidamli emas. Ular turlicha qoplamalar chegarasida koʻchadi, yamalgan joy esa vaqt oʻtishi bilan sargʻayib yoki boʻyoqlarni shimib, dastlabki rangini yoʻqotadi. Eskirgan maishiy vannalar va sanoat idishlarini yangilashda koʻpincha qalin polimer qoplama (keng tarqalgan «vannalarni emallash» xizmati) yoki idish shaklini takrorlaydigan plastik ichki qoplama qoʻllanadi. Biroq bunday taʼmir ham odatda xuddi shu sharoitdagi issiq emallash darajasidagi chidamlilikni bermaydi.
Sopol yoki erishi qiyinroq shisha yuzasiga emal bilan badiiy rasm chizish texnologiyasi nisbatan sodda, hatto havaskorlar orasida ham keng tarqalgan. Maxsus ichki rezistiv qatlamli sopol tigeldan foydalangan holda emalli buyumni maishiy mikrotoʻlqinli pechda pishirish usuli ham maʼlum. Turli ranglarni olish uchun rangli shishalar maydalanadi yoki tayyor kukun yoxud shlikerga pigmentlar qoʻshiladi. Qoʻlda mualliflik yoki «konveyer» usulida boʻyashdan tashqari, oddiy bezakni trafaret bilan tushirish va mashinada toʻliq rangli bosib chiqarish usuli ham mavjud. Bunda tushirilgan kukun keyin pishiriladi. Anʼanaviy issiq emalni zamonaviy polimer boʻyoqlar va dekollardan farqlash kerak: ular texnologiyani arzonlashtiradi, mahkamlash uchun yuqori harorat talab qilmaydi, ammo shishaga xos chidamlilik va badiiy xususiyatlarga ega emas.
Shisha-emal kompozitsiyalari yuzalarni elektrdan izolyatsiyalashda (masalan, kondensatorlarda), shuningdek elektron va boshqa asboblarning (metall-)keramika korpuslarini yigʻishda yuqori haroratli «yelim» sifatida qoʻllanadi.
Fotoxrom, termoxrom va atermal shishalar
Foto- va termoxrom shishalar mos ravishda yorugʻlik yoki harorat taʼsirida yorugʻlik yutish darajasini qaytar tarzda oʻzgartira oladi. Yorugʻlikda qorayadigan fotoxrom shishalar XX asr oʻrtalaridan «xameleon» koʻzoynak linzalari va issiq iqlimli hududlardagi binolar oynalarida keng qoʻllanadi. Avtomobillarda bunday shisha qorayish xususiyatlari mos kelmagani sababli ommalashmagan. Biroq infraqizil nurlarni kam oʻtkazadigan va salonning quyoshda qizishini kamaytiradigan atermal shishalar tez-tez ishlatiladi; ularni odatda oʻziga xos yashilroq tusidan tanish mumkin.
Elektroxrom shisha
Shaffoflikni boshqarib oʻzgartirish uchun elektro-xrom materiallar — koʻp qatlamli shishalar va qoraytiruvchi plyonkalar yaratilgan. Ular shaffof elektrodlar va suyuq kristallar yoki noorganik ionli qoʻshilmalar kiritilgan polimer matritsa plyonkasi paketidan iborat. Paket oddiy shisha qatlamlari yoki mavjud shisha elementga yopishtiriladigan himoya plyonkalari orasida joylashadi. Elektrodlarga kuchlanish berilganda qoʻshilmalarning matritsadagi oʻzaro joylashuvi oʻzgaradi, natijada paketning optik xossalari ham oʻzgaradi. Fotoxrom shishadan farqli oʻlaroq, bu yerda shishaning oʻzi rangini oʻzgartirmaydi: u paketning faqat tayanch va himoya konstruksion elementi vazifasini bajaradi.
