Kvant xaosi nima

Kvant xaosi (ingl. quantum chaos, nem. Quantenchaos) — dinamik hodisa bo‘lib, unda kvant tizimlari o‘ziga mos bo‘lgan xaotik klassik tizimlar bilan bog‘liq.

Mazkur fizik tadqiqotlar sohasi kvant analoglarini o‘rganadi. Bular klassik fizikada xaotik xatti-harakat namoyon etadigan tizimlarning analoglari bo‘lib, ushbu soha asosiy savolga javob izlaydi: qanday bog‘liq kvant mexanikasi va klassik xaos? Moslik prinsipiga ko‘ra, klassik mexanika kvant mexanikasining klassik chegaraviy holatidir. Agar shunday bo‘lsa, kvant mexanikasida klassik xaosni yuzaga keltirishi mumkin bo‘lgan qandaydir omil bo‘lishi kerak. Agar kvant mexanikasida eksponensial darajadagi boshlang‘ich shartlarga sezgirlik bo‘lmasa, unda qanday qilib bunday sezgirlik kvant mexanikasining chegaraviy holati bo‘lishi kerak bo‘lgan klassik fizikada paydo bo‘lishi mumkin? Shu asosiy savolga javob izlar ekan, kvant xaosi nazariyasi bir nechta turli yondashuvdan foydalanadi, jumladan:

Tarix

XX asrning birinchi yarmida mexanikadagi xaotik xatti-harakat (jumladan, uch jism masalasida namoyon bo‘ladigan osmon mexanikasidagi xaos) ma’lum bo‘lgan, ammo to‘liq tushunilmagan edi. Zamonaviy kvant mexanikasining asoslari aynan shu davrda yaratilgan. Biroq klassik chegaraviy holatida xaos kuzatiladigan tizimlarda kvant va klassik tavsiflar o‘rtasidagi moslik masalasi deyarli e’tibordan chetda qolgan.

Adabiyotlar

Havolalar