Kvant fizikasining vujudga kelish tarixi

Kvant fizikasining vujudga kelishi — 25 yildan ortiq davom etgan uzoq va bosqichma-bosqich jarayondir. Kvant tushunchasining ilk bor paydo bo‘lishidan to shunday ataluvchi kvant mexanikasining Kopengagen talqini ishlab chiqilguniga qadar Yevropaning turli mamlakatlaridagi olimlar tinimsiz mehnat qilgan 27 yil o‘tdi. Kvant nazariyasining rivojlanishi va uning mohiyatini anglashda katta avlod vakillari — Maks Born, Maks Plank, Paul Erenfest, Ervin Shryodingerhamda kvant gipotezasi bilan deyarli tengdosh bo‘lgan yosh olimlar — Verner Geyzenberg (1901), Volfgang Pauli (1900), Pol Dirak (1902) va boshqalar ishtirok etdi.

Muqaddima

XIX asrning 50-60-yillari.

Uilyam Rouen Gamilton (1805—1865) klassik mexanikaning odatdagi bayonidan qoniqmay, u jismlar harakatini faqat taxminan tasvirlaydi, degan fikrga keladi. Bu geometrik optikaning yorug‘lik nurlari harakatini tasvirlashiga o‘xshaydi, holbuki yorug‘lik aslida to‘lqindir. Gamilton shu tasavvurlarga asoslanib, jismlar uchun geometrik optikaning to‘liq muqobilini — klassik mexanikadagi Gamilton — Yakobi formalizmini ishlab chiqadi.

1885-yil.

Shveysariyalik o‘qituvchi Iogann Yakob Balmer (1825—1893) do‘sti bilan bahslashib, empirik formulanitopadi. Bu formula o‘sha paytda ma’lum bo‘lgan vodorod spektridagi barcha chiziqlarning to‘lqin uzunligini katta aniqlikda hisoblash imkonini beradi. Aniqlangan qonuniyatning mohiyati esa jumboqligicha qoladi.

1891-yil.

Londonda Britaniya assotsiatsiyasi yig‘ilishida Jorj Stoni (1826—1911) «Spektrlardagi qo‘sh chiziqlarning sabablari haqida» mavzusida ma’ruza qiladi. Bu davrga kelib spektral tahlil aniq fanga aylangan, elektrolizning asosiy qonunlari aniqlangan va yorug‘likning elektromagnit nazariyasi batafsil ishlab chiqilgan edi. Aynan shu nazariyalarga tayanib, Stoni kimyoviy elementlar va birikmalarning spektr chiziqlari atom va molekulalardagi elektronlar — elektr zaryadini tashuvchi eng kichik zarrachalarning tebranma harakati tufayli paydo bo‘lishi mumkin, degan xulosaga keladi. Shuningdek, Stoni spektrlarning eng ehtimoliy sababi elektronlarning atomdagi orbital harakati ekanini ta’kidlaydi: «Bu harakatni Furye teoremasi yordamida xususiy harakatlar superpozitsiyasi ko‘rinishida ifodalash mumkin; ularning har biri ellips bo‘ylab sodir bo‘ladigan oddiy tebranma harakat bo‘lib, spektrda o‘z chizig‘ini hosil qiladi». Stoni qo‘sh spektral chiziqlarni atom ichidagi kuchsiz qo‘shimcha kuchlar keltirib chiqaradigan elliptik orbitalarning pretsessiyasi bilan tushuntiradi.

1895-yil.

Vilgelm Konrad Rentgen (1845—1923) katod nurlarini o‘rganish jarayonida ular naycha shishasiga urilgan joy ko‘rinadigan yorug‘likdagi fosforessensiyadan tashqari, kuchli kirib borish xususiyatiga ega yana qandaydir nurlanish chiqarishini aniqlaydi. Rentgen o‘zi kashf etgan hodisani X-nurlardeb ataydi. Bu nurlar magnit va elektr maydonlarida og‘maydi, demak, elektr zaryadiga ega emas. Biroq nurlanishning to‘lqin yoki korpuskulyar tabiati masalasi ochiq qoladi.

1896-yil.

Anri Bekkerel (1852—1908) quyosh nuri ta’sirida yuzaga keladigan uran tuzlari fosforessensiyasini o‘rganayotib, havo bulutli bo‘lgan dam olish kunlari tuz namunasini qog‘oz konvertga solib, fotoplastinka ustida qoldiradi, so‘ng plastinkani ochiltiradi. Unda qoldirilgan namunalarning o‘rni va o‘lchamiga mos dog‘lar ko‘rinadi. Keyingi tadqiqotlar uran tuzlarining o‘z-o‘zidan chiqaradigan nurlanishi rentgen nurlari kabi moddalardan o‘tish xususiyatiga ega ekanini ko‘rsatadi. Kashf etilgan hodisa radioaktivlik.

Niderlandiyalik fizik Piter Zeyeman (1865—1943) magnit maydonida spektr chiziqlarining ajralishi hodisasini — Zeyeman effektinikashf etadi. O‘sha yili Xendrik Anton Lorens (1853—1928) bu hodisani atomlardagi tebranayotgan elektronlarga magnit maydon ta’sirining natijasi sifatida talqin qiladi. Bir yil o‘tgach, Jozef Larmor (1857—1942) oddiy Zeyeman effektini molekulalardagi ionlar atrofida aylana orbitalar bo‘ylab harakatlanayotgan elektronlar aylanish chastotalarining o‘zgarishi bilan tushuntiradi. Keyin u elektrodinamika qonunlariga ko‘ra tezlanish bilan harakatlanayotgan zaryad nurlanish chiqarishi kerakligini ko‘rsatadi va bu nurlanishning intensivligini hisoblab chiqaradi.

1899-yil.

German Xaga va Kornelius Xarm Vind (1867—1911) rentgen nurlarining to‘lqin tabiatiga oid birinchi dalilni qo‘lga kiritadi. Ular qalinligi 0,5 mm bo‘lgan platina plastinkadagi ingichka, ponasimon tirqishning fotosuratini oladilar va tirqish toraygan sari difraksiya tufayli tasvir kengayishini kuzatadilar. Hisoblashlar to‘lqin uzunligi taxminan 2 angstrem ekanini ko‘rsatadi.

1900-yil.

Yoxannes Robert Ridberg (1854—1919) 11 yil davomida olib borgan o‘ta aniq spektral o‘lchashlari natijalarini umumlashtirib, ishqoriy metallar spektridagi chiziqlarning joylashish qonuniyatlarini Balmer formulasiga o‘xshash formulalar yordamida ifodalaydi. Ridberg umumlashtirish natijasida barcha spektral chiziqlarning chastotalarini har bir o‘rganilgan elementga xos ma’lum to‘plamdan olinadigan ikkita kattalik — termayirmasi sifatida juda katta aniqlikda ifodalash mumkin, degan xulosaga keladi. Bu holat tashvish uyg‘otadi, chunki Jon Uilyam Reley (1842—1919) bundan uch yil avval barcha klassik nurlanish qonunlarida chastotalarning birinchi darajasi emas, aynan ularning kvadratlari qatnashishini ko‘rsatgan edi.

1901-yil.

Jan Perren (1870—1942) tarixda atomning birinchi sayyoraviy modelini yaratadi, ammo elektrodinamika nuqtayi nazaridan bunday tizim mutlaqo beqaror bo‘lgani uchun bu modeldan voz kechadi.

1902-yil.

Uilyam Tomson (lord Kelvin) (1824—1907) «Atomlashtirilgan Epinus» maqolasida peterburglik akademik Frans Ulrix Teodor Epinus (1724—1802) taklif etgan atom modelini eslaydi. Unda atom musbat elektr zaryadi bir tekis taqsimlangan shar shaklida tasavvur qilinadi va shar markazida elektron joylashadi.

1903-yil.

Jozef Jon Tomson (1856—1940) o‘zining Yel universitetidagi ma’ruzalarida va «Elektr va magnetizm» kitobida gazlarning rentgen nurlanishi ta’sirida noodatiy darajada kam ionlanishini tushuntirish uchun to‘lqin fronti donador tuzilishga ega, ya’ni unda energiyasi faol bo‘lgan sohalar nol intensivlikdagi sohalar bilan almashinib turadi, deb faraz qiladi. «Agar rentgen to‘lqinining frontini bir jinsli deb hisoblash o‘rniga, uni yorqinligi juda past oraliqlar ajratib turadigan nihoyatda yorqin dog‘lardan iborat deb tasavvur qilsak, bu zaif ionlanishni tushuntirishdagi qiyinchilik yo‘qoladi. Chunki bunday holda nafaqat turli molekulalar, balki ayni bir molekulaning turli qismlari ham turlicha sharoitga tushadi; bu hodisa gazdan o‘tayotgan katod nurlari dastasiga o‘xshaydi: bunda nurlar bilan to‘qnashgan molekulalar soni barcha molekulalarning juda kichik qismini tashkil qilishi mumkin».

Yapon fizigi Xantaro Nagaoka (1865—1950) atomning sayyoraviy modelini taklif qiladi: markazda musbat zaryad joylashadi, uning atrofida esa Saturn halqalariga o‘xshash elektronlar halqalari aylanadi. Bu modelda spektr chiziqlari elektronlarning o‘z orbitalarida biroz siljiganda tebranishiga mos keladi. Model asosida hisoblangan chastotalar ayrim elementlarning spektral chiziqlarini taxminan tasvirlay oladi.

Filipp Lenard (1862—1947) katod nurlarining yupqa metall plastinkalardan o‘tishini o‘rganib, «hatto platina kabi eng zich moddaning bir kub metrida ham jami bir kub millimetrdan kam ... o‘tib bo‘lmaydigan fazo bor», degan xulosaga keladi. Shu munosabat bilan u atomlar fazoda bir-biridan ajralgan dinamidlardan — o‘zaro bog‘langan musbat va manfiy zaryadlar majmualaridan tuzilgan degan g‘oyani ilgari suradi.

1904-yil.

