Gidrogenlash nima

Gidrogenlash (gidrogenizatsiya) — vodorodning qo‘shilishini o‘z ichiga oladigan kimyoviy reaksiya bo‘lib, unda vodorod organik moddaga qo‘shiladi. Bu reaksiya davomida vodorod molekulasi modda molekulasidagi qo‘shbog‘ yoki uchbog‘ga birikadi. Agar gidrogenlash natijasida uglerod — uglerod yoki uglerod — geteroatom bog‘i uzilsa, bunday jarayon gidrogenoliz deb ataladi.

Gidrogenlash laboratoriya sharoitida ham, sanoat miqyosida ham organik moddalar olishda keng qo‘llanadi. Bundan tashqari, ayrim tozalash jarayonlarida, masalan, atsetilenning etilen tarkibidagi izlarini yoki turli tizimlardagi kislorod aralashmalarini yo‘qotishda ham ishlatiladi.

Tarixi

Adabiyotlarda tavsiflangan birinchi katalitik gidrogenlash reaksiyasi 1874-yilda amalga oshirilgan. Unda atsetilen va etilen etanga aylantirilgan. Katalitik gidrogenlashning jadal rivojlanishi Pol Sabatye ishlari bilan bog‘liq. U gidrogenlashni universal usulga aylantirgan va buning uchun 1912-yilda Nobel mukofotini olgan. Dastlabki tadqiqotda vodorod va organik modda bug‘lari mis yoki nikel katalizatori ustidan 100—300 °C haroratda o‘tkazilgan. Hozir bunday gidrogenlash usuli qo‘llanmaydi.

Mexanizmi

Gidrogenlash unga teskari bo‘lgan degidrogenlash jarayoni bilan muvozanatda turadi va kuchli ekzotermik jarayondir (105—125 kJ, 1 mol vodorod hisobiga). Le Shatelye prinsipiga ko‘ra, harorat pasayganda bu muvozanat o‘ngga siljishi kerak. Shu sababli sanoat reaksiyalarida baʼzan reaksiyaning ekzotermikligi tufayli ko‘tariladigan harorat chegaralanadi.

𝖠+n𝖧𝟤⇌𝖡

Geterogen kataliz

Xoriuti — Polanyi mexanizmi

Ayrim istisnolardan tashqari, molekulyar vodorod 480 °C dan past haroratda organik moddalar bilan reaksiyaga kirishmaydi. Gazsimon vodorod bilan reaksiya faqat vodorod va organik molekulalarni o‘z sirtiga sorbsiyalab, ularning o‘zaro taʼsirlashishini osonlashtiradigan katalizator yuzasida kechishi mumkin. Biroq shunday sharoitda ham reaksiyaning faollanish energiyasi 6,5—16 kkal/molni tashkil etadi (bu qiymatlar turli katalizatorlar ishtirokida propilenning vodorod bilan reaksiyasi uchun o‘lchangan). Bu reaksiyada metall katalizatorlarning faolligi quyidagi ketma-ketlikda kamayadi:

𝖱𝗁>𝖨𝗋>𝖱𝗎>𝖯𝗍>𝖯𝖽>𝖭𝗂>𝖥𝖾>𝖢𝗈>𝖮𝗌.

Hozir ushbu qatordagi metallardan faqat platina, palladiy, rodiy, ruteniy va nikel ishlatiladi. Boshqa ayrim moddalar ham qo‘llanadi. Xoriuti — Polanyi mexanizmi (1936) bo‘yicha katalizator yuzasidagi reaksiya bosqichma-bosqich kechadi. Birinchi bosqichda substrat va vodorod katalizatorda sorbsiyalanadi. Ikkinchi bosqichda vodorod atomi qo‘shbog‘ning β-uglerod atomiga ko‘chadi va metall bilan α-uglerod atomi orasida bog‘ hosil bo‘ladi. Nihoyat, uchinchi bosqichda mahsulotning qaytaruvchi eliminatsiyasi yuz beradi. Birinchi va ikkinchi vodorod atomlari qo‘shilishi orasida maʼlum vaqt o‘tadi. Shu vaqt ichida vodorod almashinuvi, sis-trans-izomerlanish yoki qo‘shbog‘ning ko‘chishi yuz berishi mumkin. Katalizator vodorod bilan yetarlicha to‘yinmaganda yon jarayonlar ham tezlashadi. Molekulada fazoviy to‘siqlar qanchalik kam bo‘lsa, gidrogenlash shunchalik tez kechadi. Alkenlarning gidrogenlanish tezligi qo‘shbog‘dagi o‘rinbosarlar soni ortishi bilan kamayadi. Elektron effektlar reaksiyaga ancha kam taʼsir qiladi.

