James Webb teleskopi

«Jeyms Uebb» kosmik teleskopi
ingl. James Webb Space Telescope
3D-модель телескопа с полностью развёрнутыми компонентами
3D model: teleskopning barcha qismlari to‘liq
ochilgan holatda
Tashkilot Соединённые Штаты Америки NASA
Европа ESA
Канада CSA
Asosiy pudratchilar Соединённые Штаты Америки Northrop Grumman
Соединённые Штаты Америки Ball Aerospace
To'lqin diapazoni 0,6—28 mkm (qisman ko‘rinadigan va infraqizil)
COSPAR ID 2021-130A
NSSDCA identifikatori 2021-130A
SCN 50463
Joylashuv Lagranjning L nuqtasi2 Quyosh — Yer tizimida (Yerdan Quyoshga qarama-qarshi tomonda 1,5 mln km masofada)
Turi orbita galo-orbita
Sana uchirilgan 25-dekabr 2021, 12:20 UTC
Parvoz davomiyligi 4 yil 10 oy 27 kun
Joy uchirilgan ELA-3
Orbitaga chiqaruvchi vosita «Arian-5» ECA
Davomiyligi 10—20 yil
Massasi 6161,42 kg
Turi teleskop reflektor teleskop, Korsh tizimi
Diametri 6,5 m Va 0,74 m
Yorug‘lik to‘plovchi
yuzasi
taxminan 25 m²
Fokus masofasi 131,4 m
Ilmiy asboblar
  • MIRI
o‘rta infraqizil diapazon asbobi
  • NIRCam
yaqin infraqizil diapazon kamerasi
  • NIRSpec
spektrograf yaqin infraqizil diapazon uchun
  • FGS/NIRISS
yaqin infraqizil diapazonda tasvir olish qurilmasi va tirqishsiz spektrograf bilan jihozlangan aniq yo‘naltirish datchigi
Missiya emblemasi
Изображение логотипа
Veb-sayt webb.nasa.gov (ingl.)
esawebb.org (ingl.)
webbtelescope.org (ingl.)
Логотип Викисклада Wikimedia Commons’dagi media fayllar
«Jeyms Uebb» kosmik teleskopining barcha qismlari to‘liq ochilgan holatdagi 3D modeli
«Jeyms Uebb» kosmik teleskopining barcha qismlari to‘liq ochilgan holatdagi 3D modeli
Beshta Lagranj nuqtasining Quyosh — Yer tizimidagi joylashish sxemasi. Unda Yer va Oy orbitalari hamda «Jeyms Uebb» teleskopining L nuqtasi atrofidagi orbitasi ko‘rsatilgan2
«Jeyms Uebb» teleskopining bosqichma-bosqich ochilishini ko‘rsatuvchi 3D model
«Jeyms Uebb» teleskopi, ehtimol, Koinotning «ilk nuri»ni «zulmat asrlari»

«Jeyms Uebb» kosmik teleskopi (ingl. James Webb Space Telescope, JWST) — orbital infraqizil rasadxona. Ko‘zgusining umumiy diametri 6,5 metr bo‘lgan eng yirik kosmik teleskop. Ammo bu segmentlardan iborat ko‘zgu; insoniyat kosmosga uchirgan eng katta yaxlit ko‘zgu esa hamon «Gershel» — 3,5 metrli teleskopga tegishli.

Dastlab «Yangi avlod kosmik teleskopi» (ingl. Next-generation space telescope, NGST) deb atalgan. 2002-yilda unga NASAning ikkinchi rahbari NASA Jeyms Uebb (1906—1992) nomi berildi. U 1961—1968-yillarda agentlikka rahbarlik qilib, «Apollon».