Jozef Jon Tomson maxsus maqolasida, ikki yil o‘tgach esa Qirollik institutida o‘qigan ma’ruzalarida va «Moddaning korpuskulyar nazariyasi» kitobida o‘zining atom modelini — «puding modeli» deb ataluvchi tasavvurni taklif etib, rivojlantiradi. «Elektronlar turli elementlar atomlari tuzilishining muhim tarkibiy qismidir». Ular atomning musbat zaryadlangan qismida taqsimlangan bo‘lib, hisoblash qulayligi uchun Tomson bu qismni bir tekis zaryadlangan shar sifatida tasvirlaydi. U nazariyasining asosiy masalasini shunday ifodalaydi: «Agar 1, 2, 3, …, umuman n ta korpuskulani (Tomson elektronlarni shunday ataydi) sharga joylashtirsak va korpuskulalarning umumiy manfiy zaryadi shardagi musbat zaryadga teng bo‘lsa, ular qanday joylashishi kerak?» Tomson umumiy yechimni topa olmaydi, biroq maqolasida barcha elektronlar bitta tekislikda joylashgan xususiy holni yechadi. Yechim har birida elektronlar soni ortib boradigan konsentrik halqalar tizimi bo‘ladi. Tomson fikricha, halqalardagi elektronlar soni murakkab, qisman davriy qonun bo‘yicha o‘zgaradi va bu elementlarning kimyoviy hamda fizik xossalari takrorlanishini tushuntirishi mumkin. Bundan tashqari, elektron halqalari atom ichida aylanadi, ulardagi korpuskulalar esa tebrana oladi; shu sababli o‘xshash elementlar spektrida «tebranish chastotalari bir-biriga doimiy nisbatda bo‘lgan chiziqlar qatori kuzatilishi kerak». Elektronlar birikmalarining barqarorligini o‘rganib, Tomson birinchi marta fizik jihatdan valentlikni izohlaydi.

Uilyam Genri Bregg (1862—1942) Yangi Zelandiyada bo‘lib o‘tgan Avstraliya fan taraqqiyoti assotsiatsiyasi yig‘ilishida α-zarralarning modda orqali o‘tishi haqida ma’ruza qiladi va shunday deydi: «Atom — elektronlar majmuasi bo‘lib, ularni elektronlarning o‘z hajmiga nisbatan katta bo‘lgan bo‘sh fazo ajratib turadi».

1905-yil.

25-sentabr kuni Vilgelm Vin nemis tabiatshunoslari va shifokorlarining 77-syezdida elektronlar haqida ma’ruza qiladi: «Elektron nazariyasi uchun spektral chiziqlarni tushuntirish ham katta qiyinchilik tug‘diradi. Har bir element qiziganida o‘ziga xos spektral chiziqlar guruhini chiqarar ekan, har bir atom o‘zgarmas tizim bo‘lishi kerak. Eng sodda tasavvur — atomni sayyoraviy tizim, ya’ni markazida musbat zaryad, uning atrofida esa sayyoralar kabi aylanadigan manfiy elektronlar mavjud tizim sifatida qarashdir. Ammo elektronlar energiya nurlantirgani uchun bunday tizim o‘zgarmas bo‘la olmaydi. Shu sababli biz elektronlar nisbatan tinch holatda bo‘lgan yoki juda kichik tezlikka ega bo‘lgan tizimga murojaat qilishga majburmiz — bu esa ko‘plab shubhali jihatlarga ega tasavvurdir».

1-bosqich. Bordan oldingi kvantlar

1900-yil.

Maks Plank (1858—1947) besh yil davomida mutlaq qora jism nurlanishi muammosini o‘rgangach, unga Jozaayya Uillard Gibbsning (1839—1903) maksimal entropiya usulini qo‘llaydi. Entropiyani hisoblash uchun Plank garmonik ossillyatorlar kontinuumiga sun’iy usulni qo‘llaydi: ossillyatorlar energiya holatlarining uzluksiz spektrini chastotaga mutanosib Δε=hν qadamli diskret spektr bilan almashtiradi. Keyin to‘g‘ri uzluksiz taqsimotga qaytish uchun h kattaligini 0 ga intiltirmoqchi bo‘ladi. Eng qizig‘i[kim uchun?] shundaki, olingan formula chegaraviy o‘tishsiz ham nurlanish spektrini to‘g‘ri tasvirlaydi. Plank bu kashfiyotni uzoq vaqt e’lon qilishga jur’at etmaydi. O‘g‘li bilan suhbatlarida u[faktning ahamiyati?] bu natija, ehtimol, faqat Nyuton mexanikasigatenglashtirish mumkin bo‘lgan birinchi darajali kashfiyot yoki butunlay xato ekanini his qilayotganini aytadi.

1900-yil oxirida Germaniya fizika jamiyatida Kurlbaum va Genrix Rubens (1865—1922) mutlaq qora jism nurlanishi spektrining yangi, o‘ta aniq o‘lchovlari haqida ma’ruza qiladilar va bu nurlanishning to‘g‘ri nazariyasi yo‘qligi sababli olingan ma’lumotlarni nazariy natijalar bilan taqqoslab bo‘lmasligidan afsuslanadilar. Plank Rubensni bir piyola choyga uyiga taklif qiladi[faktning ahamiyati?]va ular natijalarini yonma-yon solishtiradilar. Nazariya bilan tajriba orasida ajoyib[qanday?] muvofiqlik borligi aniqlanadi.

14-dekabr 1900-yilda Berlinda Germaniya fizika jamiyatining navbatdagi yig‘ilishida Maks Plank fizikaning yangi davrini[nimani?] — kvant fizikasiniboshlab beradi. Fanga Plank kiritgan ikkinchi fundamental doimiy — ta’sir kvanti h kirib keladi (birinchisi Bolsman doimiysi kedi). Plank formulasidan Vinning siljish qonuni va Stefan — Bolsman nurlanish qonunikelib chiqadi. U Bolsman doimiysi, Plank doimiysi, Avogadro soni va elektron zaryadinio‘zaro bog‘laydi. Otto Lyummerning (1860—1925) va Ernst Pringsgeymning (1859—1917), Kurlbaum va Genrix Rubensning hamda Fridrix Pashenning (1865—1947) o‘lchovlariga asoslanib, Plank Avogadro doimiysi va elektron zaryadining qiymatlarini taxminan 5 % aniqlikda hisoblaydi. Bu o‘sha paytdagi tajribaviy aniqlashlar aniqligidan ancha yuqori edi.

1900—1908-yillar.

Xendrik Anton Lorens 1900—1905-yillarda metallarning elektron nazariyasiga asoslanib, mutlaq qora jism nurlanishi nazariyasini tuzishga urinadi va klassik yondashuvda «ultrabinafsha halokat» — to‘lqin uzunligi tobora qisqarganda nurlanish intensivligining cheksiz ortishi natijasiga keladi. Xuddi shunday natijani Jon Uilyam Reley 1900-yilda oladi. Tezlanish bilan harakatlanayotgan elektronning nurlanishidan kelib chiqib, Jozef Jon Tomson 1905—1906-yillarda metallning nurlanish bilan muvozanati haqidagi murakkab nazariyani yaratadi, biroq u ham xuddi shu xulosaga olib keladi. Nihoyat, 1905-yilda Jeyms Xopvud Jins (1877—1946) «Modda va efir o‘rtasida energiyaning taqsimlanishi» maqolasida tizimning erkinlik darajalari bo‘yicha energiyaning teng taqsimlanishi haqidagi klassik qonunga asoslangan issiqlik nurlanishining termodinamik nazariyasini yaratadi (Plank qo‘llagan chegaraviy o‘tishga o‘xshash tarzda) va Reley — Jins qonuniga, ya’ni yana «ultrabinafsha halokat»ga keladi. Bu yo‘nalishdagi so‘nggi bosqich 1908-yil aprelida Rimda bo‘lib o‘tgan 4-matematika kongressida Lorensning «Modda va efir o‘rtasida energiyaning taqsimlanishi» ma’ruzasida berilgan isbot bo‘ldi: klassik statistika va elektrodinamikadan muqarrar ravishda Reley — Jins formulasi kelib chiqadi.

1905-yil.

O‘sha paytda kam tanilgan nemis olimi Albert Eynshteyn (1879—1955) 17-jildda «Annalen der Physik» jurnalida uchta maqola e’lon qiladi: «Issiqlikning molekulyar-kinetik nazariyasiga ko‘ra tinch suyuqlikda muallaq turgan zarrachalar harakati haqida» — Broun harakati, «Harakatlanuvchi muhitlar elektrodinamikasiga doir» — maxsus nisbiylik nazariyasi, hamda «Yorug‘likning paydo bo‘lishi va o‘zgarishiga oid bir evristik nuqtayi nazar haqida» — yorug‘lik kvantlari gipotezasi haqida.

Eynshteyn yorug‘likning to‘lqin nazariyasi «sof optik hodisalarni tasvirlash uchun mutlaqo mos keladi va hech qachon boshqa nazariya bilan almashtirilmaydi», deb ta’kidlaydi. Ammo optik tajribalar bir lahzalik emas, vaqt bo‘yicha o‘rtacha kattaliklarga taalluqli. Shu sababli optika yorug‘likning yutilishi va chiqarilishi kabi oniy jarayonlarni hali to‘g‘ri tasvirlamayotgan bo‘lishi mumkin. Eynshteyn yorug‘lik energiyasi «fazoning muayyan nuqtalarida jamlangan, bo‘linmasdan harakatlanadigan va yaxlit holda yutilishi hamda chiqarilishi mumkin bo‘lgan cheklangan sondagi energiya kvantlaridan iborat» bo‘lishi mumkinligini ilgari suradi. Ko‘rinib turibdiki, Eynshteyn fizikaning atomistik tasavvurlarini bevosita yorug‘likka tatbiq etadi.

O‘z qarashini tasdiqlash uchun u qora jismning qisqa to‘lqinli nurlanishi bo‘yicha tajribada aniqlangan Vin qonunini o‘rganadi va bu holatda «zichligi yetarlicha past bo‘lgan monoxromatik nurlanish entropiyasi hajmga bog‘liq holda ideal gaz yoki suyultirilgan eritma entropiyasi bilan bir xil qonun bo‘yicha o‘zgarishini» ko‘rsatadi. Bundan «zichligi nihoyatda past nurlanish ... termodinamik jihatdan bir-biriga bog‘liq bo‘lmagan energiya kvantlaridan iboratdek tutadi», degan xulosa kelib chiqadi.

Keyin Eynshteyn nazariyasini lyuminessensiya qonunlariga qo‘llaydi. Stoks qoidasi — lyuminessensiya spektrining maksimumi yorituvchi yorug‘lik spektriga qaraganda uzunroq to‘lqinlarda joylashishi — yorug‘lik kvantlarining energiya yo‘qotishi orqali yaqqol tushuntiriladi. Yana bir qo‘llanish — fotoeffektnazariyasi bo‘lib, uning bashoratlarini Robert Endryus Milliken (1868—1953) 1916-yilda tajribada juda yaxshi tasdiqlaydi (tajribalarni boshlaganda Milliken «yorug‘lik kvantlari haqidagi bu telba nazariyani» butunlay rad etmoqchi edi). Shuningdek, fotoionlanish masalasi, jumladan uning ultrabinafsha chegarasi ham tahlil qilinadi. Ushbu chegaraning mavjudligi 1908-yilda Yoxannes Shtarkning (1874—1957).