Aqlli shisha
«Aqlli shisha» — xususiyatlari va vazifalari odatiy meʼyorlardan tashqariga chiqadigan shishalar, deraza va interyer shisha konstruksiyalariga nisbatan qoʻllanadigan zamonaviy umumiy atama. Bular yoritilish, harorat yoki elektr kuchlanishi oʻzgarganda optik xossalarini (xiralik, oʻtkazish koeffitsiyenti, issiqlikni yutish koeffitsiyenti va boshqalarni) oʻzgartiradigan shishalar, xonani isitadigan interyer panellari, tovush chiqaradigan yoki xira proyeksiya ekrani rejimiga oʻtadigan panellar boʻlishi mumkin. Meʼmorchilikda «aqlli» oynalash tushunchasi keng talqinda hatto mexanik avtomatik shamollatish tizimli derazalarni ham qamrab olishi mumkin. Avtomobillarda aqlli shisha deganda, odatda, elektroxrom tripleks tushuniladi.
Dielektrik sifatida shisha
Shisha izolyator materiali sifatida yuqori elektr mustahkamligi, sirt boʻylab elektr teshib oʻtishiga chidamliligi, nisbatan kichik dielektrik yoʻqotishlar, issiqqa chidamlilik, material va birikmalarning gaz oʻtkazmasligi, kimyoviy inertligi, maʼlum darajadagi mexanik mustahkamligi hamda oʻlchamlarining yuqori barqarorligi bilan ajralib turadi. Tegishli ish rejimlari tanlansa, uning parametrlari vaqt oʻtishi bilan ham oʻzgarmaydi. Shisha izolyatorlar yuqori kuchlanishli elektr uzatish liniyalarida, elektrovakuum asboblarning aksariyatida, kondensator, tranzistor, mikrosxema, indikator, rele va boshqa elektron komponentlar, ayniqsa masʼuliyatli qurilmalar korpuslarida ishlatiladi. Shisha bilan izolyatsiyalangan metall plastinalar paketi pishirib biriktirilgan kondensatorlar, shuningdek shisha tolali issiqqa chidamli izolyatsiyaga ega simlar maʼlum.
Shisha asosidagi lazerlar
Maxsus turdagi shisha (neodim bilan legirlangan, silikat boʻlmagan va boshqa) qattiq jism lazerlarining faol muhiti sifatida keng qoʻllanadi. Shisha yirik oʻlchamli va yuqori optik sifatli faol elementlar yaratish imkonini beradi. Bu elementlardan tijoriy metallga ishlov berishdan tortib, impuls quvvati yuzlab teravattga yetadigan termoyadro sintezi tajribalarigacha foydalaniladi.
pH-metriya
XX asr boshida shishaning elektrolit eritmalaridagi xatti-harakati oʻrganilganda, elektr yurituvchi kuch (EYuK) galvanik elementiningbir elektrodi oddiy natriyli shishadan tayyorlangan (amalda elektrni nisbatan yomon oʻtkazuvchi yupqa shisha parda bilan qoplangan yetarlicha oʻtkazuvchan jism) holatda, uning kuchi eritmadagi vodorod ionlari konsentratsiyasiga (pH) deyarli chiziqli bogʻliqligi aniqlandi. Sezgir voltmetr yordamida eritmaning qanchalik «kislotali» yoki «ishqoriy» ekanini bevosita oʻlchash imkoniyati paydo boʻldi. Shisha elektrod bilan ishlash platina elektrodigaqaraganda sodda va arzon. Uning kimyoviy indikatorlardan ustunligi — uzluksiz oʻlchash, aniq miqdoriy baho, eritmaga taʼsir qilmaslik va oʻlchagichni kimyoviy apparatlarni avtomatik boshqarish zanjiriga ulash mumkinligidir. Shisha elektrod kimyoviy inert va vaqt oʻtishi bilan barqaror. Shisha elektrod nazariyasi XX asr oʻrtalarida qurol uchun uran va plutoniy ishlab chiqarishning sanoat texnologiyalarini yaratishga qaratilgan maqsadli ilmiy ishlar natijasida batafsil ishlab chiqilgan. Hozir esa pH-metrlar hamma uchun mavjud; ionometriyaning qoʻllanish sohasi (faqat pH emas, boshqa ionlar konsentratsiyasini ham tegishli elektrodlar yordamida oʻlchash) juda keng.