Katalizator yuzasidagi vodorod atomlari substrat molekulasiga bir tomondan qo‘shiladi, deb hisoblanadi. Natijada sis-konfiguratsiyali mahsulotlar hosil bo‘ladi.

Стереохимия реакции гидрирования
Gidrogenlash reaksiyasining stereokimyosi

Gomogen kataliz

Gomogen katalizda vodorod va gidrogenlanadigan modda katalitik kompleks tarkibida koordinatsiyalanadi. Bunda vodorod dissotsiatsiyalanadi va shu yo‘l bilan faollashadi. Vodorod uch xil usulda faollashishi mumkin. Ulardan faqat uchinchisi gidrogenlash reaksiyasining gomogen kataliz mexanizmini ko‘rib chiqishda muhim:

Alkenlarni gidrogenlash mexanizmi — Uilkinson katalizatori

Alken ham metall atomi bilan koordinatsiyalanish hisobiga faollashadi. Bunda alkenlar kompleksdan boshqa ligandlarni hech qachon siqib chiqarmaydi. Shu sababli ular faqat reaksiya aralashmasida hosil bo‘lishi kerak bo‘lgan koordinatsion to‘yinmagan komplekslarga bog‘lana oladi. Alkenning metall bilan bog‘lanish qobiliyati ko‘p jihatdan uning qo‘shbog‘i qanchalik ochiq ekani va konfiguratsiyasiga bog‘liq. Hosil bo‘lgan o‘tish metallari alken komplekslari molekulyar vodorodni uncha samarali faollashtirmaydi. Shu bois maʼlum katalitik tizimlarning ko‘pchiligi digidrid katalitik sikli orqali reaksiyaga kirishadi. (Alken va alkil sikllari ham tavsiflangan, lekin kam uchraydi.) Bunday jarayonning odatiy misoli — Uilkinson katalizatori. U vodorod bilan reaksiyaga kirishib, digidrid kompleks hosil qiladi. Keyin alken koordinatsiyalanadi, ko‘chadi va mahsulotning qaytaruvchi eliminatsiyasi sodir bo‘ladi. Shundan so‘ng asosiy katalitik oraliq birikma (intermediat) reaksiyaning navbatdagi sikliga kirishadi.

Tezlikni cheklovchi bosqich — alkenning digidrid kompleksga hujumidir. Rodiyning etilen bilan dissotsiatsiyalanmagan komplekslari kislorodni faollashtira olmaydi. Shu sababli etilen o‘zining qaytarilish reaksiyasida katalizatorni zaharlaydi va boshqa alkenlarning gomogen qaytarilishida nomaqbul aralashma hisoblanadi.

Vodorod atomlari bir vaqtda qo‘shilmasa ham, stereokimyoviy natijani sin-birikish (yaʼni sis-mahsulotlar hosil bo‘lishi) deb tavsiflash mumkin. Bunday stereoselektivlikning sababi shundaki, rodiy va vodorod qo‘shbog‘ning ikkita uglerod atomiga bir vaqtda birikadi. Ikkinchi vodorod atomi uglerod — rodiy bog‘i bo‘ylab kirishib, umumiy sis-konfiguratsiyani saqlab qoladi. Shuningdek, vodorod qo‘shbog‘ning fazoviy jihatdan qulayroq tomonidan ko‘proq qo‘shilishi aniqlangan. Keyinchalik bu xususiyat gomogen gidrogenlash uchun xiral katalizatorlarni loyihalashda qo‘llangan.

Digidrid turidagi gomogen kataliz geterogen kataliz va gomogen katalizning boshqa turlariga nisbatan bir qator afzalliklarga ega. Alkil kompleksning qisqa umr ko‘rishi izomerlanish reaksiyalari ehtimolini kamaytiradi. Bu xususiyat deyteriylash reaksiyalarini ham amalga oshirish imkonini beradi.

Reaksiya sharoitlari

Katalitik gidrogenlash ikkita asosiy yo‘nalishda rivojlangan: shisha asbobda past harorat (100 °C gacha) va past bosim (1—4 atm)da gidrogenlash hamda yuqori bosim (bir necha atm dan bir necha yuz atm gacha) va 20 dan 400 °C gacha haroratda gidrogenlash. Ikkinchi usul murakkabroq qurilmalarni — avtoklavlarni talab qiladi. Ular 350 atm gacha bosimga chidaydi. Laboratoriyada yuqori bosimli gidrogenlash vodorod manbai va nasosga ulangan kichik po‘lat silindrlarda o‘tkaziladi. Aralashma magnitli aralashtirgich bilan aralashtiriladi, qizdirish esa moyli hammomda amalga oshiriladi.

Substratlar

Gidrogenlash turli sinflarga mansub birikmalarga qo‘llanishi mumkin. Ishlatiladigan substratlar va ularga mos mahsulotlar jadvalda keltirilgan.