Valter Nernst (1864—1941) hamkasblari bilan jismlarning past haroratlardagi issiqlik sig‘imini o‘rganib, mutlaq nol haroratda uning nolga tushishi haqida xulosa qiladi. Bu klassik statistikadagi energiyaning erkinlik darajalari bo‘yicha teng taqsimlanishi teoremasiga ziddir. 23-dekabr 1905-yilda Gyottingen aniq fanlar jamiyatidagi ma’ruzasida Nernst «past haroratlarda solishtirma issiqlik sig‘imi keskin kamayadi», deb ta’kidlaydi.

1907-yil.

Albert Eynshteyn «Plankning nurlanish nazariyasi va issiqlik sig‘imi nazariyasi» maqolasida Plankning ossillyator energiyasi formulasini qattiq jismlardagi molekulalar tebranishiga tatbiq etadi va issiqlik sig‘imining Eynshteyn formulasini oladi. Bu formula Nernstning tajribaviy natijalariga taxminan mos keladi.

Artur Uilyam Konvey (1875—1950) spektral chiziqlarning kelib chiqishini tushuntirish uchun atom istalgan bir lahzada faqat bitta spektral chiziq chiqara oladi va buning uchun maxsus qo‘zg‘algan holatda bo‘lishi lozim, degan gipotezani ilgari suradi.

1909-yil.

Xendrik Anton Lorens 17-aprel 1909-yilda niderlandiyalik tabiatshunoslarning 12-syezdida «Yorug‘lik kvantlari gipotezasi» nomli umumlashtiruvchi ma’ruza qiladi. Nazariyaning Stoks qoidasi, fotoeffekt va fotoionlanishni tushuntirishdagi yutuqlarini eslatib, u gipotezaga qarshi e’tirozlarni batafsil ko‘rib chiqadi. Birinchi e’tiroz fiziologik xususiyatga ega: Iogann Adolf Krisning (1853—1928) tadqiqotiga ko‘ra, atigi 30-60 ta yashil yorug‘lik kvanti ko‘zni qo‘zg‘ata oladi. Lorens bunday miqdordagi kvantlar ko‘zda kechadigan murakkab jarayonlarni boshlash uchun yetarli emas, deb hisoblaydi, ammo bu e’tiroz bahsli ekaniga rozi bo‘ladi. (Ma’lumot uchun: Sergey Ivanovich Vavilovning (1891—1951) tadqiqotlariga ko‘ra, ko‘rishning o‘rtacha minimal chegarasi 25 fotonni tashkil etadi; ularning to‘lqin uzunligi 510 nm.)

Lorensning fizik e’tirozlari yorug‘lik kvantlarining o‘lchamiga taalluqli. Alohida kvantlar mustaqil bo‘lgani sababli interferensiyani ta’minlash uchun kvant o‘zi bilan o‘zi interferensiyalanishi kerak; bu esa uning uzunligi sezilarli, santimetrlar tartibida bo‘lishini talab qiladi. Ammo shunda savol tug‘iladi: agar nurlanish faqat butun kvantlar holida yutilsa, bu qachon va qanday yuz beradi? Axir to‘lqinlar to‘plamining dastlabki to‘lqini atomga yetib kelganida, atom ortidan kelayotgan to‘lqinlar to‘plami — fotonda yutilish uchun yetarli energiya borligini bila olmaydi. Bundan tashqari, kvantning ko‘ndalang o‘lchami ham yetarlicha katta bo‘lishi kerak. Masalan, uzoq yulduzdan kelayotgan nurlanish kvantining ko‘ndalang kesimi taxminan 100 kvadrat santimetr bo‘ladi. Bunday holda kvantning faqat kichik qismi odam ko‘z qorachig‘iga tushadi; holbuki yutilish butun kvant bilan sodir bo‘lishi kerak. Demak, biz yulduzlarni ko‘ra olmasligimiz lozim. (Ma’lumot uchun: masala kvant mexanikasi bilan tushuntiriladi.)

21-sentabr 1909-yilda nemis tabiatshunoslari va shifokorlarining 81-syezdida Albert Eynshteyn «Nurlanishning mohiyati va tuzilishi haqidagi tasavvurlarimiz rivoji to‘g‘risida» mavzusida dasturiy ma’ruza qiladi. Dastlab u interferensiya va difraksiya hodisalari yorug‘likning to‘lqin tabiatini ko‘rsatishini ta’kidlaydi. Biroq to‘lqinning mavjudligi uning tarqalishi uchun muhit — efir bo‘lishini nazarda tutadi, zamonaviy fan esa efirni rad etgan. Ayni paytda klassik elektrodinamika ziddiyatlarini bartaraf etgan nisbiylik nazariyasiga ko‘ra, yorug‘lik energiyaga, demak, massaning ekvivalentiga ham ega. Shu sababli yorug‘lik inersial massani bir jismdan boshqasiga tashiydi. Bu tasavvur yorug‘likning korpuskulyar nazariyasiga yoki Eynshteyn ataganidek, emissiya nazariyasiga yaqinlashadi. Ma’ruzada shunday deyiladi: «Menimcha, nazariy fizika rivojining navbatdagi bosqichi bizni yorug‘likning to‘lqin va emissiya nazariyalari uyg‘unlashgan nazariyasiga olib keladi». Bu fikrini tasdiqlash uchun Eynshteyn qora jism nurlanishi maydoniga joylashtirilgan yupqa plastinka impulsining fluktuatsiyalari uchun Plank formulasidan kelib chiqadigan ifodani ko‘rib chiqadi. Bu formula ikki haddan iborat: birinchisi tasodifiy to‘lqinlar interferensiyasi haqidagi elektrodinamik mulohazalardan kelib chiqadigan yagona haddir, ikkinchisi esa yorug‘likni tinchlik massasi bo‘lmagan zarrachalar — fotonlar majmuasi deb qaralganda kelib chiqadigan yagona haddir. To‘lqin va emissiya nazariyalarining har biri o‘ziga tegishli hadni juda yaxshi tushuntiradi, ammo to‘g‘riligi deyarli shubha tug‘dirmaydigan formuladagi boshqa hadni tushuntirishga ojiz qoladi. Eynshteyn shunday xulosaga keladi: «To‘lqin nazariyasidan kelib chiqadigan nurlanish impulsining fazodagi notekis taqsimlanishidan tashqari, yana boshqa notekisliklar ham mavjud ... nurlanish energiyasining zichligi kichik bo‘lganda ular dastlabki notekisliklarning ta’siridan ancha ustun keladi». Eynshteyn yorug‘likning to‘lqin nazariyasidagi qiyinchiliklar sababini nurlanishning elementar akti muayyan yo‘nalishga ega ekanini e’tiborsiz qoldirishda ko‘radi; buni rentgen nurlari bilan o‘tkazilgan tajribalar tasdiqlaydi.

1910-yil.

Piter Debay (1884—1966) Plank formulasini modda ossillyatorlarining energiya holatlarini kvantlash orqali emas, balki qutidagi elektromagnit maydonning xususiy tebranishlari energiya holatlarini kvantlash orqali chiqarib oladi.

1911-yil.

3-fevral 1911-yilda Maks Plank Germaniya fizika jamiyatida ma’ruza qiladi. U kvant nazariyasi elektrodinamika va elektron nazariyasi tasavvurlariga zid ekanini tan oladi, biroq uning ko‘plab tadqiqotlardagi foydasini, ayniqsa Eynshteyn va Nernstning qattiq hamda suyuq jismlar issiqlik sig‘imi haqidagi g‘oyalarini ta’kidlaydi. Plank o‘z nazarida Lorens yaqqol ko‘rsatgan ziddiyatli yorug‘lik kvantlari gipotezasiga murojaat qilmasdan nazariyani takomillashtirishga urinadi. Buning uchun u ossillyator energiyani uzluksiz yutadi, ammo faqat kvantlar bilan chiqaradi, deb taxmin qiladi. Matematik jihatdan bu ossillyatorning o‘rtacha energiyasiga doimiy tuzatish — nolinchi energiyaniqo‘shadi. Uni hatto haroratni mutlaq nolgachapasaytirganda ham tortib olib bo‘lmaydi. Tuzatish doimiy bo‘lgani uchun ossillyator bilan muvozanatda turgan qora jism nurlanishining zichligiga ta’sir qilmaydi. Plank izohlaridan birida ossillyatorlarning elektronlar bilan o‘zaro ta’siri elektronlarning energiya bo‘yicha haroratga bog‘liq bo‘lmagan qat’iy taqsimlanishiga olib kelishi mumkinligini taxmin qiladi. Bunda elektron gazi metallarning issiqlik sig‘imiga hissa qo‘shmaydi. Yana bir qiziqarli jihat — radioaktivlik jarayonlarining kvant xarakterini ehtimol qilishdir. Buni tasdiqlash uchun Plank radioaktiv parchalanishdagi α-zarralarning tezligi doimiy ekanini keltiradi.

7-mart 1911-yilda Ernest Rezerford (1871—1937) Manchester falsafa jamiyatida «α- va β-nurlarning sochilishi va atom tuzilishi» haqida ma’ruza qiladi. Dastlab u ser Tomsonning atom modelini α-zarralar sochilishiga qo‘llash natijalarini eslatadi; ular Grauter tajribalarida tasdiqlangan edi. «Biroq sochilish bo‘yicha qator tajribalar α- va β-zarralar ba’zan bitta to‘qnashuvda 90° dan ko‘proq burchakka og‘ishini ko‘rsatadi. Masalan, Geyger va Marsden (1909) yupqa oltin folgaga tushgan α-zarralarning ozgina qismi to‘g‘ri burchakdan ham katta burchakka og‘ishini aniqlagan. Tajribada kuzatilgan kichik sochilish hisobga olinsa, bunday katta og‘ishni ehtimollar nazariyasi bilan tushuntirib bo‘lmaydi. Bu katta og‘ishlar aynan birgina atom bilan to‘qnashuvda yuz berishi aniq ko‘rinadi.