Teleskopning asosiy ko‘zgusini[ingl.] yaxlit emas, balki orbitada ochiladigan yig‘ma segmentlardan yasashga qaror qilindi, chunki asosiy ko‘zgu diametri uni tashuvchi raketaga ««Arian-5»». «Jeyms Uebb» teleskopining asosiy ko‘zgusi segmentlangan bo‘lib, oltin bilan qoplangan 18 ta olti burchakli segmentdan iborat. Segmentlar berilliydan tayyorlangan, har bir segmentning qarama-qarshi qirralari orasidagi masofa 1,32 metr bo‘lib, ular birgalikda umumiy diametri 6,5 metr bo‘lgan yaxlit ko‘zgu yuzasini hosil qiladi. «Jeyms Uebb» teleskopining yorug‘lik to‘plash yuzasi «Xabbl»nikidan 5,6 baravar katta: «Xabbl» teleskopining 2,4 metrli ko‘zgusiga (yorug‘lik to‘plash yuzasi 25,37 m². «Xabbl» teleskopi yaqin ultrabinafsha, ko‘rinadigan va yaqin infraqizil (0,1—2,5 mkm) spektrlarida kuzatuv olib borsa, «Jeyms Uebb» uzun to‘lqinli ko‘rinadigan yorug‘lik (to‘q sariq va qizil)dan tortib o‘rta infraqizil (0,6—28,5 mkm) diapazongacha bo‘lgan pastroq chastotalarda kuzatuv o‘tkazadi. Bu unga Koinotdagi eng uzoq, katta qizil siljishga ega obyektlarni — dastlabki galaktikalar va yulduzlarni kuzatish imkonini beradi. Bunday obyektlar «Xabbl» uchun nihoyatda qadimiy, xira va uzoqdir. «Jeyms Uebb» asosiy ko‘zgusining diametri «Xabbl»nikidan 2,7 baravar katta bo‘lsa-da, «Xabbl» teleskopi bilan o‘xshash aniqlikdagi tasvirlarni oladi, chunki u uzunroq to‘lqinli infraqizil diapazonda olib boradi va shu sababli «Xabbl»dan ko‘ra ko‘proq «Spitser» teleskopining «vorisi» hisoblanadi. To‘lqin uzunligi ortgan sari «Xabbl» teleskopining ko‘rinadigan spektrdagi tasvirlariga teng aniqlikka erishish uchun yorug‘lik yig‘uvchi yuza ham kattaroq bo‘lishi kerak (infraqizil diapazonda ko‘zgu, millimetrli va radiodiapazonda antenna yuzasi). Teleskop 5 qavatli issiqlik qalqoni bilan himoyalangan bo‘lib, u ko‘zgu va asboblarning haroratini 50 K (−223 °C) dan pastda saqlaydigan besh qatlamli issiqlik qalqoni bilan himoyalangan. Bu uning infraqizil diapazonda boshqa issiqlik manbalari xalaqit bermagan holda zaif signallarni kuzatishiga imkon beradi. Shu sababli teleskop galo-orbitada , Lagranjning L nuqtasida2 , Quyosh — Yer tizimida, Yerdan 1,5 mln km masofada joylashgan. Uning varrak shaklidagi, tennis korti kattaligiga teng 5 qatlamli issiqlik qalqoni teleskopni Quyosh, Yer va Oy issiqligidan bir vaqtning o‘zida himoya qiladi. Kosmosda joylashgani tufayli teleskop Yer atmosferasi o‘tkazmaydigan, ayniqsa infraqizil diapazondagi elektromagnit nurlanishni qayd eta oladi. Atmosfera ta’siri bo‘lmagani sababli uning ajrata olish qobiliyati 7—10 baravar Yerdagi shunga o‘xshash teleskopnikidan yuqori.

Loyiha 17 mamlakatning NASA boshchiligidagi xalqaro hamkorligi natijasidir; unda NASA, ayniqsa Yevropa va Kanada kosmik agentliklari muhim hissa qo‘shgan.

Loyihaning taxminiy qiymati 10 milliard dollarni tashkil etadi (teleskopdan foydalanilgan sari bu ko'rsatkich oshadi), shundan NASAning hissasi 8,8 milliard dollarga, Yevropa kosmik agentligining hissasi, uchirilishni hisobga olgan holda, 850 million dollarga va Kanada kosmik agentligining hissasi 165 million dollarga baholanmoqda.

25-dekabr 2021-yilda teleskop Kuru kosmodromidan «Arian-5» raketasi yordamida muvaffaqiyatli uchirildi. Dastlabki ilmiy tadqiqotlar 2022-yil yozida boshlandi. Teleskopning ishlash muddati asosan L2 nuqtasi yaqinida manyovr qilish uchun yoqilg‘i zaxirasi bilan cheklanadi. Dastlab bu muddat 5—10 yil deb baholangan. Ammo uchirish vaqtida yo‘nalishni juda muvaffaqiyatli tuzatish hisobiga mavjud yoqilg‘i 20 yilga yetadigan bo‘ldi. Shunga qaramay, hamma asboblar ham buncha uzoq ishlamasligi mumkin.