Gʻovak shisha
Oddiy silikat shishaga suv yoki kislota eritmasi bilan ishlov berilganda, uning sirtidan ishqoriy metallar va bor birikmalari yuvilib chiqadi. Natijada oʻzaro bogʻlangan kremniy dioksidi molekulalaridan iborat gʻovak parda qoladi. Dastlabki shishaning tarkibi va termik ishlovi, erituvchi hamda yuvish sharoitlarini mos tanlash orqali Na2O va bor angidridini deyarli butunlay chiqarib, molekulyar oʻlchamdagi oʻtuvchi teshiklarga ega, dastlabki shisha namunasi shaklini saqlaydigan qattiq kremnezyom tuzilmasini olish mumkin. Bunday materialning gʻovak oʻlchamlari yaxshi takrorlanadi va bir namuna ichida farqi kam boʻladi. U xromatografiyada, gaz va boshqa moddalarni ajratishda, biosintezda samarali selektiv adsorbent, mikroorganizmlarni mahkamlash substrati, molekulyar filtr, katalizator tashuvchisi va fan, texnika hamda tibbiyotning koʻplab boshqa sohalarida qoʻllanadi.
Koʻpik shisha
Gʻovak shishani koʻpik shisha bilan adashtirmaslik kerak. Koʻpik shisha — shisha massasiga yuqori haroratda gaz ajratadigan shixtaqoʻshimchalari kiritib, uni koʻpirtirish orqali olinadigan issiqlik izolyatsion qurilish va konstruksion material. U nisbatan yirik yopiq gʻovaklarga, kichik solishtirma ogʻirlikka (suvda suzadi) va noshaffoflikka ega. Shakldor qurilish bloklari, issiqlik izolyatsiyasining maxsus shaklli qismlari, keramzitgaoʻxshash granulalar, boʻshliqlarni toʻldirish va yengil beton uchun shagʻalga oʻxshash maydalangan boʻlaklar tarzida ishlatiladi. Qurilishda yaxshi issiqlik va olovga chidamliligi, yetarlicha kimyoviy va biologik inertligi bilan ajralib turadi. Suvni shimib olmaydi, mayda dispersli yoki tolali chang chiqarmaydi.
Shisha tola va shisha mato
Oddiy shishadan mato toʻqishga yaroqli juda ingichka va egiluvchan iplar olish mumkin. Suyuqlanmadan tortib chiqarish orqali istalgan uzunlikdagi uzluksiz yakka tola, shisha oqimini issiq gaz bilan purkash orqali esa kalta tolalardan iborat paxtasimon massa olinadi.
Shisha tolalari juda mustahkam va qattiq (uzilishdagi mustahkamligi poʻlatnikiga, elastikligi esa qattiq alyuminiy qotishmalarinikiga yaqin). Ularni ishlab chiqarish arzon, ular shishaga xos dielektrik xossalar, kimyoviy va issiqqa chidamlilikni saqlaydi. Shisha matolar, uzluksiz iplar va shtapel (paxtasimon) tolalar juda koʻp turdagi kompozit (fiberglas, shisha tekstolit, shisha toʻldirgichli quyma plastmassalar), elektr izolyatsion (toʻqilgan shisha lenta, sim oʻramlari) va issiqlik izolyatsion (shisha paxta, notoʻqima mato) materiallarini tayyorlashda qoʻllanadi.
Qurilishda beton uchun fiberglas armatura, shuningdek beton aralashmalarini ishqorga chidamli shisha tola (roving) bilan butun hajm boʻylab armaturalash va shisha mato asosidagi rulonli bitumli tom qoplamalari ommalashmoqda. Shu bilan birga, shisha paxta va boshqa bogʻlanmagan shisha tolali materiallardan ehtiyotsiz foydalanilsa, ular teri va nafas olish aʼzolarini shikastlashi mumkin boʻlgan oʻtkir, qattiq tolali mayda chang chiqaradi.