Bu va boshqa natijalarni tushuntirish uchun zaryadlangan zarrachalar atom ichidagi kuchli elektr maydondan o‘tishini faraz qilish kerak. Agar atom markazida bir nuqtada jamlangan elektr zaryadi bo‘lib, uning atrofini shu kattalikdagi qarama-qarshi zaryadning bir jinsli sferik taqsimoti o‘rab turadi, deb faraz qilsak, zaryadlangan zarrachalarning sochilishini tushuntirish mumkin. Bunday atomda α- va β-zarralar markazga yaqin masofadan o‘tganda katta burchakka og‘adi, garchi bunday og‘ish ehtimoli kichik bo‘lsa ham. … [Bu nazariyadan] dastaning tushish nuqtasidan ma’lum masofada birlik yuzaga to‘g‘ri keladigan sochilgan zarrachalar soni quyidagicha o‘zgarishi kelib chiqadi: cosec4(ϕ/2)[, φ — zarrachaning og‘ish burchagi]. Ushbu taqsimot qonuni Geyger tomonidan α-zarralar bilan tajribada tekshirilgan va tajriba xatoliklari chegarasida to‘g‘ri ekani aniqlangan.

Turli materiallar uchun sochilishning umumiy natijalarini muhokama qilish natijasida atomning markaziy zaryadi uning atom og‘irligiga deyarli mutanosib ekani aniqlandi. Markaziy yadro zaryadining aniq qiymati aniqlanmadi, ammo oltin atomi uchun u taxminan 100 zaryad birligiga teng (Ma’lumot uchun: Z(Au)=79)».

25-sentabr 1911-yilda nemis tabiatshunoslari va shifokorlarining 83-syezdida kvant nazariyasiga bag‘ishlangan ikkita ma’ruza o‘qiladi. Birinchi ma’ruza Fridrix Gazenyorlning (1874—1915) «Issiqlikning mexanik nazariyasi asoslari haqida» nomli ma’ruzasi bo‘lib, atom spektrlarini kvant nuqtayi nazaridan tushuntirishdagi ilk urinish sifatida qiziqarlidir. Gazenyorl Plank nazariyasini angarmonik ossillyatorga tatbiq etadi, uning energiya sathlarini kvantlash uchun esa fazaviy fazodanfoydalanib, unda energiyasi o‘zgarmas chiziqlarni ajratadi. U faqat shunday chiziqlarni joiz deb hisoblaydiki, ularga o‘tganda tebranish davrining energiya bo‘yicha integrali Plank doimiysining butun sonli karralisiga teng bo‘ladi: ∫τdE=nh. Tabiiyki, tebranish davrining energiyaga bog‘liqlik shaklini tanlash orqali ushbu nazariyada istalgan energiya sathlari to‘plamini olish mumkin. Buni Gazenyorl Balmer seriyasi misolida ko‘rsatadi.

Ikkinchi ma’ruzani Arnold Zommerfeld o‘qiydi. U «Plankning ta’sir kvanti va uning molekulyar fizikadagi umumiy ahamiyati» deb nomlanadi. Zommerfeldga syezdda nisbiylik nazariyasi haqida ma’ruza qilish taklif etiladi, ammo u kvant nazariyasini tanlaydi. Sababini shunday tushuntiradi: atigi olti yillik nisbiylik nazariyasi klassikaga aylangan, undan deyarli ikki baravar katta «opasi» — kvant nazariyasining esa omadi kelmagan: «Bu sohada asosiy tushunchalar hali o‘zgarib turibdi, muammolar esa sanog‘siz. … Zamonaviy fizika uchun bu masalaga munosabatni aniqlashtirishdan muhimroq vazifa yo‘q. Vaziyatning kaliti aynan shu yerda — nafaqat nurlanish nazariyasi, balki moddaning molekulyar tuzilishi kaliti ham. Bu kalit bugun ham chuqur yashiringan». Zommerfeld bir tomondan kvant, ikkinchi tomondan klassik tasavvurlarga tayanuvchi Plank formulasini chiqarishdagi ziddiyatlarga e’tibor qaratadi. Jumladan, energiyaning diskret ulushlaridan foydalanish ossillyator o‘rtacha energiyasi bilan nurlanish zichligi orasidagi bog‘lanish uchun klassik formulani qo‘llashga zid keladi.

Keyin Zommerfeld Eynshteyn va Nernst kvant nazariyasini issiqlik sig‘imi masalalariga qanday tatbiq etganini tahlil qiladi. Aynan shu masaladan boshlab kvant nazariyasi umumiy ahamiyat kasb etadi va Plank doimiysi yorug‘lik tezligi kabi fundamental kattalikka aylanadi. Zommerfeld shunday deydi: «Molekulalarning mavjudligi ham ta’sir kvantining funksiyasi va oqibati sifatida qaraladi. Menimcha, bu hodisaga elektromagnit yoki mexanik izoh berish Maksvell tenglamalarini mexanik yo‘l bilan tushuntirish kabi noo‘rin va istiqbolsizdir. … Gipotezaning barcha turli oqibatlarini izchil o‘rganish va boshqa hodisalarni u orqali tushuntirish ancha foydaliroq bo‘lardi. Fizikamizga elektromagnit dunyo manzarasiga g‘ayrioddiy yangilik sifatida qo‘shiladigan yangi fundamental gipotezalar kerakligi deyarli shubhasiz bo‘lsa, menimcha, bu vazifaga eng munosib nomzod — ta’sir kvanti gipotezasidir».

Ma’ruzaning qolgan qismida Zommerfeld kvant nazariyasining boshqa qo‘llanishlarini ko‘rsatadi: fotoeffekt nazariyasi, Shtarkning ionlanish potensiali bilan gazlarning polosali spektridagi binafsha chegara o‘rtasidagi bog‘liqlik haqidagi gipotezasi hamda past haroratlarda sodir bo‘ladigan boshqa ayrim hodisalar, masalan, o‘ta o‘tkazuvchanlik. Bu hodisani 1911-yilda niderlandiyalik fizik Xeyke Kamerling-Onnes (1853—1926) kashf etgan. Nihoyat, Zommerfeld kvant prinsipining o‘ziga xos ta’rifini taklif qiladi: «Har qanday molekulyar jarayonda molekula Plank doimiysining ikki pi ga bo‘lingan qiymatiga teng muayyan ta’sir miqdorini yutadi yoki chiqaradi».

3-oktabrdan 3-noyabr 1911-yilgacha birinchi Solvey kongressi — «Nurlanish va kvantlar» kongressi bo‘lib o‘tadi. Uning tashkil etilish tarixi alohida hikoyaga arziydi. Belgiyalik sanoatchi, Ernest Solvey (1838—1922), ammiak usulida soda ishlab chiqarishusulining ixtirochisi bo‘lib, Valter Nernst va Xendrik Anton Lorensning yaqin do‘sti edi. Ulardan nazariy fizikaning og‘ir ahvoli haqida muntazam eshitib yurgan Solvey Nernstning fizikaning dolzarb muammolariga bag‘ishlangan kongresslar o‘tkazish haqidagi tasodifiy g‘oyasini qo‘llab-quvvatlaydi. Lorensning so‘zlariga ko‘ra, u «turli mamlakatlardan kelgan kichik fiziklar guruhini bir necha kunlik yig‘ilishlarda zamonaviy tabiatshunoslikning eng muhim muammolarini muhokama qilish uchun» to‘playdi. Kongress tugagach, Solvey fizika tadqiqotlarini moddiy qo‘llab-quvvatlash maqsadida ustav kapitali bir million Belgiya frankiga teng Xalqaro fizika institutiga asos soladi. Institutga quyidagi qo‘mita rahbarlik qiladi: Xendrik Anton Lorens — rais, Mariya Kyuri-Sklodovskaya va Marsel Brillyuen — Fransiya vakillari, Emil Varburg va Valter Nernst — Germaniya vakillari, Xeyke Kamerling-Onnes — Niderlandiya vakili, Ernest Rezerford — Angliya vakili va Martin Knudsen — Daniya vakili.

Kongressning asosiy voqeasi Maks Plankningma’ruzasi bo‘lib, unda u avval bayon etilgan nolinchi energiyali nazariya variantini va shu bilan bog‘liq yangi kvantlash usulini tushuntiradi. Unga ko‘ra, tizimning fazaviy fazosida holatlar bir «elementar soha»ga to‘g‘ri kelsa, ularni turli holatlar deb hisoblab bo‘lmaydi. Klassik statistikadan farqli ravishda bu sohaning yuzi cheksiz kichik emas, balki Plank doimiysiga tengdir. Yangi nazariyaga ko‘ra, mumkin bo‘lgan davriy trayektoriyalar «elementar yuza»ning butun sonli karralariga teng sohalarni o‘rab turadi. Ossillyator uchun bu allaqachon ma’lum kvantlash qoidasini beradi: E=nhν. Plank shu o‘rinda o‘z nazariyasi Zommerfeld nazariyasi bilan tutashishini qayd etadi.

Kongressdan so‘ng, 16-dekabr 1911-yilda Plank Germaniya kimyo jamiyatidagi «Yangi termodinamik nazariyalar haqida» ma’ruzasida termodinamikaning uchinchi qonuni — Nernst teoremasining eng to‘liq va samarali ta’rifini beradi: «Kimyoviy jihatdan bir jinsli kondensatsiyalangan (ya’ni qattiq yoki suyuq) moddaning entropiyasi mutlaq nol haroratda nolga teng». Kimyoviy jihatdan bir jinsli gaz uchun klassik termodinamika entropiya ifodasida additiv doimiyni qoldirgan edi. Bu doimiy fazaviy fazoning elementar hajmi noaniqligi bilan bog‘liq bo‘lgan. Kvant nazariyasi fazaviy fazoning aniq minimal hajmini kiritib, bu ixtiyoriylikni bartaraf qiladi va Plank kvant statistikasiga asos soladi.

1912-yil.

Piter Debay «Solishtirma issiqlik sig‘imlari nazariyasiga doir» ishida, Maks Born (1882—1970) va Teodor Karman (1881—1963) esa «Fazoviy panjara tebranishlari haqida», «Nuqtali panjaraning xususiy tebranishlari taqsimoti nazariyasi haqida» va «Solishtirma issiqlik sig‘imi nazariyasiga doir» (1913) maqolalarida qattiq jismlarning issiqlik sig‘imi haqida hozirgi zamon nazariyasiga yaqin yondashuvni rivojlantiradilar. Bu nazariya bitta ossillyatorning o‘rtacha energiyasi uchun Plank formulasiga asoslanadi; mazkur ossillyator — kristall panjarasining xususiy tebranishidir.

