

Eritma — bir jinsli (gomogen) tizim bo‘lib, uning tarkibiga ikki yoki undan ortiq turdagi molekulalar (atomlar, ionlar) kiradi; bunda har bir turdagi zarrachalarning ulushi ma’lum chegaralarda uzluksiz o‘zgarishi mumkin.
U mexanik aralashmadan bir jinsliligi bilan, kimyoviy birikmadan esa tarkibining doimiy emasligi bilan farq qiladi.
Erituvchi — eritma hosil bo‘lganda agregat holati o‘zgarmaydigan komponent. Komponentlarning agregat holati bir xil bo‘lsa, miqdori ko‘proq bo‘lgan komponent erituvchi hisoblanadi.
Eritmaning agregat holatiga ko‘ra, u gazsimon (ya’ni gazlar aralashmasi), suyuq yoki qattiq bo‘lishi mumkin. Odatda eritma deyilganda suyuq eritma tushuniladi.
Eritmaning muayyan turi hosil bo‘lishi molekulalararo, atomlararo, ionlararo yoki boshqa o‘zaro ta’sirlarning kuchiga, ya’ni muayyan agregat holati hosil bo‘lishini belgilaydigan kuchlarga bog‘liq. Farqi shundaki, eritmaning hosil bo‘lishi turli moddalar zarrachalarining o‘zaro ta’siri tabiati va kuchiga bog‘liq.
Alohida olingan moddalarga qaraganda, eritmalarning tuzilishi murakkabroq.
Molekulyar (noelektrolit) eritmalar, shuningdek, elektrolit eritmalari.
Erigan moddaning foiz hisobidagi miqdoriga ko‘ra suyultirilgan (miqdori kam) va konsentrlangan (erigan modda miqdori ko‘p) eritmalar farqlanadi. Bu eritmalarni erigan moddaning miqdoriga ko‘ra ajratishning asosiy turlaridan biridir.
Ba’zi hollarda erigan moddaning erituvchi bilan kimyoviy o‘zaro ta’siri dissotsiatsiyaga olib keladi. Zarrachalar (dissotsiatsiya natijasida hosil bo‘lgan ionlar ham, dissotsiatsiyalanmagan molekulalar ham) ko‘pincha erituvchi bilan o‘zaro ta’sirlashib, solvatlar (suvli eritmalarda gidratlar) deb ataladigan tuzilmalarni hosil qiladi. Bu jarayon solvatlanish (gidratlanish) deyiladi. Eritmalarning gidrat nazariyasini rus olimi D. I. Mendeleyev taklif qilgan.
Qattiq, suyuq va gazsimon eritmalar
Ko‘pincha eritma deganda suyuq modda tushuniladi, masalan, tuz yoki spirtning suvdagi eritmasi (yoki hatto oltinning simobdagi eritmasi — amalgama).
Shuningdek, gazlarning suyuqliklardagi, gazlarning gazlardagi va suyuqliklarning suyuqliklardagi eritmalari ham mavjud. So‘nggi holatda erituvchi sifatida suv yoki miqdori ko‘proq bo‘lgan komponent qabul qilinadi.
Kimyoviy amaliyotda eritmalar deganda odatda bir jinsli tizimlar tushuniladi; erituvchi suyuq (suvli eritma), qattiq (qattiq eritma) yoki gazsimon bo‘lishi mumkin. Biroq ba’zan geterogenlikka ham yo‘l qo‘yiladi — qarang: «Zollar».
Chin va kolloid eritmalar
Kolloid va chin (molekulyar) eritmalar (kolloid tizimlarni kolloid kimyo o‘rganadi) asosan zarrachalarining o‘lchami bilan farqlanadi.
Chin eritmalarda zarrachalar o‘lchami 1 nm dan kichik bo‘lib, ularni optik usullar bilan aniqlab bo‘lmaydi; kolloid eritmalarda esa zarrachalar o‘lchami 1 nm — 100 nm bo‘lib, ularni ultramikroskop yordamida aniqlash mumkin (qarang: Tindal effekti).
Erish
Erish — bu eritmani hosil qiluvchi zarrachalar o‘zaro ta’sirlashadigan fizik-kimyoviy jarayon. U atomlarning (molekulalarning) erituvchi va erigan modda bilan o‘zaro ta’siri natijasida sodir bo‘ladi hamda qattiq moddalar eriganda entropiyaning ortishi, gazlar eriganda esa kamayishi bilan kechadi. Erish vaqtida fazalararo chegara yo‘qoladi, bunda eritmaning ko‘plab fizik xossalari (masalan, zichligi, qovushoqligi, ba’zan rangi va boshqalar) o‘zgaradi.