SubstratSubstrat formulasiMahsulotMahsulot formulasi
alkenlarR2C=CR2alkanlarR2CH-CHR2
alkinlarRC≡CRalkenlarsis-RCH=CHR
aldegidlarRCHObirlamchi spirtlarRCH2OH
ketonlarRCOR'ikkilamchi spirtlarRR’CHOH
karbon kislotalarRCOOHbirlamchi spirtlarRCH2OH
murakkab efirlarRCOOR'ikkita spirtRCH2OH, R’OH
iminlarR2C=NR'aminlarR2CH-NHR'
amidlarRC(O)NR'2aminlarRCH2NR'2
nitrillarRCNiminlarRCH=NH
nitrobirikmalarRNO2aminlarRNH2
sulfidlarRSR'to‘yingan birikmalarRH, R’H, H2S

Katalizatorlar

Gidrogenlash reaksiyasini o‘tkazish uchun turli xil katalizatorlardan foydalaniladi. Platina guruhiga mansub metallar yetarlicha faol hisoblanadi: platina, palladiy, rodiy va ruteniy. Arzonroq muqobil sifatida qimmatbaho bo‘lmagan metallar taklif etilgan: nikel (Nikel(II) aluminati), mis, molibden va kobalt. Bu metallar substrat va vodorodni bir vaqtning o‘zida sorbsiyalab, ularning reaksiyaga kirishishini osonlashtiradi.

Gidrogenlash katalizatorlari ikki guruhga bo‘linadi:

  • geterogen katalizatorlar — qattiq moddalar bo‘lib, suyuq reaksiya aralashmasida alohida faza hosil qiladi;
  • gomogen katalizatorlar — suyuq muhitda eriydi.

Geterogen katalizatorlar

Platina katalizatorlari

Dastlab taklif qilingan platina turlari (kolloid platina, platina gubkasi) qo‘llanishdan chiqqan. Ularning o‘rnini xossalari yanada barqaror va takrorlanadigan katalizatorlar egallagan. Platina oksidi PtO2 (Adams katalizatori) — barqaror jigarrang kukun bo‘lib, vodorod taʼsirida nihoyatda faol platinaga aylanadi. U deyarli barcha gidrogenlash reaksiyalariga mos keladi, ayrim metall tuzlari taʼsirida faollashadi, oltingugurt va boshqa katalitik zaharlar taʼsirida faolsizlanadi, kuchli organik va mineral kislotalarga ham chidamli.

Katalizatorning vodorod va gidrogenlanadigan moddalar bilan kontakt yuzasini oshirish uchun platina maxsus tashuvchilarga (faollashtirilgan ko‘mir, silikagel, bariy sulfat va boshqalarga) cho‘ktiriladi. Bunga ushbu materiallarning suvli suspenziyalarida geksaxloroplatina kislotasini qaytarish orqali erishiladi. Bunday katalizatorlarda massa bo‘yicha 5, 10 yoki 30 % platina bo‘ladi. Ular yuqori faollikka ega va ko‘pincha piroforlik xususiyatini namoyon etadi.

Platina katalizatorlaridan xona harorati va past bosimda (1—4 atm) turli moddalarni gidrogenlash uchun foydalanish mumkin, biroq ular karbon kislotalar yoki murakkab efirlarni spirtlarga qaytarishda samarali emas.

Palladiy katalizatorlari

Palladiy katalizatorlari platina katalizatorlariga juda o‘xshaydi. Palladiy oksidi PdO palladiy xloridi va natriy nitratdan olinadi. Metall palladiy esa palladiy xloridini natriy borgidrid bilan qaytarish orqali olinadi. Tashuvchilarga (ko‘mir, kalsiy karbonat, bariy sulfatga) joylashtirilgan palladiy katalizatorlari tarkibida 5 yoki 10 % palladiy bo‘ladi. Palladiy asosidagi katalizatorlar kerakli selektivlikni taʼminlash uchun ko‘proq modifikatsiyalanadi. Masalan, qo‘rg‘oshin atsetati bilan faolsizlantirilgan kalsiy karbonatdagi palladiy alkinlarni qisman gidrogenlab, sis-alkenlar hosil qiladi (Lindlar katalizatori).

Palladiy katalizatorlaridan kuchli kislotali va ishqoriy muhitda foydalanish mumkin. Ular benzil turidagi himoya guruhlarining gidrogenolizi uchun mos keladi.

Nikel katalizatorlari

Nikel asosidagi katalizatorlar universal bo‘lib, laboratoriyada ham, sanoatda ham qo‘llanadi. Tashuvchi sifatida kizelgur ishlatiladi. Uning suvli suspenziyasiga nikel karbonat cho‘ktiriladi (buning uchun natriy karbonat nikel nitratga taʼsir ettiriladi). So‘ng hosil bo‘lgan modda 450 °C da vodorod bilan qaytariladi va 110—120 °C da quritiladi.