O. Sakkur (1880—1914) va mustaqil ravishda G. Tetrode argon hamda simob bug‘ining elastikligini o‘lchab, gaz atomlarining fazaviy fazosidagi elementar hajm quyidagiga teng, degan xulosaga keladilar: h3. Keyingi yili «Gazlarning kinetik nazariyasi uchun kvant gipotezasining zamonaviy ahamiyati» ma’ruzasida Maks Plank shunday deydi: agar bu to‘g‘ri bo‘lsa, «butun termodinamika va kimyoviy yaqinlik haqidagi ta’limot uchun shu qadar fundamental natija olinadiki, men bunday o‘lchashlarni bajara oladigan barcha kishilarni ushbu asosiy masalani imkon qadar tez va puxta hal qilishga chaqiraman». Sakkur quyidagi mulohazalardan kelib chiqib, birinchi bo‘lib noaniqlik munosabatini ham yozadi: katta atom tizimini qaraylik. Bir atomning energiyasi ε dan ε+Δε va vaqtning t dan t+Δt gacha bo‘lgan oraliqlarda aniqlanish ehtimoli Δε Δtko‘paytmasiga mutanosib bo‘ladi. Ammo ergodik gipotezaga ko‘ra, ayni shu ehtimol doimiy songa teng, shuning uchun Δε Δt=const=h. Sakkur buni Plank doimiysining ta’rifi deb qabul qiladi va shu asosda Plankning nurlanish qonuni, issiqlik sig‘imining Eynshteyn tenglamasi hamda ideal gaz entropiyasini keltirib chiqaradi.

Maks Laue (1879—1960) Valter va Polning 1908-yildagi tajribalarida olingan rentgen nurlarining to‘lqin uzunligi haqidagi taxminiy ma’lumotlarga tayanib, rentgen nurlari uchun kristall tuzilishli moddalarni difraksion panjara sifatida ishlatishni taklif etadi. Valter Fridrix va Paul Knipping bu g‘oyadan foydalanib, ilk bor rux aldamasi, osh tuzi va qo‘rg‘oshin yaltirog‘i kristallarida rentgen nurlarining difraksiyasini namoyish etadilar. Keyingi yili nazariy (Laue) va tajribaviy (Fridrix va Knipping) qismlardan iborat «Rentgen nurlaridagi interferensiya hodisalari» maqolasi «Annalen der Physik» jurnalida chop etiladi.

Kuzda Uilyam Genri Breggning o‘g‘li Uilyam Lourens Bregg (1890-yilda tug‘ilgan) Kembrij falsafa jamiyatida kristallarning atom tekisliklari majmuasi sifatida qaralishiga asoslangan rentgen nurlari difraksiyasining soddalashtirilgan nazariyasi haqida ma’ruza qiladi.

Yosh aspirant Nils Bor (1885—1962) Manchesterdagi Rezerford laboratoriyasiga kelib, izotoplar yadrosining massasi va tuzilishi bilan farqlanishi g‘oyasini ilgari suradi va bundan tajribada ma’lum bo‘lgan Soddining siljish qonunini bevosita keltirib chiqaradi.

1913-yil.

Genri Mozli (1887—1915) Bregglar ishlab chiqqan spektral tahlil usulini rentgen nurlanishiga qo‘llab, turli metallardan tayyorlangan rentgen naychalari antikatodlari har xil seriyali spektrlarga ega ekanini aniqlaydi. Seriyalardagi chiziqlar chastotasi Mozli qonuni bilan ifodalanadi: ν=const⋅(N−a)2, bu yerda N — Mendeleyev jadvalidagi elementning tartib raqami, a — turli seriyalar uchun turli qiymatga ega doimiy, K va L. Shu bilan kimyoviy elementlarning davriy jadvaldagi o‘rni haqidagi barcha shubhalar bartaraf etiladi.

Plank, Nernst, Rubens va Varburg Albert Eynshteyn nomzodini Berlin fanlar akademiyasiga taklif qiladilar. Tavsiyanomada, jumladan, shunday yozadilar: «Uning [Eynshteynning] mulohazalarida ba’zan maqsaddan chetga chiqishi, masalan, yorug‘lik kvantlari haqidagi gipotezasi uchun uni juda qattiq ayblash kerak emas». (?!)

2-bosqich. Bor modeli

1913-yil.

Nils Bor (1885—1962) Rezerford haqidagi maqolasida shunday yozadi: «1912-yil kuzida Rezerfordga yozgan xatlarim Rezerford atomining elektron tuzilishida ta’sir kvantining rolini aniqlash yo‘lidagi davomli urinishlarimga bag‘ishlangan edi. Bunga molekulyar bog‘lanish muammosi, shuningdek, nurlanish masalalari va magnit effektlar ham kirardi. Biroq bunday mulohazalarda muqarrar yuzaga keladigan barqarorlik masalalari qiyinchiliklarni keskin oshirar va muammoni yechish uchun ishonchliroq asos izlashga majbur qilardi. Kvant g‘oyalarini qat’iyroq shaklda qo‘llashga ko‘p bora uringach, 1913-yil erta bahorida menga Rezerford atomiga bevosita tatbiq etiladigan atom barqarorligi muammosi yechimining kaliti elementlarning optik spektrlarini belgilaydigan hayratlanarli darajada sodda qonunlar ekanligi ayon bo‘ldi».

1913-yil martida Bor Rezerfordga atom tuzilishiga bag‘ishlangan birinchi maqolasining qoralamasini yuboradi. Rezerfordning Borga 20-mart 1913-yilda yozgan xatidan: «Vodorod atomi spektrining kelib chiqishi haqidagi fikrlaringiz topqirona va puxta o‘ylangandek ko‘rinadi. Ammo Plank g‘oyalarini eski mexanika bilan birlashtirish bu yondashuvning asosida aslida nima yotganini tushunishda jiddiy qiyinchilik tug‘diradi. Gipotezangizda siz albatta tushunadigan katta bir qiyinchilikni ko‘rdim: elektron bir statsionar holatdan boshqasiga o‘tayotganda qaysi chastotada tebranishi kerakligini qayerdan biladi? Menimcha, siz elektron qayerda to‘xtashini oldindan biladi, deb faraz qilishga majbursiz».

Rezerford maqolaning hajmiga ham e’tiroz bildiradi, ammo Bor uni qisqartirishga rozi bo‘lmay, shaxsan Manchesterga boradi va Rezerfordni maqolani to‘liq nashr etishga ko‘ndiradi. Maqola «Philosophical Magazine» jurnalining 26-jildida iyul, sentabr va noyabr sonlarida uch qism bo‘lib chop etiladi. Kirish qismida: «Bu maqola [Plank doimiysini] Rezerford atom modeliga qo‘llash atomlar tuzilishi nazariyasiga asos bo‘lishi mumkinligini isbotlashga urinishdir. Keyin bu nazariyadan kelib chiqib, molekulalar tuzilishi nazariyasiga ham erishishimiz mumkinligi ko‘rsatiladi».

Bor eng sodda tizimni — musbat zaryadli og‘ir yadro va uning atrofida yorug‘lik tezligidan ancha kichik tezlik bilan yopiq orbitalar bo‘ylab aylanuvchi elektronni qarashdan boshlaydi. Bunday holda relyativistik bo‘lmagan klassik mexanikani qo‘llash mumkin. So‘ng Bor alohida ta’kidlamay shunday yozadi: «Birinchi taxmin sifatida nurlanish energiyasi mavjud emas deb olaylik. Bu holda elektron statsionar elliptik orbitalar bo‘ylab harakatlanadi». Hech qanday izoh yo‘q — faqat faraz.

Shu qoidadan kelib chiqib, Bor elektron cheksizlikdan statsionar orbitaga o‘tganda, chastotasi elektronning ushbu orbitadagi aylanish chastotasining yarmiga teng bo‘lgan τ ta energiya kvantini chiqaradi, deb hisoblaydi (garmonik ossillyatorga o‘xshatish). Natijada u statsionar orbitalar uchun kvant shartlarini oladi. Ulardagi energiya qiymatlaridan vodorodning o‘sha paytda ma’lum barcha spektral seriyalari kelib chiqadi va spektrning ultrabinafsha qismida hali noma’lum bir seriya bashorat qilinadi. Keyin Bor asosiy qoidalarini yana bir bor quyidagicha ifodalaydi: «1) tizimlarning statsionar holatlardagi dinamik muvozanatini odatiy mexanika yordamida ko‘rib chiqish mumkin, ammo tizimning turli statsionar holatlar orasidagi o‘tishlarini shu asosda tahlil qilib bo‘lmaydi; 2) ikkinchi jarayon bir jinsli nurlanish chiqishi bilan kechadi va bunda nurlanish chastotasi bilan chiqarilgan energiya miqdori orasidagi munosabat Plank nazariyasi bergan munosabat bo‘ladi».

Vodorod atomi spektrini muhokama qilar ekan, Bor o‘z nazariyasini qo‘llab-quvvatlash uchun shunday dalil keltiradi: osmon jismlarining spektrlarida Balmer seriyasining 33 tagacha chizig‘i kuzatiladi, laboratoriyada esa 12 tadan ortig‘ini olishmaydi. Bu farq yulduzlardagi gaz juda siyrak ekanini ko‘rsatadi, xolos. Chunki bunday sharoitda bog‘lanish energiyasi kichik, hatto ancha katta atomlar ham o‘zgarmagan holda saqlanib qoladi.

Boshqa elementlarga o‘tib, Bor Ridberg — Rits termlarini statsionar holatlarga moslashtiradi va Tomson modeliga yaqin qobiq modeli yordamida ko‘p elektronli atomlar hamda molekulalarni taxminan tasvirlash g‘oyasini ilgari suradi. Bor nurlanish chastotasining yarmi nima uchun tanlanganini asoslash masalasiga ham qaytadi. Bu yerda u ilk bor o‘zining mashhur moslik prinsipidanfoydalanadi. Kuchsiz bog‘langan tizimlar uchun chiqarilgan kvantlar soni τ katta (energiya sathi raqami yuqori) bo‘lganda, u qo‘shni sathga o‘tishda chiqarilgan kvantlar chastotasini ifodalovchi formulalarni oladi. So‘ng ularni elektronlarning orbitalar bo‘ylab aylanish chastotalariga yaqin deb hisoblaydi. Chunki bunday tizim uchun klassik elektrodinamika qoidalari bajarilishi, ya’ni nurlanish chastotasi tebranish chastotasiga teng bo‘lishi kerak. Klassik mexanika tamoyillarini qo‘llab, Bor statsionar orbitalarning yana bir muhim xususiyatini — elektronning ulardagi impuls momenti h/2π ga karrali bo‘lishini ham aniqlaydi.