Agar erituvchi va erigan modda o‘rtasida kimyoviy o‘zaro ta’sir yuz bersa, kimyoviy xossalar ham sezilarli darajada o‘zgaradi. Masalan, vodorod xlorid gazi suvda eritilganda suyuq xlorid kislota hosil bo‘ladi.
Harorat ko‘tarilishi bilan eruvchanligi ortadigan kristall moddalar eriganda eritma soviydi, chunki eritmaning ichki energiyasi alohida olingan kristall modda va erituvchining ichki energiyalari yig‘indisidan kattaroq bo‘ladi. Masalan, shakar eritilgan qaynoq suv sezilarli darajada soviydi.
Kristall moddalarning suvda erish bosqichlari
- Kristall panjaraning buzilishi (jarayonning fizik tomoni). Bunda issiqlik yutiladi, ya’ni ΔН1>0;
- Modda zarrachalarining suv molekulalari bilan o‘zaro ta’sirlashishi (jarayonning kimyoviy tomoni). Bunda issiqlik ajraladi, ya’ni ΔН2<0;
- Umumiy issiqlik effekti: ΔН = ΔН1 + ΔН2.
Elektrolit va noelektrolit eritmalar
Elektrolitlar — suyuqlanmalari yoki suvli eritmalari elektr tokini o‘tkazadigan moddalardir. Ular suyuqlanma yoki suvli eritmada ionlarga dissotsiatsiyalanadi.
Noelektrolitlar — suvli eritmalari va suyuqlanmalari elektr tokini o‘tkazmaydigan moddalardir, chunki ularning molekulalari ionlarga dissotsiatsiyalanmaydi. Elektrolitlar mos erituvchilarda (suv va boshqa qutbli erituvchilar) eriganda ionlarga dissotsiatsiyalanadi. Erish paytidagi kuchli fizik-kimyoviy o‘zaro ta’sir eritma xossalarining sezilarli o‘zgarishiga olib keladi (eritmalarning kimyoviy nazariyasi).
Bir xil sharoitda ionlarga ajralmaydigan va elektr tokini o‘tkazmaydigan moddalar noelektrolitlar deyiladi.
Elektrolitlar qatoriga kislotalar, asoslar va deyarli barcha tuzlar kiradi. Noelektrolitlarga esa organik birikmalarning aksariyati, shuningdek, molekulalarida faqat qutbsiz yoki kuchsiz qutbli kovalent bog‘lar mavjud bo‘lgan moddalar kiradi.
Polimer eritmalari
Yuqori molekulyar moddalar (YuMM — oqsillar, uglevodlar va boshqalar) eritmalari bir vaqtning o‘zida chin va kolloid eritmalarning ko‘plab xossalariga ega.
Maqsadga qarab, eritmalar konsentratsiyasini ifodalash uchun turli fizik kattaliklardan foydalaniladi.
- To‘yinmagan eritma — tarkibida erigan modda konsentratsiyasi to‘yingan eritmadagidan kam bo‘lgan va berilgan sharoitda yana ma’lum miqdordagi moddani eritish mumkin bo‘lgan eritma.
- To‘yingan eritma — berilgan sharoitda erigan moddaning eng yuqori konsentratsiyasiga erishilgan va modda bundan ortiq erimaydigan eritma. Mazkur moddaning cho‘kmasi eritmadagi modda bilan muvozanat holatida bo‘ladi.
- O‘ta to‘yingan eritma (ba’zan haddan tashqari to‘yingan atamasi ham qo‘llanadi) — berilgan sharoitda to‘yingan eritmadagidan ko‘proq erigan modda saqlovchi eritma. O‘ta to‘yingan eritmalar beqaror bo‘lib, ortiqcha modda osonlikcha cho‘kmaga tushadi. Bunday eritmani odatdagi sharoitda moddani eritish orqali olish mumkin emas; odatda yuqoriroq haroratda to‘yintirilgan eritmani sovitish orqali olinadi (o‘ta to‘yinish).