Quyidagi turdagi katalizatorlar nihoyatda faoldir: Raney nikeli. Ular nikel va aluminiy qotishmasini qizdirilgan 25—50 % li natriy gidroksid eritmasida eritib olinadi. Aluminiy eriydi, nikel esa juda mayda kukun holida qoladi. Sharoitga qarab turli faollikdagi katalizatorlar hosil bo‘ladi. Raney nikeli bilan deyarli barcha funksional guruhlarni qaytarish mumkin. U oltingugurt taʼsirida faolsizlanmaydi va oltingugurtli birikmalarni oltingugurtdan tozalash (desulfurizatsiya)da qo‘llanishi mumkin. P-1 va P-2 katalizatorlari faolligi jihatidan Raney nikeliga o‘xshaydi. Ular nikel tuzlarini, masalan, nikel atsetatni, natriy borgidrid yordamida qaytarish orqali olinadi. Ularning tarkibida nikel boridi ulushi yuqori. Ular pirofor emas hamda xona harorati va atmosfera bosimida gidrogenlash uchun ishlatilishi mumkin. Nikel xloridi eritmasidan aluminiy yoki rux kukuni yordamida cho‘ktirilgan nikel Urushibara katalizatori deb ataladi va faolligi jihatidan Raney nikeliga o‘xshaydi.

Boshqa geterogen katalizatorlar

Gidrogenlash reaksiyalarida mis, rux va xrom oksidlari asosidagi katalizatorlar ham ishlatiladi. Lekin yuqori harorat (150—200 °C) va bosim (100—150 atm) talab etilgani uchun ularning qo‘llanishi cheklangan. Xuddi shunday holat reniy asosidagi katalizatorlarga ham tegishli.

Gomogen katalizatorlar

Gidrogenlash katalizatorlarining alohida sinfini organik erituvchilarda eriydigan birikmalar — gomogen gidrogenlash katalizatorlari tashkil etadi. Ular qimmatbaho metallarning komplekslaridan iborat. Eng mashhur misol — tris(trifenilfosfin)rodiy xloridi. Gomogen gidrogenlash odatda xona harorati va atmosfera bosimida olib boriladi. U geterogen gidrogenlashga qaraganda kamroq samarali, ammo selektivligi yuqori. Shuning uchun murakkab, bir nechta funksional guruhga ega substratlarni qaytarishga ko‘proq mos keladi. Shuningdek, bu katalizatorlardan enantioselektiv gidrogenlashda ham foydalaniladi, chunki ular xiral ligandlarni kiritish uchun katta imkoniyat yaratadi.

Sanoatda bunday katalizatorlar faqat mos geterogen katalizator topilmagan hollarda ishlatiladi. Chunki ularni reaksiya aralashmasidan ajratib olish qiyin. Shunga qaramay, rodiy asosidagi xiral katalizatorni sanoatda qo‘llashga misol — levodopa sintezi.

Katalizatorlarning faolligi

Katalizatorlar faolligiga begona aralashmalar katta taʼsir ko‘rsatadi: ular gidrogenlash tezligini oshirishi, kamaytirishi yoki reaksiyani butunlay to‘xtatishi mumkin. Masalan, ko‘mir tashuvchili platina katalizatoridagi atigi 0,2 % palladiy aralashmasi katalizatorni benzil himoya guruhlari va galogenlarning gidrogenolizi reaksiyasida faolsizlantiradi.

Qimmatbaho metallar uchun eng kuchli ingibitorlar oltingugurt va oltingugurtli birikmalarning aksariyatidir. Ayrim istisnolardan (masalan, Lindlar katalizatoridan foydalanish) tashqari, ularning reaksiya aralashmasida bo‘lishi juda nomaqbuldir. Ularni Raney nikeli yordamida muhitdan chiqarish mumkin. Bu katalizator oltingugurtni nikel sulfidi shaklida bog‘laydi. Reaksiya aralashmasini shu katalizator bilan chayqatish yoki aralashtirish qimmatbaho metallar ishtirokida keyingi gidrogenlashni amalga oshirishga imkon beradi. Ko‘plab nukleofillar (merkaptanlar, sulfidlar, sianidlar, yodidlar) platina, palladiy va rodiy uchun ingibitor vazifasini bajaradi.

Muhitning kislotaliligi ham katta ahamiyatga ega: aromatik halqalarni gidrogenlash uchun kislota zarur. Raney nikeli ishtirokidagi reaksiyalar esa odatda uchlamchi aminlar yoki ishqorlar ishtirokida o‘tkaziladi.