9-yanvar 2022-yilda teleskopning barcha tizimlari muvaffaqiyatli ochilib, u to‘liq ish holatiga o‘tdi. 24-yanvar 2022-yilda esa teleskop galo-orbitaga , Lagranjning L nuqtasiga2 — Quyosh — Yer tizimida, Yerdan 1,5 mln km masofaga yetib bordi. Ishchi haroratgacha sovitish bir necha hafta davom etdi. Keyin qariyb 5 oy davom etgan yakuniy kalibrlash ishlari boshlandi; ular, ehtimol, Koinotning ilk nurini «zulmat asrlari»dan keyin qayd etishni ham qamrab olgan. Shundan so‘ng rejalashtirilgan ilmiy dastur boshlandi.

Ishning dastlabki oylaridayoq uzoq galaktikalar , Quyosh tizimi sayyoralari va ularning tabiiy yo‘ldoshlarigacha bo‘lgan turli osmon jismlari haqida kutilmagan ma’lumotlar olindi. 2022-yilda Science jurnali «Jeyms Uebb»ni «Yil kashfiyoti» deb e’tirof etdi: u insoniyatning koinot haqidagi tasavvurlarini tubdan o‘zgartirishi kutilayotgan edi.

Vazifalar

15-iyun 2017-yilda NASA va Yevropa kosmik agentligi teleskopning dastlabki nishonlari ro‘yxatini e’lon qildi. U 2100 dan ortiq kuzatuvni qamrab olgan bo‘lib, Quyosh tizimidagi sayyoralar va kichik jismlar, ekzoplanetalar va protoplanetar disklar, galaktikalar va ularning to‘dalari, shuningdek, kvazarlar kiritilgan edi.

30-mart 2021-yilda NASA teleskop uchirilganidan 6 oy o‘tib boshlanadigan dastlabki kuzatuvlar maqsadlarining yakuniy ro‘yxatini e’lon qildi. Astronomiyaning yetti asosiy yo‘nalishi bo‘yicha mingdan ortiq arizadan jami 286 tasi tanlab olindi. Ular taxminan olti ming soatlik kuzatuvni, ya’ni birinchi kuzatuv sikli uchun ajratilgan umumiy vaqtning qariyb uchdan ikki qismini egallaydi. NASAga 80 % teleskop kuzatuv vaqti, Yevropa kosmik agentligiga esa 15 %, Kanada kosmik agentligiga 5 %.

Astrofizika

JWSTning asosiy vazifalari — Katta portlashdan keyin paydo bo‘lgan dastlabki yulduzlar va galaktikalar chiqaradigan nurni aniqlash, shuningdek, ular Katta portlash voqeasidan keyin qanday shakllanganini o‘rganishdir. Teleskop galaktikalar, yulduzlar va sayyora tizimlarining paydo bo‘lishi hamda rivojlanishini, hayot kelib chiqishini ham tadqiq etadi. Bundan tashqari, «Jeyms Uebb» Koinotning qayta ionlanishi (reionizatsiya) qachon va qayerda boshlangani hamda unga nima sabab bo‘lganini aniqlashga yordam beradi. U Katta portlashdan 400 ming yil o‘tgan davrdan 400 mln yilgacha galaktikalar qanday ko‘ringanini o‘rganadi. Bu davr oddiy teleskoplar uchun ajrata olish qobiliyati pastligi sababli emas, balki qizil siljish, jumladan, Dopler effekti tufayli obyektlarning ko‘rinadigan diapazondagi nurlanishi infraqizil diapazonga siljigani sababli kuzatilmaydi.