- Konsentrlangan eritma — tarkibida erigan modda miqdori ko‘p bo‘lgan eritma. Bu suyultirilgan eritmaga qarama-qarshi bo‘lib, unda erigan modda miqdori oz bo‘ladi. Eritmalarni konsentrlangan va suyultirilgan turlarga ajratish ularni to‘yingan va to‘yinmagan turlarga ajratish bilan bog‘liq emas. Masalan, 0,0000134M konsentratsiyali kumush xlorid eritmasi to‘yingan bo‘lsa-da, juda suyultirilgan; 4M konsentratsiyali kaliy bromid eritmasi esa juda konsentrlangan bo‘lsa-da, to‘yinmagan.
- Suyultirilgan eritma — tarkibida erigan modda miqdori kam bo‘lgan eritma. Shuni ta’kidlash kerakki, suyultirilgan eritma har doim ham to‘yinmagan bo‘lavermaydi. Masalan, to‘yingan 0,0000134M konsentratsiyali, deyarli erimaydigan kumush xlorid eritmasi juda suyultirilgan bo‘ladi. Suyultirilgan va konsentrlangan eritmalar o‘rtasidagi chegara juda shartli.
Eritmalar tarkibini ifodalash usullari
Eritmaning tarkibi miqdor jihatdan turli ko‘rsatkichlar bilan tavsiflanadi. Quyida eng muhimlaridan ayrimlari keltirilgan:
- Konsentratsiyalar (o‘lchov birligiga ega kattaliklar): 1. Molyar konsentratsiya (molyarlik) — bir litr eritmadagi erigan moddaning mol miqdori. [mol/l] 2. Massaviy konsentratsiya — bir litr eritmadagi erigan moddaning massasi. [g/l] 3. Molyal konsentratsiya (molyallik) — 1000 gramm erituvchiga to‘g‘ri keladigan erigan moddaning mol miqdori. [mol/1000 g erituvchi] 4. Normal konsentratsiya (normallik) — bir litr eritmadagi erigan moddaning kimyoviy ekvivalenti mol miqdori. [mol-ekv/l]
- Ulushlar (o‘lchovsiz kattaliklar): 1. Mol ulushi — erigan komponentning mol sonini eritmaning umumiy mol soniga nisbati. 2. Massa ulushi — erigan komponent massasining eritma umumiy massasiga nisbati. 3. Hajm ulushi (gazlar aralashmasi va suyuqliklar eritmalari uchun) — erigan komponent hajmining erish jarayoni boshlanishidan oldingi erituvchi va erigan modda hajmlari yig‘indisiga nisbati.
- Ulushlarni foizlarda ham ifodalash mumkin: Foizli konsentratsiya — 100 gramm eritmaga to‘g‘ri keladigan erigan moddaning massasi.
Adabiyotlar
- Eritmalar // Fizika ensiklopediyasi : [5 jildda] / Bosh muharrir: A. M. Proxorov. — M.: Katta Rossiya ensiklopediyasi, 1994. — 4-jild: Poynting — Robertson — Strimerlar. — 704 bet — 40 000 nusxa. — ISBN 5-85270-087-8.
- Eritmalar // Kimyo ensiklopediyasi : 5 jildda. / Bosh muharrir: N. S. Zefirov. — M.: Katta Rossiya ensiklopediyasi, 1995. — Jild 4: Polimerlar — Tripsin. — 639 bet — 40 000 nusxa. — ISBN 5-85270-039-8.
- M. I. Shaxparonov Eritmalarning molekulyar nazariyasiga kirish. — M.: Davlat texnik-nazariy adabiyotlar nashriyoti, 1956. — 508 bet
- Eritmalarning termodinamik nazariyasi : Oliy ta’lim muassasalari talabalari uchun o‘quv qo‘llanma (Kimyo) / V. A. Durov, Ye. P. Ageyev. — 2-tuzatilgan nashr. — Moskva : URSS, 2003. — 245 bet; ISBN 5-354-00190-0.
- G. Remi Noorganik kimyo kursi. — M.: Xorijiy adabiyotlar nashriyoti, 1963, 1966. — Jild 1—2.
- Streytvizer, Endryu; Xitkok, Kleyton H.; Kozouer, Edvard M. Organik kimyoga kirish. — 4-nashr. — Makmillan nashriyoti, Nyu-York, 1992.
Havolalar
- Eritmalar — maqola, manba: «Krugosvet» ensiklopediyasi
- Eritmalar, dispers va kolloid tizimlar. Asosiy terminologiya — maqola, manba: http://samlib.ru/a/anemow_e_m/ege-6.shtml