Boshqa sharoitlar

Katalitik gidrogenlash 1—3 % platina katalizatori ishtirokida (metall massasiga nisbatan hisoblaganda) o‘tkaziladi. Raney nikeli ancha katta miqdorda ishlatiladi. Vodorod uchun eng yaxshi erituvchilar (pentan, geksan) reaksiyaning boshqa komponentlari uchun ham eng yaxshi erituvchi bo‘lavermaydi. Metanol va etanolda vodorodning eruvchanligi uch baravar past bo‘lsa-da, ular eng ko‘p ishlatiladi. Gidrogenlashda erituvchi sifatida benzol, siklogeksan, dioksan va sirka kislotasi ham ishlatiladi. Suvda eriydigan moddalarni (masalan, kislotalar va ularning tuzlarini) gidrogenlashda suvdan ham foydalanish mumkin.

Harorat reaksiya tezligiga taʼsir qiladi, biroq bu taʼsir boshqa reaksiyalardagidek kuchli emas. Bosimning oshishi, kutilganidek, gidrogenlash tezligini oshiradi. Reaksiya uch fazali bo‘lgani uchun samarali aralashtirishga ham jiddiy eʼtibor berish lozim.

Reaksiyani o‘tkazish

Reaksiyani boshlashdan oldin substratni gidrogenlash uchun kerak bo‘ladigan vodorod miqdorini hisoblash zarur. Ayniqsa, reaksiyani o‘z vaqtida to‘xtatish kerak bo‘ladigan qisman gidrogenlashda bu muhim. Aniq hisob-kitoblarda erituvchining bug‘ bosimini ham hisobga olish zarur, chunki u tizimdagi umumiy bosimga hissa qo‘shadi. Agar katalizator sifatida metall oksidlari ishlatilsa, ularni qaytarish uchun kerak bo‘ladigan vodorod miqdorini ham hisobga olish kerak.

Reagentlarni aralashtirishda pirofor katalizatorlar bilan ehtiyotkorlik bilan ishlash lozim: odatda eritma reaksiya idishidagi katalizatorga qo‘shiladi, aksincha emas.

Mahsulotni ajratib olish katalizatorni filtrlash va erituvchini bug‘latish orqali amalga oshiriladi. Haydash yoki qayta kristallash odatda toza mahsulot olish imkonini beradi. Agar gomogen katalizator ishlatilsa, reaksiya aralashmasiga ishlov berish murakkabroq bo‘ladi va katalizator turiga bog‘liq.

Stereoselektiv gidrogenlash

Rodiyli asimmetrik kataliz

Xiral ligandlar — asimmetrik gidrogenlash uchun

Asimmetrik gidrogenlashning rodiy komplekslari bilan katalizlangan dastlabki misollari Xorner va Noulz tomonidan 1968-yilda mustaqil ravishda eʼlon qilingan (Nobel mukofoti, 2001). Uilkinson katalizatori, tarkibida ligand sifatida xiral fosfin P(C6H5)(n-C3H7)(CH3) saqlovchi ushbu katalizator, ayrim alkenlarning gidrogenlanishini 3—15 % optik unum bilan katalizlagan. Asimmetrik gidrogenlashdagi taraqqiyot ikki tishli (bidentat) xiral fosfin ligandlarining kashf etilishi bilan boshlangan. Masalan, Anri Kagan DIOP ligandini kashf etgan. Bu ligand vino kislotasidan olinadi. Ushbu ligandli rodiy kompleksi α-(atsilamino)dolchin kislotasi hosilalarini tegishli aminokislotalargacha enantioselektiv gidrogenlashni katalizlagan. Bunda enantiomerik ortiqlik 80 % gacha yetgan. Keyinchalik ushbu reaksiya uchun yana bir samarali ligand — DIPAMP[ingl.] topilgan. Yangi ligandlarni izlash natijasida enantiomerik ortiqligi 90 % dan yuqori bo‘lgan qator tabiiy va sunʼiy aminokislotalarni sanoatda ishlab chiqarish yo‘lga qo‘yilgan.

Примеры асимметрического гидрирования на родиевых катализаторах
Rodiy katalizatorlarida asimmetrik gidrogenlash misollari

Bu reaksiyaning qo‘llanish sohasi o‘rganilganda, uning uncha keng emasligi aniqlangan. Yuqori enantioselektivlikka erishish uchun qo‘shbog‘ yonida aminoguruh, shuningdek, trans-holatda vodorod atomi bo‘lishi kerak. Fenil guruhini vodorod yoki uglevodorod o‘rinbosari bilan almashtirish mumkin.