Ekzoplanetologiya

Teleskop nisbatan sovuq ekzosayyoralarni , ya’ni sirt harorati 300 K gacha bo‘lgan (bu Yer yuzasining haroratiga deyarli teng), o‘z yulduzidan 12 astronomik birlik dan uzoqda va Yerdan 15 yorug‘lik yiligacha masofada joylashgan sayyoralarni ham aniqlay oladi. Shuningdek, «Uebb» o‘z yulduzidan massasi Yupiter massasining 0,3 qismiga teng, o‘z yulduzidan 100 astronomik birlikdan uzoqda joylashgan sayyoralarni, shuningdek, 10 astronomik birlikdan uzoqda joylashgan, massasi Saturndan kichik sayyoralarni kuzata oladi. Quyoshga eng yaqin yigirmadan ortiq yulduz batafsil tekshiriladi. JWST ekzoplanetologiyada katta yutuqqa erishishi kutilmoqda: u yirik ekzosayyoralarni topish bilan birga ularning spektral chiziqlarini ham olishi mumkin. Bunday imkoniyat 2030-yil dekabrda O‘ta katta teleskop ko‘zgusining diametri 39,3 m ishga tushguniga qadar hech bir yer usti teleskopida bo‘lmaydi. Ekzosayyoralarni qidirishda «Kepler» teleskopi 2009-yildan beri to‘plagan ma’lumotlardan ham foydalaniladi. Lekin JWST kashf etilgan ekzosayyoralarning o‘zini tasvirga olish imkoniyatiga ega emas. Hatto bizga eng yaqin ulkan ekzosayyoralar — o‘ta yirik Yupiterlar) «O‘ta katta teleskop»da ham, qurilishi mumkin bo‘lgan yirik LUVOIR teleskopda ham xira nuqtalar ko‘rinishida qayd etiladi.

Protoplanetar disklar

Asosiy tadqiqot nishonlari ro‘yxatiga 17 ta eng yaqin protoplanetar disk kiritilgan. Jami yigirmata ana shunday diskning tasvirlari 2003-yilda «Spitser» kosmik teleskopi, 2018-yilda esa ALMA radioteleskoplar majmuasi yordamida olingan. «Uebb» protoplanetar disklarning spektrlarini o‘lchab, ularning kimyoviy tarkibini aniqlashga yordam beradi. Bu ALMA ilgari DSHARP loyihasi (inglizcha ingl. Disk Substructures at High Angular Resolution Project) doirasida o‘rgangan tizimlarning ichki tuzilishi haqidagi ma’lumotlarni ham to‘ldiradi. Olimlar teleskopning o‘rta infraqizil diapazonda ishlaydigan MIRI asbobi protoplanetar disklarning ichki qismlarida faol shakllanayotgan Yerga o‘xshash toshli sayyoralarni ularning kimyoviy tarkibi orqali aniqlash imkonini beradi, deb kutmoqda. Har bir diskdagi suv, uglerod monoksid, uglerod dioksid, metan va ammiak miqdori o‘lchanadi. Spektroskopiya yordamida kislorod, uglerod va azotning disk ichidagi miqdori va joylashuvi ham baholanadi. Bu suv hayot uchun boshqa zarur sharoitlar mavjud bo‘lgan yashashga yaroqli hududda joylashgan-joylashmaganini bilish uchun muhimdir.

Quyosh tizimining suv olamlari

Teleskopning infraqizil asboblari Quyosh tizimidagi suvga boy olamlarni — Yupiter yo‘ldoshi Yevropa va Saturn yo‘ldoshi Enseladni o‘rganishda ishlatiladi. NIRSpec[ingl.] asbobi har ikki yo‘ldosh geyzerlarida biosignaturalarni (hayot belgilarini) (metan, metanol, etan) qidirish uchun qo‘llanadi.

NIRCam Yevropaning yuqori aniqlikdagi tasvirlarini oladi. Ulardan yo‘ldosh yuzasini o‘rganish, geyzerlari bor va geologik faolligi yuqori hududlarni topishda foydalaniladi. Kuzatilgan geyzerlarning tarkibi NIRSpec va MIRI asboblari yordamida tahlil qilinadi. Ushbu tadqiqotlar ma’lumotlari Yevropani Europa Clipper.

zondi yordamida o‘rganishda ham ishlatiladi. Enselad uzoq va kichik bo‘lgani sababli uning yuqori aniqlikdagi tasvirlarini olishning iloji bo‘lmaydi. Ammo teleskop uning geyzerlari molekulyar tarkibini tahlil qila oladi.