Bor ilgari bayon etilgan prinsiplardan keladigan oqibatlarni ko‘rib, rezonansli yutilish g‘oyasiga keladi: «Tizimning 1 va 2 statsionar holatlar orasidagi o‘tishida chiqarilgan nurlanishni qaraylik... Bu nurlanish chiqishi uchun tizim 1-holatda bo‘lishi zarur bo‘lsa, yutilish uchun tizim 2-holatda bo‘lishi zarur, deb qabul qilishimiz kerak». Bor bu qarash odatiy elektrodinamikaga mos emasligini ta’kidlaydi, chunki u yerda rezonansga mos kelmaydigan chastotalar ham yutilishi mumkin. O‘z fikrini tasdiqlash uchun Bor atoqli amerikalik tajribachi fizik Robert Vudning (1868—1955) natriy bug‘larining yorug‘likni yutishiga oid tajriba natijalarini keltiradi. Keyin Bor o‘z g‘oyasini elektronlarning o‘zaro ta’siriga ham tatbiq etib, u kvant qonuniyatlariga bo‘ysunadi, deb hisoblaydi: to‘qnashuvda «bog‘langan elektron ketma-ket ikkita statsionar holat energiyalari ayirmasidan kichik energiyani qabul qila olmaydi va demak, erkin elektron ham shu kattalikdan kam energiya yo‘qota olmaydi».

Maqolaning ikkinchi qismida Bor o‘ziga xos qobiq modelini rivojlantirib, ko‘p elektronli atomlarni o‘rganadi. Uchinchi qismda esa shunga o‘xshash tarzda molekulalar ko‘rib chiqiladi va kimyoviy bog‘lanishning tabiati muhokama qilinadi.

20-dekabr 1913-yilda Kopengagen fizika jamiyatida Bor «Vodorod spektri haqida» ma’ruzasini o‘qiydi: «Nurlanish paytida tizim bir holatdan boshqasiga o‘tadi, deb o‘ylash kerak. Biz bu holatlarni statsionar deb ataymiz, ya’ni ularni muayyan spektral chiziqqa mos energiya nurlanishi sodir bo‘ladigan o‘tishlar orasidagi to‘xtashlar sifatida belgilaymiz… Elektronning aylanishlar soni bilan nurlanish tebranishlari chastotasi o‘rtasida… sodda bog‘lanish bo‘lishini kutishga haqqimiz yo‘q… Nurlanish qanday va nima uchun yuz beradi — mulohazalarimizda bu haqda gap yo‘q… Faqat bir masalada odatdagi tasavvurlarimiz bilan bog‘liqlikni kutishimiz mumkin: uzun elektromagnit to‘lqinlarning nurlanishini klassik elektrodinamika asosida hisoblash mumkin deb kutish mumkin». Bor yangi usul bilan vodorod atomining hisoblangan sathlarini kuzatilgan sathlarga moslashtirish va yana moslik prinsipidan foydalanish orqali vodorod atomining energiya sathlari tuzilishini topadi. Shuningdek, vodorod va geliy aralashmasi spektridagi «yarim» seriyalar kelib chiqishini ularni ionlangan geliyning chiziqlari bilan tenglashtirib tushuntiradi. Elektronning keltirilgan massasini hisobga olgach, nazariya bilan tajriba o‘nlik kasrning beshinchi xonasigacha mos tushadi. Bu Bor nazariyasining ko‘plab g‘alabalaridan birinchisi edi.

Shu bilan bir vaqtda Tomson 11-sentabr 1913-yilda o‘z atom modelini atom tizimlarining kvant xususiyatlari bilan bog‘lashga urinadi. U maxsus tanlangan kuchlardan foydalanib, energiya va chastota orasidagi Plank munosabatini oladi. Ammo Bor modeliga nisbatan Tomson modeli ancha sun’iy ko‘rinadi.

Ayni paytda yuqorida tilga olingan Konvey «Spektral seriyalarning kelib chiqishi haqidagi elektromagnit gipoteza» maqolasini e’lon qiladi. Unda u Tomson atom modelini atomning aylanishi va yopiq idishdagi ideal gaz tebranishlariga o‘xshash ichki tebranishlarni faraz qilgan holda rivojlantiradi. Maqsad avvalgidek — Plank munosabatini olish.

«Philosophical Magazine» jurnalining o‘sha 26-jildi dekabr sonida Mozli o‘z qonunidagi doimiy katta aniqlikda 3⁄4 Ridberg doimiysigatengligi va bu doimiy Bor nazariyasiga tabiiy ravishda kirishini yozadi.

Yoxannes Shtark elektr maydonida spektral chiziqlarning ajralishi haqidagi uzoq kutilgan effektni kashf etadi. Emil Varburg (1846—1931) Borning dastlabki nazariyasi va chastotalar bo‘yicha Bor shartidan foydalanib, Shtark effektining nazariyasini yaratishga urinadi. U vodorod chiziqlari ikkita komponentga ajralishini hisoblab topadi, ammo tajribada beshta komponent kuzatiladi. Varburg Bor nazariyasini to‘ldirish va kengaytirish kerak, degan xulosaga keladi.

1914-yil.

Jeyms Frank (1882—1964) va Gustav Gers (1887—1975) o‘zlarining mashhur tajribasinio‘tkazadilar, ammo natijani noto‘g‘ri talqin qiladilar. Elektronlar energiyasi 4,9 eV bo‘lganda tokning kamayishini ular simob atomlari bilan noelastik to‘qnashuvlar orqali to‘g‘ri tushuntiradilar. Lekin Frank va Gers faraz qilganidek, bu to‘qnashuvlarda ionlanish emas, simob atomlarining birinchi rezonans sathigacha qo‘zg‘alishi sodir bo‘ladi. Natijada bug‘ nurlanishida to‘lqin uzunligi 253,7 nm bo‘lgan rezonans chizig‘i paydo bo‘ladi. Buni Uilyam Morris Devis (1850—1934) va F. S. Gushe 1917-yilda ko‘rsatadilar.

1915-yil.

Uilyam Uilson Angliyada, Arnold Zommerfeld Germaniyada va Jyun Isivara Yaponiyada bir vaqtning o‘zida Bor nazariyasini aylana bo‘lmagan orbitalarga tatbiq etib, har bir koordinata bo‘yicha ∫pdq=nh shaklidagi kvantlash qoidasidan foydalanadilar (bu Sakkur — — Plank prinsipi).).

Uilyam Dyuayn (1872—1935) va F. L. Xant rentgen spektrining qisqa to‘lqinli chegarasini belgilovchi qonunni kashf etadilar. Bu qonun Eynshteynning 1909-yildagi bashoratiga mos keladi.

1916-yil.

Zommerfeld «Spektral chiziqlarning kvant nazariyasiga doir» ishida atomdagi elektronning radial va burchak o‘zgaruvchilarini ajratib, har biri uchun alohida kvant sonini kiritadi. Shunga qaramay, bu sonlar energiyaning yakuniy ifodasiga yig‘indi ko‘rinishida kiradi. Energiya sathlarining kvant degeneratsiyasi tushunchasi ilk bor paydo bo‘ladi. O‘tishlar sonini cheklash uchun Zommerfeld tanlash qoidalari tushunchasini kiritadi, biroq ularning sabablarini tushuntirish hali ko‘proq mavhum taxminlarga tayanadi. Zommerfeld orbitalarning fazoviy kvantlanishini ham o‘rganib, masalani uch o‘lchamda qaraydi va orbitaning fazodagi istalgan o‘qqa proyeksiyasi faqat cheklangan sondagi burchak qiymatlarini olishi mumkin, degan xulosaga keladi. Xususan, bosh kvant soni n bo‘lgan orbitada atigi 2n+1 ta turli proyeksiya mavjud. Shu natijadan foydalanib, Zommerfeld «Vodorod chiziqlarining Zeyeman effekti nazariyasiga doir, Shtark effekti haqida qo‘shimcha bilan» ishida vodorod uchun normal Zeyeman effektini tushuntiradi. Shtark effekti nazariyasini esa mustaqil ravishda Pavel Zigmundovich Epshteyn va Karl Shvarsshild (1873—1916) rivojlantiradilar. Ma’lum bo‘lishicha, vodoroddagi degeneratsiya qisman bartaraf etiladi va chiziqlarning haqiqiy ajralish manzarasi nazariy natijalarga mos tushadi. Zommerfeld ikkala chiqarishni tahlil qilib, har ikkala holatda Gamilton — Yakobi formalizmi samarali bo‘lganini qayd etadi. Ishining ikkinchi qismida Zommerfeld vodorod atomi uchun relyativistik effektlarni o‘rganadi va ularning bevosita nozik tuzilma doimiysibilan bog‘liqligini aniqlaydi. Zommerfeld vodorod chiziqlarining nozik tuzilishini va xarakteristik rentgen spektri chiziqlarining dubletga ajralishini tushuntiradi.

Pavel Sigizmundovich Erenfest (1880—1933) «Adiabatik invariantlar va kvant nazariyasi» maqolasida adiabatik invariantlar gipotezasini uzil-kesil shakllantiradi. U kvant mexanikasi yuzaga kelgunga qadar kvant nazariyasidagi eng kuchli usullardan biriga aylanadi. Qisqacha aytganda, adiabatik gipoteza berilgan tizimda qaysi kattaliklarni kvantlash mumkinligini cheklaydi: faqat adiabatik invariantlarni, ya’ni tizimga sekin (adiabatik) ta’sir o‘tkazilganda o‘zgarmay qoladigan kattaliklarni kvantlash mumkin.

1917-yil.

Albert Eynshteyn «Nurlanishning kvant nazariyasiga doir» maqolasida energiyaning nurlanish orqali almashinuvi to‘g‘risidagi mashhur gipotezalarni kiritadi: spontan nurlanish va nurlanish ta’siri haqidagi gipotezalar. Eynshteyn majburiy nurlanish tushunchasini kiritadi va Eynshteyn koeffitsiyentlari deb ataluvchi kattaliklar yordamida Plank formulasini chiqaradi. Keyin nurlanish fluktuatsiyalarini qarab, moddaning nurlanish bilan muvozanatida Maksvell statistikasi buzilmaydi degan faraz asosida, molekula nurlanish chiqarayotganda energiyani yorug‘lik tezligiga bo‘lishdan hosil bo‘ladigan impulsga teng tepki impulsi oladi, degan xulosaga keladi. Bu yorug‘lik kvantlari gipotezasining yana bir tasdig‘idir. Shunga qaramay, Eynshteyn qoniqmaydi: yangi nazariya yorug‘lik kvanti qaysi yo‘nalishda chiqishini bashorat qila olmaydi.