Ruteniyli asimmetrik kataliz

Xiral ruteniy katalizatori

Shu bilan birga, ruteniy katalizatorlaridan foydalanishga asoslangan enantioselektiv gidrogenlash usullari ham ishlab chiqilgan (R. Noyori, Nobel mukofoti, 2001). Xususan, α,β-to‘yinmagan karbon kislotalarning gidrogenlanishi xiral fosfin tutuvchi Ru(OAc)2(BINAP) katalizatori ishtirokida miqdoriy unum va yuqori enantioselektivlik bilan kechgan. Bunda ishlatilgan katalizator miqdori substrat miqdoridan 100—600 baravar kam bo‘lgan. Ushbu reaksiya asosida yallig‘lanishga qarshi preparatni sanoatda enantioselektiv sintez qilish usuli ishlab chiqilgan. Mazkur preparat — naproksen.

Асимметрическое гидрирование на рутениевом катализаторе
Ruteniy katalizatorida asimmetrik gidrogenlash

Shunga o‘xshash tarzda, qo‘shbog‘ yonida elektron donor guruh tutuvchi enamidlar ham xiral ruteniy katalizatorlari ishtirokida yuqori enantioselektivlik bilan gidrogenlanadi. Keyinchalik bu jarayonlar alkaloidlarning izoxinolin qatoriga mansub vakillarini umumiy asimmetrik sintez qilish usuliga aylantirilgan. Ruteniy katalizi boshqa bir qator substratlarga, jumladan, gidrogenlanishi U. Noulz tomonidan ishlab chiqilgan o‘sha α-(atsilamino)dolchin kislotalariga ham tatbiq qilingan. Qizig‘i shundaki, bu holatda asimmetrik induksiya yo‘nalishi rodiy katalizida kuzatilgan yo‘nalishga teskari bo‘lgan. β-(Atsilamino)akril kislotalar, allil va gomoallil spirtlar ham enantioselektiv gidrogenlashga kirishgan.

Ketonlarning stereoselektiv gidrogenlanishi

Ketonlarni xiral rodiy katalizatorlari bilan gidrogenlash orqali adrenalin, pantolakton va bir qator beta-adrenoblokatorlarni enantioselektiv sintez qilish imkoniyati yaratilgan. Ruteniy katalizi ham karbonil birikmalarni gidrogenlashga imkon beradi. Reaksiya uchun karbonil guruh yonida α-, β- yoki γ-holatda stereokimyoviy yo‘nalishni belgilovchi biror funksional guruh (dialkilamino, gidroksil, alkoksil, keto, murakkab efir, karboksil va boshqalar) bo‘lishi kerak. Ruteniy katalizatoridagi BINAP ligandining konfiguratsiyasini o‘zgartirish orqali asimmetrik induksiya yo‘nalishini boshqarish mumkin. Eng maqbul substratlar β-ketoefirlardir. Masalan, metil-3-oksobutanoatning gidrogenlanishi deyarli miqdoriy unum va amalda 100 % optik unum beradi. Bu reaksiya 100 mg dan 100 kg gacha miqyosda, juda past katalizator konsentratsiyasida (substrat va katalizator konsentratsiyalari nisbati 1000 dan 10 000 gacha) sintez qilish imkonini beradi.

Асимметрическое гидрирование кетонов
Ketonlarning asimmetrik gidrogenlanishi

Yog‘larni gidrogenlash

Tabiiy yog‘lar va moylar o‘ziga xos fizik-kimyoviy va oziqaviy xususiyatlarga ega. Bu xususiyatlar ularning triglitserid tarkibi bilan belgilanadi. Qattiq yog‘larda odatda to‘yingan yog‘ kislotalari ulushi yuqori, suyuq moylarda esa mono- va ko‘p to‘yinmagan yog‘ kislotalari ko‘p bo‘ladi. Biroq tabiiy holatdagi yog‘lar har doim ham sanoatda foydalanishga mos kelavermaydi.

Gidrogenizatsiya (gidrogenlash) fraksiyalash va qayta eterifikatsiyalash bilan bir qatorda, yog‘larni modifikatsiyalashning anʼanaviy va yaxshi o‘rganilgan sanoat jarayonidir. Bu jarayon XX asr boshlarida kashf etilib, yog‘-moy sanoatida tub burilish yasagan: u suyuq moylardan kerakli konsistensiyadagi qattiq va yarim qattiq yog‘lar olish imkonini bergan. Kimyoviy nuqtayi nazardan gidrogenizatsiya — katalizator ishtirokida gazsimon vodorodning yog‘ molekulalaridagi to‘yinmagan (qo‘sh yoki uch) bog‘larga qo‘shilish reaksiyasidir. Natijada qattiq yoki yarim qattiq yog‘ olinadi va u oksidlanishga yuqori darajada chidamli bo‘ladi.

Yog‘larni gidrogenlash tarixi

XX asrgacha ishlab chiqaruvchilar ham, oddiy isteʼmolchilar ham eng ko‘p ishlatgan asosiy yog‘ mahsuloti sariyog‘. Uning tarkibidagi to‘yingan kislotalar ko‘pligi sababli sariyog‘ pishiriqlar, qatlamli xamir mahsulotlari va kremlar tayyorlash uchun yetarlicha qattiq. Shu bilan birga, u plastik bo‘lib, uni nonga surtish mumkin.