Optik tola
Maxsus markali shishadan tayyorlangan tolalar tolali optikadakeng qoʻllanadi. Hozir ular, asosan, internet, telefon va mahalliy televideniye tarmoqlarining negizini tashkil etuvchi aloqa liniyalari hamda optik signal taqsimlash qurilmalarida ishlatiladi. Optik tolalar toʻplamidan anʼanaviy «makroskopik» optika elementlarini, masalan, linzalarni ham yasash mumkin.
Aloqa liniyalari uchun optik tola — nisbatan yoʻgʻon (taxminan 0.1 mm), ikki qatlamli ip. Uning oʻzagi va qobigʻi turli navdagi shishadan tayyorlanadi, shuning uchun ularning sinish koʻrsatkichlari farqlanadi. Liniyada ishlatiladigan lazer nurlanishining toʻlqin uzunligi shishaning eng yuqori shaffoflik «oynalari»ga mos tanlanadi. Bu qalinlikdagi ip hali ham oson oʻrnatish uchun yetarlicha egiluvchan va ustidan qattiq plastik himoya qobigʻi bilan qoplangan. Shu sababli shisha yorugʻlik oʻtkazgichlarini hatto maishiy sharoitda ham ishlatish mumkin (GPON). Magistral yer usti aloqa liniyalarida faqat shisha tolali tizimlar oraliq kuchaytirgich stansiyalarisiz yuzlab va minglab kilometrga signal uzata oladi; hozir ular bu sohada boshqa texnologiyalarni toʻliq siqib chiqargan. Optik tola bilan amaliy ishlash shishani yuqori aniqlikda payvandlaydigan qimmat uskuna va malakali mutaxassislarni talab qiladi. Bunda hosil boʻladigan oʻtkir, qattiq va juda uzoq saqlanadigan tola siniqlari sogʻliq uchun xavfli chiqindi hisoblanadi.
Radioaktiv chiqindilarni shishaga aylantirish
Radioaktiv chiqindilarni koʻmish radioaktiv izotop birikmalarining tarqaluvchanligi, suvda eruvchanligi, gaz va issiqlik ajratishi hamda vaqt oʻtishi bilan hajmi oʻzgarishidan qatʼi nazar, ularni ishonchli bogʻlab qoʻyishni talab etadi. Shu maqsadda yadro chiqindilarini shisha massasiga eritib singdirish usuli keng qoʻllanadi. Tegishli tuzlar va oksidlar yo shishada erib, uning kimyoviy tuzilmasiga kiradi, yo mayda dispersli kristallar holida shisha massasi («matritsa») bilan oʻralgancha qoladi. Bunday material bloki radioaktiv moddalarning suv va havo orqali atrof-muhitga tarqalishini oldini olish uchun yetarlicha mustahkam, barqaror va kimyoviy inertdir. Bloklar barqaror va suv oʻtkazmaydigan togʻ jinslarining qalin qatlamidagi chuqur quduqlar kabi omborlarga joylashtiriladi. U yerda ular tabiiy radioaktivlik kamayguncha yuzlab yillar yotishi mumkin. Shu usul ayrim zaharli moddalarni xavfsiz saqlash uchun ham taklif qilingan.
Madaniyatda
Shishaning xossalari adabiyotda bir qator iboralarga asos boʻlgan. Masalan, quyidagi maqollar uchraydi: shishadek tiniq (hushyor), doʻstlik shishadek: sindirsang, qayta butlab boʻlmaydi (boshqa shakli: darz ketsa, qayta yigʻib boʻlmaydi).
Adabiyotlar
- Shisha — maqola Katta sovet ensiklopediyasidan.
- Qisqacha kimyo ensiklopediyasi. V jild. Moskva: Sovet ensiklopediyasi. 1961
- Kachalov N. Shisha. SSSR Fanlar akademiyasi nashriyoti. Moskva. 1959
- Appen A. A. Shisha kimyosi. 2-nashr, Leningrad, 1974
- Shults M. M., Mazurin O. V. Shishalarning tuzilishi va xossalari haqidagi zamonaviy qarashlar. Leningrad: Nauka. 1988
- Mazurin O. V., Poray-Koshits Ye. A., Shults M. M. Shisha: tabiati va tuzilishi. Leningrad: Znaniye. 1985
- Shults M. M. Shishaning tabiati haqida // «Priroda», № 9, 1986
- A.K. Varshneya. Fundamentals of inorganic glasses. Society of Glass Technology, Sheffield, 682 pp. (2006).