1918-yil.

Bor Kopengagenda «Chiziqli spektrlarning kvant nazariyasi haqida» ma’ruza qiladi. Vodorod atomi nazariyasida ilgari qo‘llagan moslik prinsipiga asoslanib, u katta kvant sonlarida nurlanishning nafaqat chastotasi, balki intensivligi ham tegishli klassik qiymatlarga teng bo‘lishini aniqlaydi. «Keyingi tahlil bizni bu o‘ziga xos bog‘liqlik statsionar holatlar orasidagi o‘tishlarning umumiy qonuni ekaniga olib keladi; ikki statsionar holat o‘rtasida o‘tish imkoniyati tizim harakatida muayyan garmonik komponentning mavjudligi bilan bog‘liq, deb faraz qilishimiz kerak». Ushbu qoida o‘sha yili A. Rubinovich topgan, ammo ma’nosi hali noaniq bo‘lgan tanlash qoidalarini tushuntirishga yordam beradi: faqat azimutal kvant sonining o‘zgarishi mutlaq qiymat bo‘yicha 1 dan oshmaydigan o‘tishlar mumkin. Bundan tashqari, mazkur qoida Zeyeman va Shtark effektlarida spektral chiziqlar ajralganda yuzaga keladigan komponentlarning kuzatilgan qutblanishini va hatto intensivligini tushuntirish imkonini beradi.

1919—1924-yillar.

Atomlarning elektron zarbasi ta’sirida qo‘zg‘alish va ionlanish potensiallarini o‘lchashga oid ishlar soni Birinchi jahon urushidan keyin qor ko‘chkisidek ortadi. Geliyning ionlanish potensiali nihoyat 24,5 eV deb belgilanadi. Bu Bor modelidagi 28,75 eV qiymatiga keskin zid edi. Ayni paytda elektronlarning turlicha joylashishiga asoslangan Bor modellari soni geometrik progressiya bo‘yicha oshadi. Bu modellar ustida Smekal, Kossel, Lyuis, Borning o‘zi, Zommerfeld, Lengmyur, Born, Lande, Geyzenberg, Kramers, Rojdestvenskiy va boshqalar ishlaydi.

1920-yil.

Zommerfeld dublet va tripletlarning paydo bo‘lishini tushuntirish uchun yangi — ichki j kvant sonini kiritadi. U Δj=0,±1 tanlash qoidalariga ko‘ra o‘zgarishi mumkin, noldan katta bo‘ladi va j=k±1/2 ga teng.

1921-yil.

Otto Shtern (1888—1969) va Valter Gerlax (1889—1979) molekulyar dastani bir jinsli bo‘lmagan magnit maydondan o‘tkazishga oid mashhur tajribani bajaradilar. Kumush atomlari dastasi ikkiga ajraladi, bu atomning 1 Bor magnetoniga teng magnit momentiga mos keladi. Bunga o‘xshash fazoviy kvantlanish effektini ilgari bashorat qilgan Zommerfeld bu hodisani yo‘nalishlarning kvantlanishi deb ataydi. Savol tug‘iladi: nega tajribada bashorat qilingan uchta komponentdan faqat ikkitasi kuzatiladi?

Ervin Shryodinger (1887—1960) ishqoriy metallar spektrlaridagi o‘ziga xosliklarni tushuntirish uchun tashqi elektronning boshqa elektronlar bulutiga kiradigan va kirmaydigan orbitalarini farqlaydi.

Alfred Lande (1888—1976) Zommerfeld g‘oyalarini rivojlantirib, atomning vektor modelidan foydalanadi va anomal Zeyeman effektini ifodalash uchun Lande ko‘paytuvchisini kiritadi.

1922-yil.

Artur Kompton (1892—1962) Kompton effektini kashf etadi — elektronlarda rentgen nurlarining to‘lqin uzunligi o‘zgarishi bilan kechadigan sochilishini. Biroz keyin Debay undan mustaqil ravishda kristallarda rentgen nurlarining sochilishida kuzatiladigan hodisalarni tushuntirish uchun o‘xshash nazariyani taklif qiladi. Bu to‘lqin nazariyasi uchun coup de grâce (hal qiluvchi zarba) bo‘ladi. Yorug‘likning to‘lqin va korpuskulyar nazariyalari o‘rtasidagi ziddiyat eng yuqori cho‘qqiga chiqadi.

1923-yil.

Rudolf Ladenburg (1882—1952) «Bor atom nazariyasida yutilish, sochilish va dispersiya» maqolasida nurlanishga Eynshteyn yondashuviga yaqin umumiy dispersiya yondashuvini rivojlantiradi. Xendrik Antoni Kramers bu yondashuvni nihoyasiga yetkazib, Kramers dispersiya formulasini — «kvant mexanikasisiz kvant mexanikasi»ni oladi.

Lui de Broyl uchta maqolasida va dissertatsiyasida (1924) moddaning to‘lqin nazariyasini rivojlantiradi. U zarrachalarga to‘lqinlarni mos qo‘yadi va erkin zarra uchun relyativistik to‘lqin tenglamasini yozadi. Shu asosda de Broyl Plank formulasini, ideal gaz entropiyasini keltirib chiqaradi va tezliklar bilan bog‘liq ziddiyatni hal qiladi: «modda to‘lqinlari»ning fazaviy tezligi yorug‘lik tezligidan katta, guruh tezligi esa undan kichik.

1924-yil.

Leningradda Abram Fyodorovich Ioffe (1880—1960) va Nikolay Ivanovich Dobronravov (1891—1949) kondensatordagi chang zarrasi tajribasi haqida ma’ruza qiladilar. Mikroskop orqali ko‘rinadigan zaryadlangan chang zarrasi kondensatorda elektr maydoni ta’sirida muallaq turadi. Vaqti-vaqti bilan mikro-rentgen naychasiga tok impulslari beriladi. Agar nurlanish barcha yo‘nalishlarda bir xil tarqalganda edi, chang zarrasidan elektronni ajratish uchun zarur bir kvant energiya faqat million marta yoqilgandan keyin yig‘ilishi mumkin bo‘lardi. Aslida esa chang zarralari bundan ancha ertaroq ionlanadi. Demak, nurlanish ixcham kvantlar shaklida tarqalishi kerak.

Maks Born va Verner Geyzenberg g‘alayonlar nazariyasi yordamida ishqoriy metallar termlariga tuzatishlarni hisoblaydilar. Bunda tashqi optik elektronga ta’sir etuvchi g‘alayonlar elektronning atomning qolgan qismida simmetrik bo‘lgan o‘zagini qutblashi tufayli yuzaga keladi, deb hisoblaydilar. Nazariya to‘g‘ri natijalar beradi, ammo tashqi elektronning orbital momenti kasr qiymatlarda bo‘lgandagina. (Ma’lumot uchun: spin hisobga olinmagan.)

Volfgang Pauli spektrlarni tushuntirish uchun «klassik tarzda tasvirlab bo‘lmaydigan kvant ikki qiymatliligi» tushunchasini kiritadi.

Yorug‘likning to‘lqin va kvant nazariyalari o‘rtasidagi ziddiyatlarni bartaraf etish uchun Bor, Kramers va Sleter energiyaning saqlanish qonuni noto‘g‘ri degan fikrni ilgari surib, «virtual to‘lqinlar» nazariyasini rivojlantiradilar. Go‘yoki bu to‘lqinlar energiya yo‘qotmay statsionar orbitalarda harakatlanayotgan elektron tomonidan doimiy chiqariladi. Shunday qilib, ular energiya tashimaydi, ammo elektronning kvant sakrashlariniamalga oshirish qobiliyatini yuzaga keltiradi. Sakrash paytida energiya nurlanmaydi, shunchaki yo‘q joydan paydo bo‘ladi yoki hech qayerga yo‘qoladi. Biroq virtual to‘lqinlar tufayli energiyaning saqlanish qonuni o‘rtacha hisobda bajariladi; bu qonun faqat alohida atom, elektron va hokazo holatlar uchun tatbiq etilmaydi.

Nils Bor hamon yorug‘likning kvant tabiatiga shubha bilan qaraydi: «Hatto Eynshteyn menga yorug‘lik kvantlarining haqiqatan mavjudligi uzil-kesil isbotlangani haqida telegramma yuborsa ham, u menga faqat radioto‘lqinlarning mavjudligi tufayli yetib keladi».

1925-yil.

Ralf Kronig Paulining Landega yozgan xati haqida bilib qoladi. Unda Pauli atomdagi elektronning magnit maydondagi holatini 4 kvant soni bilan ifodalaydi: bosh n, azimutal l, magnit m1=m+ms va elektronning magnit maydon bilan o‘zaro ta’sirini tavsiflovchi m2=m+2mssonlar. Bunda elektronlar barcha to‘rtta kvant soni bir xil bo‘lgan holatlarda bir vaqtda joylasha olmaydi. Kronig bunday xususiyatni aylanayotgan elektron modeli bilan tushuntirishni taklif qiladi. U bu fikrini Pauliga aytganda, Pauli «bu juda topqirona uydirma», deb javob beradi, ammo qo‘llab-quvvatlamaydi. Chunki u o‘zining «ikki qiymatliligi»ni hech qanday model bilan tasvirlab bo‘lmasligiga qat’iy ishongan edi. Geyzenberg, Kramers va Bor ham tushunmagach, Kronig g‘oyasidan voz kechadi.