Sariyog‘ning o‘rnini bosuvchi mahsulotlarni ishlab chiqarish uning qimmatligi sababli XIX asr o‘rtalarida Yevropada boshlangan. Napoleon Bonapart buyrug‘i bilan fransuz kimyogari Ippolit Mej-Murye mos o‘rinbosar mahsulot yaratgan. U mol yog‘i fraksiyasidan olingan bo‘lib, qulay konsistensiyasi va og‘izda erishi bilan isteʼmolchilarga maʼqul kelgan. Keyinchalik o‘rinbosar mahsulotlar tayyorlash uchun cho‘chqa yog‘i ham ishlatilgan.

1897-yilda fransuz kimyogarlari Pol Sabatye va Jan-Batist Sanderan yog‘larga gazsimon vodorodni katalizator ishtirokida qo‘shish jarayonini — gidrogenlashni ishlab chiqdilar. Bu suyuq o‘simlik moylari va dengiz hayvonlari yog‘laridan qattiq yog‘lar olishga imkon berdi.

Gidrogenizatsiya 1903-yilda Angliyada sanoat miqyosida qo‘llana boshlangan: kashalotlar yog‘idan qattiq yog‘ olingan. 1909-yilda esa sovun ishlab chiqarish uchun hayvon yog‘lari yetishmagani sababli bu jarayondan ularning o‘rnini bosuvchi mahsulotlar olishda foydalanilgan. Keyinchalik Yevropa va AQSHda gidrogenlangan paxta va soya moylaridan yog‘lar hamda margarinlar ishlab chiqarila boshlangan.

1930-yillardan boshlab Ikkinchi jahon urushi davrida margarin va gidrogenlangan yog‘larga talab nihoyatda oshgani sababli sanoat gidrogenizatsiyasi jadal rivojlandi. Shunga qaramay, 1940-yilgacha margarin sariyog‘ning sifatsiz o‘rinbosari deb qaralgan. 1941-yilda AQSH Oziq-ovqat va dori vositalari sifatini nazorat qilish boshqarmasi (FDA) margaringa asosiy oziq-ovqat mahsuloti maqomini bergan.

Yog‘larni gidrogenlashning maqsadlari va jarayoni

Umuman olganda, yog‘larni gidrogenizatsiyalash quyidagi maqsadlarda amalga oshiriladi:

1. Suyuq moyni qattiq yog‘ga aylantirish. Kerakli konsistensiyaga ega tabiiy qattiq yog‘lar juda qimmat bo‘lsa, gidrogenizatsiya (ko‘pincha qayta eterifikatsiyalash va/yoki fraksiyalash bilan birga) zarur xususiyatli yog‘ olish imkonini beradi.

2. Yog‘ning konsistensiyasini o‘zgartirish. Gidrogenlangan yog‘ning erish haroratini gidrogenlash darajasi orqali boshqarish mumkin. Bundan tashqari, sis-izomerlar o‘simlik moylari tarkibida bo‘lib, gidrogenlash davomida trans-izomerlarga aylanadi. Bular yog‘ga boshqa erish xususiyatlarini beradi.

3. Yog‘ni barqarorlashtirish. To‘yingan kislotalar to‘yinmagan kislotalarga, trans-izomerlar esa sis-izomerlarga qaraganda oksidlanishga kamroq moyil bo‘ladi. Shu sababli gidrogenlangan yog‘lar suyuq moylarga nisbatan oksidlanishga chidamliroq va uzoqroq saqlanadi.

Gidrogenizatsiya davomida ikkita asosiy jarayon sodir bo‘ladi: yog‘ molekulalaridagi to‘yinmagan bog‘larga vodorodning birikishi, yaʼni bevosita gidrogenlash; shuningdek, to‘yinmagan bog‘larning bir qismi izomerlanib, yog‘ kislotalarining trans-izomerlarini hosil qilishi.

Gidrogenizatsiya jarayoni, asosan, harorat va reaksiya davomiyligi, vodorod bosimi, aralashtirish tezligi hamda katalizator turi va konsentratsiyasiga bog‘liq.

Reaksiya qanchalik chuqur kechishiga ko‘ra, gidrogenizatsiya quyidagilarga bo‘linadi:

  • qisman gidrogenizatsiya: bunda yog‘dagi to‘yinmagan bog‘larning faqat bir qismi vodorod bilan reaksiyaga kirishadi. Qisman gidrogenlangan yog‘da to‘yinmagan bog‘larning maʼlum ulushi saqlanib qoladi, yog‘ kislotalari trans-izomerlarining miqdori esa 20 dan 60 %.
  • to‘liq gidrogenizatsiya: bunda yog‘dagi barcha to‘yinmagan bog‘lar vodorod bilan reaksiyaga kirishadi. Bu holatda izomerlanishi mumkin bo‘lgan to‘yinmagan bog‘lar qolmagani sababli to‘liq gidrogenlangan yog‘larda trans-izomerlar bo‘lmaydi.

