Elektr izolyatorlar (electrical insulators) elektr o‘tkazgichlardan (electrical conductors) farq qiladi. Elektr o‘tkazgichlar — elektr tokini (elektr energiyasini) ular bo‘ylab oson oqishiga imkon beradigan materiallardir. Ular zaryadlarning o‘zidan oson oqib o‘tishiga sharoit yaratadi. Izolyatorlar esa buning aksincha, elektr zaryadlari (electric charges) ning ular orqali erkin oqib o‘tishiga yo‘l qo‘ymaydigan materiallardir.
O‘tkazgichlarda elektrni o‘tkaza olish qobiliyatini ifodalovchi o‘tkazuvchanlik (conductivity) degan xossa mavjud. Izolyatorlarda esa ularning samaradorligi elektr toki oqimiga qanchalik katta qarshilik ko‘rsatishiga qarab baholanadi. O‘tkazuvchanlikka (conductivity) qarama-qarshi bo‘lgan bu xossa solishtirma qarshilik (resistivity) deb ataladi.
Izolyatorlarga misollar quyidagilar:
- Plastik
- Rezina
- Mum (wax)
- Yog‘och
- Shisha
- Havo
- Penoplast (styrofoam)
Ko‘pchilik metall bo‘lmagan moddalar (nonmetals) elektrni yomon o‘tkazadi va shuning uchun yaxshi izolyator hisoblanadi. Ularda elektrni o‘tkazish uchun erkin elektronlar (free electrons) mavjud emas. Solishtirma qarshilik qiymati katta bo‘lgan materiallar elektr toki oqimiga kuchliroq qarshilik ko‘rsatadi va shu sababli yaxshiroq izolyator bo‘ladi. Masalan, shishaning solishtirma qarshiligi 1012 Ωm (om-metr, ohmmeter), misning solishtirma qarshiligi esa 10-12 Ωm ga teng.
Izolyatorning samaradorligiga ta’sir qiladigan umumiy xossalar:
- Yuqori solishtirma qarshilik (high resistivity) — buni yuqorida muhokama qildik
- Yemirilish kuchlanishi (breakdown voltage)
- Atom tuzilishi (atomic structure)
- Havoni o‘tkazuvchanlik darajasi (air permeability)
Izolyatorlar asosan elektr zaryadlarining oqimini to‘xtatish (oldini olish) zarur bo‘lgan joylarda qo‘llanadi. Bu materiallar elektr tokini hosil qilish uchun zarur bo‘lgan harakatchan zaryadlarga ega bo‘lmagani sababli samarali “o‘tkazmaydigan” material sifatida ishlaydi. Elektr izolyatorlar ko‘pincha elektr jihozlarining tarkibiy qismi sifatida ishlatiladi. Masalan, uy-joylarda elektr uzatadigan simlar turli xavfsizlik xatarlarini oldini olish uchun izolyatsion material bilan qoplangan bo‘ladi. Elektr vilkalarda ham izolyatsion qoplama bo‘ladi — u metall rozetkadan (o‘tkazgich) tanangizga (tanangiz ham o‘tkazgich) elektr o‘tib ketishini, ya’ni elektronlar oqimini to‘xtatib, oldini oladi.
Tez-tez so‘raladigan savollar – FAQ
Q1
Elektr o‘tkazgichlar nima?
Elektr o‘tkazgichlar — elektr tokini ular bo‘ylab oson oqishiga imkon beradigan materiallardir.
Q2
Elektr izolyatorlar nima?
Izolyatorlar — elektr zaryadlarining ular orqali erkin oqib o‘tishiga yo‘l qo‘ymaydigan materiallardir.
Q3
Izolyatorlarga misollar keltiring.
Izolyatorlarga misollar: plastik, rezina, mum, yog‘och, shisha, havo, penoplast (styrofoam).
Q4
Izolyatorning samaradorligiga qaysi xossalar ta’sir qiladi?
Izolyatorning samaradorligiga ta’sir qiladigan umumiy xossalar:
- Yuqori solishtirma qarshilik (high resistivity)
- Yemirilish kuchlanishi (breakdown voltage)
- Atom tuzilishi (atomic structure)
- Havoni o‘tkazuvchanlik darajasi (air permeability)
