Kvant xaosi (ingl. quantum chaos, nem. Quantenchaos) — dinamik hodisa bo‘lib, unda kvant tizimlari o‘ziga mos bo‘lgan xaotik klassik tizimlar bilan bog‘liq.
Mazkur fizik tadqiqotlar sohasi kvant analoglarini o‘rganadi. Bular klassik fizikada xaotik xatti-harakat namoyon etadigan tizimlarning analoglari bo‘lib, ushbu soha asosiy savolga javob izlaydi: qanday bog‘liq kvant mexanikasi va klassik xaos? Moslik prinsipiga ko‘ra, klassik mexanika kvant mexanikasining klassik chegaraviy holatidir. Agar shunday bo‘lsa, kvant mexanikasida klassik xaosni yuzaga keltirishi mumkin bo‘lgan qandaydir omil bo‘lishi kerak. Agar kvant mexanikasida eksponensial darajadagi boshlang‘ich shartlarga sezgirlik bo‘lmasa, unda qanday qilib bunday sezgirlik kvant mexanikasining chegaraviy holati bo‘lishi kerak bo‘lgan klassik fizikada paydo bo‘lishi mumkin? Shu asosiy savolga javob izlar ekan, kvant xaosi nazariyasi bir nechta turli yondashuvdan foydalanadi, jumladan:
- G‘alayonlarni kichik deb hisoblab bo‘lmaydigan hollarda kvant masalalarini yechish usullarini rivojlantirish, chunki bunday hollarda g‘alayonlar nazariyasi qo‘llanmaydi; shuningdek, katta kvant sonlariga ega holatlarni o‘rganish.
- Quyidagilar o‘rtasidagi moslikni aniqlash: statistik tavsif asosida berilgan xos qiymatlar (energiya sathlari) orqali tavsiflanadigan kvant tizimi va xuddi shu Hamilton funksiyasiga ega klassik tizimning klassik xatti-harakati.
- Davriy orbitalar nazariyasi kabi yarimklassik usullar orqali dinamik tizimlarning klassik trayektoriyalarini kvant xususiyatlari bilan bog‘lash.
- Moslik prinsipini bevosita qo‘llash.
Tarix
XX asrning birinchi yarmida mexanikadagi xaotik xatti-harakat (jumladan, uch jism masalasida namoyon bo‘ladigan osmon mexanikasidagi xaos) ma’lum bo‘lgan, ammo to‘liq tushunilmagan edi. Zamonaviy kvant mexanikasining asoslari aynan shu davrda yaratilgan. Biroq klassik chegaraviy holatida xaos kuzatiladigan tizimlarda kvant va klassik tavsiflar o‘rtasidagi moslik masalasi deyarli e’tibordan chetda qolgan.
Adabiyotlar
- A. Eynshteyn (1917): Zommerfeld va Epshteynning kvantlash sharti haqida (Zum Quantensatz von Sommerfeld und Epstein). Manba: Nemis fizika jamiyati materiallari (Verhandlungen der Deutschen Physikalischen Gesellschaft). 19: 82-92. Albert Eynshteynning to‘plangan asarlari (The Collected Papers of Albert Einstein) kitobida qayta nashr etilgan, tarjimon A. Engel, (1997), Prinston universiteti nashriyoti, Prinston. 6-jild, 434-bet.
- Kvant xaosi. Ya. G. Sinay tahriri ostidagi maqolalar to‘plami. RXD nashriyoti, 2008. — 384 bet.
- Shtokman X. Yu. Kvant xaosi. Kirish. Moskva: Fizmatlit, 2004. — 376 bet.
- Zaslavskiy G. M. Dinamik tizimlarning stoxastikligi. Moskva: Nauka, 1984. — 272 bet. Arxivlangan nusxa (28-iyul 2013), manba: Wayback Machine 9-12-boblar.
- Rayxl Linda E. Konservativ klassik va kvant tizimlarida xaosga o‘tish. (havola ishlamaydi) RXD nashriyoti, 2008. — 794 bet. ISBN 978-5-93972-704-4
- Xaake F. Xaosning kvant belgilari (Quantum Signatures of Chaos). Berlin, 1992. Springer-Verlag, Nyu-York, 1990
- Berri M. V. Kvant xaologiyasi, kvant xaosi emas (Quantum chaology, not quantum chaos). Physica Scripta. 1989. 40-jild. 335—336-betlar.
- Martin C. Gutsviller Klassik va kvant mexanikasida xaos (Chaos in Classical and Quantum Mechanics). Springer-Verlag, Nyu-York, 1990. ISBN 0-387-97173-4.
Havolalar
- F. Shtayner. Kvant xaosi. Arxivlangan nusxa (3-fevral 2009), manba: Wayback Machine
- Kvant xaosi Arxivlangan nusxa (17-fevral 2016), manba: Wayback Machine
- https://web.archive.org/web/20160814195100/http://www.omsu.omskreg.ru/vestnik/articles/y1997-i4/a005/article.html K. N. Yugay. Kvant xaosi va o‘ta o‘tkazuvchanlik.
- https://habr.com/post/406637/ Arxivlangan nusxa (17-avgust 2018), manba: Wayback Machine