Yog‘larni gidrogenlash katalizatorlari

Yog‘larni gidrogenlash uchun eng yaxshi o‘rganilgan katalizatorlar: mis, nikel, palladiy va platina.

Mis asosidagi katalizatorlar α-linolen va linol kislotalariga nisbatan yuqori selektivlikka (tanlab taʼsir qilish xususiyatiga) ega va trans-izomerlar hosil qilishga kam moyil. 1970–1980-yillarda ular qisman gidrogenlash uchun keng ishlatilgan. Biroq faolligi pastligi va to‘yinmagan yog‘ kislotalarining oksidlanishini kuchaytirishi sababli ulardan foydalanish kamaygan.

Qimmatbaho metallar (palladiy va platina) asosidagi katalizatorlarning selektivligi yuqori bo‘lib, nikelga nisbatan pastroq haroratda ham gidrogenlashni bir xil tezlikda olib borish imkonini beradi. Bunday sharoit trans-izomerlar hosil bo‘lishini kamaytirsa-da, yuqori katalitik faollik katalizatorning ishlatiladigan miqdorini kamaytiradi. Bu esa filtrlash samaradorligini oshirishni talab qiladi va ularning qo‘llanishini cheklaydi.

Shu sababli amaliyotda, asosan, nikel katalizator sifatida ishlatiladi. Uning faolligi va selektivligi yetarlicha yuqori, yog‘dan filtrlab ajratish oson, qayta ishlatish mumkin, to‘yinmagan kislotalarning oksidlanishiga taʼsiri kam va narxi (platina hamda palladiyga nisbatan) arzon.

Hozirgi holati

1990-yillardan boshlab yog‘ kislotalarining trans-izomerlarini isteʼmol qilish yurak-qon tomir kasalliklari (YQTK) xavfini oshirishini ko‘rsatadigan ko‘plab ilmiy ishlar nashr qilindi. Bu akademik doiralarda muhokamalarga sabab bo‘ldi. 1980–1990-yillarda o‘tkazilgan tadqiqotlar trans-izomerlar isteʼmoli bilan qondagi past zichlikdagi lipoproteinlar («yomon xolesterin») miqdori va yurakning toj tomirlarida ishemik kasallik rivojlanish xavfi o‘rtasidagi bog‘liqlikni tasdiqladi. Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti aholini sanoatda ishlab chiqarilgan trans-yog‘lar isteʼmolini nolga tushirishga chaqiradi.

Tibbiy tadqiqotlar, ularga bog‘liq ravishda isteʼmolchilarning trans-yog‘larga salbiy munosabati va qonuniy cheklovlar natijasida XXI asr boshidan oziq-ovqat sanoati qisman gidrogenlangan yog‘lardan bosqichma-bosqich voz kechib, to‘liq gidrogenlangan va qayta eterifikatsiyalangan yog‘larga o‘tmoqda. Daniyada sanoat trans-yog‘lari 2003-yilda taqiqlangan. AQSH Oziq-ovqat va dori vositalari sifatini nazorat qilish boshqarmasi (FDA) 2015-yilda ishlab chiqaruvchi ulardan foydalanish xavfsizligini tasdiqlovchi ishonchli ilmiy dalillarni taqdim etmasa, trans-yog‘larni «18-iyun 2018-yildan keyin oziq-ovqat mahsulotlariga qo‘shish mumkin emas» deb qaror qilgan.

Rossiyada yog‘-moy mahsulotlaridagi yog‘ kislotalari trans-izomerlari miqdori Bojxona ittifoqining 024/2011-sonli «Yog‘-moy mahsulotlari to‘g‘risida»gi texnik reglamenti bilan tartibga solinadi. 1-yanvar 2018-yildan boshlab u 2 % dan oshmasligi kerak. Bu talab kakao moyi ekvivalentlari, SOS turidagi kakao moyini yaxshilovchilar, POP turidagi kakao moyi o‘rinbosarlari, margarinlar, sut yog‘i o‘rinbosarlari va maxsus maqsadli yog‘larga taalluqli.

Qo‘llanilishi

Sanoatda gidrogenlashning eng muhim misollariga Fisher — Tropsh sintezi (uglerod(II) oksidini gidrogenlash orqali metanol va uglevodorodlar olish), Ikkinchi jahon urushi davrida suyuq yoqilg‘i olish uchun qo‘llangan ko‘mirni gidrogenlash, shuningdek, azotni gidrogenlash orqali ammiak olish (Gaber — Bosh jarayoni).

Adabiyotlar

Havolalar