Jorj Yujin Ulenbek va Semyuel Abraham Gaudsmit bu borada ko‘proq omadli bo‘ladilar. Ular 1925-yil yozida Erenfest huzurida uchrashadilar. Gaudsmit murakkab spektrlar bo‘yicha mutaxassis edi va Paulining oxirgi ikki kvant sonini Landening magnit kvant sonlari bilan almashtirish sharti ostida uning nazariyasini biroz soddalashtirishga erishadi. Ular bu ish haqida o‘ylab ko‘rib, uni elektronning to‘rtinchi erkinlik darajasi sifatida tasavvur qilish mumkinligini aniqlaydilar. Bu erkinlik darajasini spin — elektronning aylanishi deb talqin qilish mumkin edi. Ular bu haqda qisqa xabar yozadilar va Erenfest uni darhol «Naturwissenschaften» jurnaliga yuboradi. Ulenbek va Gaudsmit Lorens bilan maslahatlashishga qaror qiladilar. Lorens ularni samimiy qabul qilib, masalani tushungach, o‘zi ham bu haqda o‘ylaganini, biroq elektron shunday magnit momentga ega bo‘lishi uchun uning sirti yorug‘lik tezligidan ham katta tezlikda aylanishi kerakligini aytadi. Ulenbek va Gaudsmit dahshatga tushib, maqolani qaytarishni talab qiladilar. Erenfest esa endi kech bo‘lganini aytib: «Ikkovingiz ham ahmoqlik qilishga hali yetarlicha yoshsiz», deydi. Keyinroq Tomas Gaudsmitga yozgan xatida shunday deydi: «Menimcha, sen bilan Ulenbekning omadingiz kelgan — aylanayotgan elektron haqidagi ishingiz Pauli bu haqda eshitmasidan oldin chop etilgan. Aftidan, Kronig bir yildan ko‘proq vaqt oldin aylanayotgan elektron haqida o‘ylagan va bu borada nimanidir ishlab chiqqan. U buni birinchi bo‘lib Pauliga ko‘rsatgan. Pauli g‘oyani shu qadar masxara qilganki, birinchi odam oxirgisi ham bo‘lgan va boshqalar bu haqda hech narsa eshitmagan».

Pauli «Atomdagi elektron qobiqlarining to‘lishi bilan maydonning murakkab tuzilishi o‘rtasidagi bog‘lanish haqida» maqolasini e’lon qiladi. Unda o‘zining yakuniy ifodasini topgan qoida — Paulining taqiqlash prinsipidir.

Shatyendranat Boze Eynshteynga «Plank qonuni va yorug‘lik kvantlari gipotezasi» maqolasini yuboradi. Unda fazaviy fazoda farqlanmaydigan zarrachalar nazariyasi ilk bor ishlab chiqilgan edi. Eynshteyn maqolani tarjima qilib, nashr etadi, so‘ng usulni ideal gazga qo‘llaydi. Shu tariqa birinchi to‘g‘ri kvant statistikasi yaratiladi.

O‘tkazilgan tajribalar Valter Bote (1891—1957) va Xans Geyger (1882—1945) tomonidan rentgen nurlanishining modda bilan har bir alohida o‘zaro ta’sirida saqlanish qonunlari bajarilishini tasdiqlaydi. Bunga o‘zaro bog‘liq fotoelektronlar va nurlanish kvantlarini sanash orqali erishiladi… Bor — Kramers — Sleter nazariyasi barbod bo‘ladi.

Pauli Kronigga 21-may 1925-yilda yozgan xatida shunday deydi: «Fizika endi yana boshi berk ko‘chaga kirib qoldi. Har holda, men uchun u juda qiyin va men kinoda komik aktyor yoki shunga o‘xshash biror kishi bo‘lishni, fizika haqida hech narsa eshitmaslikni afzal ko‘rardim».

3-bosqich. Kvant mexanikasi

1925-yil.

Bu davrda Geyzenberg Gelgoland orolida davolanayotgan edi (u pichan isitmasidanqochgan edi). Bu yerda u angarmonik ossillyatormuammosi bilan shug‘ullanadi. Geyzenbergning Kronigga 5-iyun 1925-yilda yozgan xatidan: «Bu sxemada menga eng yoqadigani shuki, atomning tashqi dunyo bilan barcha o‘zaro ta’sirini aslida o‘tish ehtimoliga keltirish mumkin (degeneratsiya holatlarini hisobga olmaganda). Eng yoqmaydigani — matematik tomoni… Intensivliklarni hisoblashning yuqoridagi sxemasi fizik ma’nosi ham juda g‘alati ko‘rinadi».

Geyzenbergning Pauliga 24-iyun 1925-yilda yozgan xatidan: «Asosiy aksioma shundan iboratki, energiya, chastota va shu kabi har qanday kattalikni hisoblashda faqat prinsipial jihatdan kuzatish mumkin bo‘lgan kattaliklar orasidagi munosabatlardan foydalanish kerak».

Pauliga bu yondashuv yoqadi va u Geyzenbergni shu yo‘nalishda ishlashga undaydi. 29-iyun 1925-yilda Geyzenberg «Zeitschrift für Physik» jurnali tahririyatiga «Kinematik va mexanik munosabatlarning kvant-nazariy talqini haqida» maqolasini taqdim etadi. Bu angarmonik ossillyatorni zamonaviy kvant mexanikasi vositalariga aylangan usullar bilan ko‘rib chiqishga birinchi urinish edi. Geyzenbergdagi kuzatiladigan kattaliklar — matritsalardir. Ular matritsa hisoblash qoidalari bo‘yicha ko‘paytiriladi. Geyzenberg bu hisoblashni bilmagani uchun ko‘paytma kommutativ emasligidan qattiq tashvishlangan edi. 27-sentabrda Born va Paskual Yordan shu jurnalga kvant mexanikasi asoslarini umumiyroq bayon etuvchi maqolani, 16-noyabrda esa matritsaviy formalizmning matematik apparatini umumiy ishlab chiqishga bag‘ishlangan maqolani yuboradilar.

Paulining Kronigga 9-oktabr 1925-yilda yozgan xatidan: «Geyzenberg mexanikasi menga yana quvonch va umid qaytardi. U hali jumboqning yechimini bermasa-da, endi yana oldinga siljish mumkinligiga ishonaman. Eng avvalo, Geyzenberg mexanikasini uning fizik mazmunini yaxshiroq ochish uchun Gyottingencha rasmiy qobiqdan ozod qilish kerak».

Geyzenberg: «O‘sha paytda yangi nazariyadan vodorodning sodda spektrini hech chiqarib ololmaganimdan biroz tushkunlikka tushgan edim. Ammo o‘sha yilning oktabridayoq Pauli meni hayratga soldi: u vodorod atomining tugallangan kvant mexanikasini yaratgan edi. 3-noyabrdagi javobim shunday so‘zlar bilan boshlanardi: „Vodorod atomi haqidagi yangi nazariyadan naqadar quvonganimni va uni shunchalik tez yaratganingizdan qanchalik hayratda qolganimni yozishning ham hojati bo‘lmasa kerak“».

O‘sha yili Pol Adrien Moris Dirak (1902—1984) kvant mexanikasini holat vektorlari va ularga ta’sir qiluvchi chiziqli operatorlar algebrasi orqali o‘ziga xos talqin bilan ifodalaydi.

1926-yil.

Matritsaviy kvant mexanikasi Maks Born va Verner Geyzenberg tomonidan yaratilgach, ular matematikaning boshqa sohalarida ham shunga o‘xshash usul bormi, deb Gilbertgamurojaat qiladilar. Bunday formalizmqo‘llanilganmi, degan savolga Gilbert o‘xshash matritsalarni bir vaqtlar yechimlar mavjudligini tekshirayotganda uchratganini aytadi; bu differensial tenglamalarning ikkinchi tartibli xususiy hosilaliko‘rinishlariga taalluqli edi. Fiziklar matematik ularni tushunmadi deb o‘ylab, bu masalani ortiq o‘rganmaslikka qaror qiladilar. Oradan yarim yil ham o‘tmasdan Ervin Shryodinger to‘lqin kvant mexanikasini yaratadi. Uning asosiy tenglamasi — Shryodinger tenglamasi— ikkinchi tartibli xususiy hosilali tenglamabo‘lib, u eski matritsaviy va yangi to‘lqin yondashuvlarining ekvivalentligini isbotlaydi.

27-yanvar 1926-yilda «Annalen der Physik» jurnali tahririyatiga Ervin Shryodingerning (1887—1960) «Kvantlash xususiy qiymatlar muammosi sifatida» maqolasi kelib tushadi. Unda vodorod atomining energiya sathlarini differensial tenglamaning xususiy qiymatlari sifatida izlash ko‘rib chiqiladi. 23-fevralda Shryodinger ikkinchi xabarini yuborib, Shryodinger tenglamasining umumiy ko‘rinishini keltirib chiqaradi.

18-mart 1926-yilda Shryodinger matritsaviy va to‘lqin mexanikasining ekvivalentligini isbotlaydi. 10-mayda uning navbatdagi xabari chiqadi: g‘alayonlar nazariyasi va Shtark effekti. Shryodinger to‘lqin funksiyasini fundamental fizik tushuncha — maydon, zarrachalarni esa to‘lqin paketlari sifatida talqin qilishga urinadi. Biroq qiyinchilikka duch keladi: to‘lqin paketlari vaqt o‘tishi bilan yoyilib ketadi. Shu tariqa qariyb chorak asr davom etgan keskin munozara boshlanadi: Shryodinger to‘lqinlarining mohiyati nima? Vodorod atomi yadrosi atrofidagi fazoda aynan nima tebranadi? Atomdagi elektron to‘lqin paketimi yoki elementar zarrachami? Faqat 1950-yilga kelib Shryodinger to‘lqinlarning mohiyatini ehtimoliy talqin qilishga qo‘shiladi.

Born Shryodinger to‘lqin funksiyasining ehtimoliy talqinini e’lon qiladi.

Enriko Fermi (1901—1954) va undan mustaqil ravishda Dirak antisimmetrik to‘lqin funksiyalariga ega zarrachalar uchun statistikani — ikkinchi to‘g‘ri kvant statistikasini keltirib chiqaradilar.

1927-yil.

Verner Geyzenberg «Kvant-nazariy kinematika va mexanikaning ko‘rgazmali mazmuni haqida» maqolasini e’lon qiladi. Unda noaniqlik munosabati sodda yo‘l bilan keltirib chiqariladi.

Bor to‘ldiruvchanlik prinsipini e’lon qiladi; bu prinsip noaniqlik munosabatlarini umumlashtiradi va korpuskulyar-to‘lqin dualizmini tushuntiradi.

Pauli Shryodinger tenglamasiga spin tushunchasini kiritadigan maqolani e’lon qiladi (2 koeffitsiyentini qo‘lda kiritadi) — Pauli tenglamasi.

Dirak kvant mexanikasiga ikkilamchi kvantlash usulini kiritadi.

1928-yil.

Dirak uzoq urinishlardan so‘ng Dalamber operatorining kvadrat ildizini chiqarib, kvant mexanikasining asosiy tenglamasi — Dirak tenglamasinioladi. Undan xuddi mo‘l-ko‘lchilik shoxidan to‘kilgandek quyidagilar kelib chiqadi: 2 koeffitsiyenti, pozitronlar, cheksiz energiyalar, qayta normallashlar, kvant elektrodinamikasi, Dayson, Shvinger, Feynman va tezlatkichlar.

Adabiyotlar