- Ojovan M. I. SiO oksid tizimlaridagi bogʻlarning topologik xususiyatlari2 va GeO2 tizimining shisha–suyuqlik oʻtishida. JETF, 130 (5), 944—956 (2006).
- Mixail Vasilyevich Lomonosov. Shishaning foydasi haqida maktub. — Lomonosov M. V. Tanlangan asarlar. 2-jild. Tarix. Filologiya. Sheʼriyat. «Nauka». Moskva. 1986. 234-244-betlar
- Kachalov N. Shisha. SSSR Fanlar akademiyasi nashriyoti. Moskva. 1959.
- Paul A. (Amal). Chemistry of glasses. — 2nd. ed. London — New York. Chapman and Hall. 1990 ISBN 0-412-27820-0
- Bezborodov M. A. Qadimgi va oʻrta asr shishalarining kimyosi va texnologiyasi. Moskva, 1969
- Lukas A. Qadimgi Misr materiallari va hunarmandchilik ishlab chiqarishi. Moskva, 1958
- Galibin V. A. Arxeologik manba sifatida shisha tarkibi. Leningrad, 1889
- Ermitaj kolleksiyasidagi antik shisha. Tuzuvchi-muallif Nina Kunina. Sankt-Peterburg: ARS. 1997 ISBN 5-900351-15-7
- Mittelalterliche Glasmalerei in der DDR. Katalog zur Ausstellung im Erfurter Angermuseum. Berlin. 1989
- Neue Forschungen zur mittelalterliche Glasmalerei in der DDR. Berlin. 1989
- Ragin V. Ch., Xiggins M. K. Vitraj sanʼati. Kelib chiqishidan hozirgacha. Moskva: Beliy gorod. 2003 ISBN 5-7793-0796-9
- Ermitaj kolleksiyasidagi ispan shishasi. Tuzuvchi-muallif O. E. Mixaylova. Leningrad: Avrora. 1970
- Rus va sovet badiiy shishasi. Shisha boʻyicha XV xalqaro kongressga bagʻishlangan koʻrgazma katalogi. Davlat Ermitaji. Leningrad: Vneshtorgizdat. 1989
- Amerika shishasining durdonalari. Korning shisha muzeyi va Toledo sanʼat muzeyi kolleksiyalaridan. Koʻrgazma katalogi. Davlat Ermitaji. Moskva: Sovetskiy xudojnik. 1990 ISBN 5-269-00590-5
- Russian Glass of the 17th—20-th Centuries. A special exhibition. A Corning Museum of Glass. Corning, New York. 1990 ISBN 0-87290-123-8
- Rojankovskiy V. F. Shisha va rassom. «Nauka». Moskva. 1971
- Helmut Ricke. New Glass in Evrope. 50 Artists — 50 Concepts. Düsselgorf im Ehrenholf Glasmuseum Hentrich. Düsselgorf. 1991
- Nordrhein-Westfalen: Spitzenland für Glass. Ministerium für Wirtschaft, Mittelstand und Technologie des Landes Nordrhein-Westfalen. Düsselgorf. Druck: Duisburg. 1990
- Kutolin S. A., Neych A. I. Rangli shishaning fizik kimyosi. — Moskva: Stroyizdat, 1988. — ISBN 5-274-00148-3.
- Mazurin O. V., Roskova G. P., Averyanov V. I. Ikki fazali shishalar: tuzilishi, xossalari va qoʻllanishi. — Leningrad: Nauka, 1991. — ISBN 5-02-024469-4.
Havolalar
- Shisha havolalar katalogida Curlie (dmoz)
- Tasha Sokolova. Shisha aslida suyuqlik ekani va oʻrta asr binolaridagi oynalar asta-sekin pastga oqib tushishi rostmi? Provereno.Media (4-iyul, 2022). Murojaat sanasi: 4-yanvar, 2023. Arxivlangan 4-yanvar, 2023-yil.