Quyosh tizimining kichik jismlari

Quyidagilarni kuzatish rejalashtirilgan: Serera, Pallada, Ryugu, transneptun obyektlar, kentavrlar va bir nechta kometa.

Tarix

Rejalashtirilgan uchirish sanasi va byudjetning o‘zgarishi
YilRejalashtirilgan
uchirish sanasi
Rejalashtirilgan
byudjet
(mlrd $)
199720070,5
199820071
19992007—20081
200020091,8
200220102,5
200320112,5
200520133
200620144,5
200820145,1
20102015-yil sentyabridan oldin emas≥6,5
201120188,7
201320188,8
20172019-yil bahori8,8
20182020-yil martidan oldin emas≥8,8
201830-mart 20219,66
202031-oktabr 2021≥10
202118-dekabr 2021≥10
202122-dekabr 2021≥10
202124-dekabr 2021≥10
2021 25-dekabr 2021≥10

Teleskop uchun nom tanlash muammosi

Jeyms Uebb, uning sharafiga teleskop nomlangan

Yangi kuchli kosmik teleskop yaratish g‘oyasi 1996-yilda amerikalik astronomlar HST and Beyond («Xabbl kosmik teleskopi va undan keyingi davr») hisobotini e’lon qilganida paydo bo‘lgan.

2002-yilgacha u Next Generation Space Telescope («Yangi avlod kosmik teleskopi», NGST) deb atalgan, chunki yangi asbob «Xabbl» boshlagan tadqiqotlarni davom ettirishi kerak edi. Xuddi shu nom bilan teleskop razvedka va lazer qurolli sun’iy yo‘ldoshlar uchun segmentli ko‘zgular ishlab chiqishga qaratilgan Pentagonning AMSD dasturiga ham kirgan. Sof ilmiy loyihada harbiylarning ishtiroki uning obro‘siga salbiy ta’sir ko‘rsatgan va NASA nom darajasida AMSD harbiy dasturi bilan bevosita bog‘liqlikni uzishni istagan. Shu sababli 2002-yilga kelib ko‘zgu konstruktsiyasi AMSD dasturidagi boshqa loyihalardan sezilarli farqlana boshlagach, NASA teleskopni o‘zining ikkinchi rahbari NASA Jeyms Uebb (1906—1992) sharafiga atashga qaror qildi. U 1961—1968-yillarda, «Apollon» dasturi amalga oshirilgan davrda agentlikka rahbarlik qilgan. Biroq bu ham AQSh ilmiy jamoatchiligida katta bahsga sabab bo‘ldi: kosmik tadqiqotlar bilan bog‘liq 1200 dan ortiq olim va muhandis, jumladan Chanda Preskod-Vaynshteyn[ingl.], Uebb NASA xodimlari orasidagi LGBT hamjamiyatiga nisbatan tazyiqda ishtirok etganini ta’kidlab, teleskopni yana qayta nomlashni talab qilgan petitsiyaga imzo qo‘ydilar. Ularning fikricha, Uebb gomofobiya «yodgorligi»ga munosib emas edi. Qizg‘in muhokamalardan so‘ng NASA rahbariyati Uebbning «Apollon» dasturiga qo‘shgan hissasini inobatga olib, nomni saqlab qoldi. Biroq ayrim amerikalik olimlar norozilik sifatida ilmiy ishlarida faqat JWST qisqartmasini qo‘llab, uni boshqacha — Just Wonderful Space Telescope («Shunchaki ajoyib kosmik teleskop») deb talqin qilishga kelishib oldilar.

Moliyalashtirish

«Jeyms Uebb» teleskopining asosiy ko‘zgusi Goddard nomidagi kosmik parvozlar markazida yig‘ilgan, 28-oktabr 2016-yil
2019-yilda issiqlik qalqonini ochish sinovi paytida yig‘ilgan «Jeyms Uebb» kosmik teleskopi

Loyiha qiymati va bajarilish muddatlari bir necha bor oshirildi. 2011-yil iyun oyida teleskop narxi dastlabki hisob-kitobdan kamida to‘rt baravar yuqori bo‘lgani ma’lum bo‘ldi.

Kongress 2011-yil iyulda taklif qilgan NASA byudjetida boshqaruvdagi kamchiliklar va ortiqcha xarajatlar tufayli teleskop qurilishini moliyalashtirishni to‘xtatish nazarda tutilgan edi. Ammo o‘sha yilning sentabrida byudjet qayta ko‘rib chiqilib, loyiha mablag‘ bilan ta’minlandi. Moliyalashtirishni davom ettirish to‘g‘risidagi yakuniy qaror Senat tomonidan 1-noyabr 2011-yilda qabul qilindi.

2013-yilda teleskop qurilishi uchun 626,7 million dollar.

2018-yil bahoriga kelib loyiha qiymati 9,66 mlrd dollarga yetdi.

Lagranjning L2 nuqtasida joylashish sabablari

Teleskop L2 nuqtasida qimirlamay turmaydi, balki uning atrofida galo-orbita bo‘ylab aylanadi. Bu orbitaning kattaligi Oyning Yer atrofidagi orbitasiga yaqin. Taxminan 6 oyda bir marta aylanib chiqiladigan bunday orbita teleskopning Yer va Oy soyasiga tushib qolmasligini ta’minlaydi. Bu quyosh panellari doimiy quvvat olishi va harorat barqaror bo‘lishi uchun zarur.

L2 nuqtasining asosiy afzalligi shundaki, Quyosh, Yer va Oy doim teleskopning issiqlik qalqoni ortida qoladi va kuzatuv olib borilayotgan osmon hududiga tushmaydi.

L2 nuqtasi yaqinida joylashishning yana bir afzalligi — teleskop L2 nuqtadan ozgina chetga chiqsa, uni qaytarish uchun juda kam yoqilg‘i sarflanishidir. «Jeyms Uebb»ning mavjud yoqilg‘i zaxirasi taxminan 20 yilga yetadi. Ammo L2 nuqtasida yoqilg‘i zaxirasini to‘ldirish imkoni yo‘q. Taqqoslash uchun, «Xabbl» kosmik teleskopi orbitasini har 5—10 yilda tuzatib turish kerak, aks holda u Yer atmosferasida yonib ketadi. Yoqilg‘i tugagach, «Jeyms Uebb» Quyosh atrofidagi mustaqil orbitaga o‘tadi.

Issiqlik qalqoni

«Northrop Grumman Corporation» korxonasida ochilgan holatdagi issiqlik qalqonining sinov namunasi Northrop Grumman Corporation (Kaliforniya, 2014-yil)
Issiqlik qalqonining ishlash prinsipi

«Jeyms Uebb» kosmik teleskopining issiqlik qalqoni 5 qatlamli Kapton plyonkasidan iborat. Har bir qatlam alyuminiy bilan qoplangan. Qalqonning o‘lchami 21,1 × 14,6 metr metrni tashkil etadi. Qalqon rasadxonaning asosiy ko‘zgusi va ilmiy asboblarini Quyosh, Yer va Oyning issiqlik nurlanishidan himoyalaydi. Dastlabki ikki «issiq» qatlamga kremniy bilan legirlangan qoplama surtilgan. Hisoblashlarga ko‘ra, birinchi qatlamning maksimal harorati 383 Kelvin, oxirgi qatlamning minimal harorati esa 36 kelvin bo‘ladi. Qalqonni ochish mexanizmida 90 ta taranglash trosi va 107 ta bo‘shatish moslamasi bor. Ular Kapton qatlamlarini ochilishigacha kerakli holatda ushlab turadi.

Optik tizimni ishlab chiqarish

Muammolar

Teleskopning sezgirligi va uning ajrata olish qobiliyati yorug‘lik yig‘uvchi ko‘zgu yuzasining maydoniga bevosita bog‘liq. Olimlar va muhandislar asosiy ko‘zgu diametri kamida 6,5 metr bo‘lishi kerakligini aniqladilar. Shundagina eng olis galaktikalarning nurini o‘lchash mumkin. «Xabbl» teleskopinikiga o‘xshash, ammo kattaroq ko‘zguni yaxlit holda yasash mumkin emas edi: u kosmosga chiqarib bo‘lmaydigan darajada og‘ir bo‘lardi. Olimlar va muhandislar yangi ko‘zguning birlik yuzaga to‘g‘ri keladigan massasini «Xabbl» ko‘zgusinikining 1/10 qismiga tushirish yo‘lini topishlari kerak edi.  massaga ega bo‘lishi zarur edi (birlik maydon hisobida).

Teleskop prototipini Pentagonning Advanced Mirror System Demonstrator (AMSD) loyihasiga kiritish

Ko‘zgu yaratish uchun Advanced Mirror System Demonstrator (AMSD) dasturi boshlangan edi. AMSD ikki maqsadda foydalaniladigan loyiha bo‘lib, unda segmentlangan ko‘zgu texnologiyasini ishlab chiqish rejalashtirilgan. U «Jeyms Uebb» uchun ham, istiqboldagi infraqizil razvedka sun’iy yo‘ldoshlari uchun ham, shuningdek, Space Based Laser (SBL) kosmik lazerli zarba sun’iy yo‘ldoshida lazerni fokuslash uchun ham mo‘ljallangan edi.

AMSD dasturida ishlab chiqilgan ko‘zgu quyidagi texnik yechimlarni o‘z ichiga olgan:

  • Turli maydondagi ko‘zgularni yig‘ish imkonini beradigan olti burchakli segmentlardan foydalanish. Segmentli tuzilish teleskopni tashuvchi raketa
  • ichiga sig‘adigan darajada ixcham yig‘ishga yordam beradi. Segmentlar adaptiv optika texnologiyasi asosida yasalgan, ya’ni mutlaqo qattiq emas, balki «yarim qattiq» bo‘lib, mikromexanizmlar segmentlarni tutashtirish xatolarini yoki ularning noto‘g‘ri joylashuvini tuzatish uchun ko‘zgu egriligini o‘zgartira oladi.
  • 4 dan 16 tagacha aktuator qurilma turiga qarab ko‘zguni joylashtirish va shaklini o‘zgartirish uchun xizmat qiladi.
  • Mikromexanik yuritmalar ko‘zgu ostidagi uglerodli qattiqlik karkasiga ta’sir qiladi.

Segmentlangan ko‘zgular yaxlit ko‘zgularga qaraganda yengilroq va arzonroq. Ammo segmentlar orasida bir necha millimetrli bo‘shliqlar qoladi. Shu sababli difraksion chegara faqat ko‘zgu diametriga bog‘liq bo‘lmaydi: segment qirralarining turli yo‘nalishdagi juda kichik siljishlari qay darajada bartaraf etilgani ham muhim. Bunday siljishlar faza siljishlari va difraksion ta’sirlarni keltirib chiqaradi. Segmentli ko‘zgularning adaptiv optikasi, avvalo, difraksiyani kamaytirishga qaratilgan: buning uchun segmentlar bir tekislikka aniq keltiriladi va ularning fokuslanishidagi farqlar bartaraf qilinadi. «Jeyms Uebb»ning adaptiv optika sozlanganidan keyingi difraksion buzilishlar modeli segmentlar orasidagi bo‘shliqlar tasvir sifatini ma’lum darajada yomonlashtirsa-da, difraksiyaning 90 % qismi klassik yaxlit ko‘zgulardagidek ko‘zgu o‘lchamiga bog‘liqligini ko‘rsatadi.

Difraksiya to‘lqin uzunligiga ham bog‘liq. Yaqin infraqizil diapazonda «Jeyms Uebb»ning burchak bo‘yicha ajrata olish qobiliyati 0,03 yoy soniyasi, uzun to‘lqinli infraqizil diapazonda esa «Xabbl»nikidan ham pastroq — 0,1 yoy soniyasini tashkil etadi. «Xabbl»ning ko‘rinadigan yorug‘likda olingan suratlari esa uning nazariy chegarasiga yaqin 0,06 yoy soniyasi aniqlikka ega.

Asosiy ko‘zgu segmentlari aktuatorlarining tuzilishi. Uchta juft aktuator ko‘zguni siljitish bilan birga deformatsiyalash imkonini beradi. Markaziy aktuator to‘liq adaptiv optika uchun ajratilgan: u segment egriligini boshqaradi.

Segmentlangan ko‘zgular adaptiv optika bilan bir xil massa va narxda klassik ko‘zgularga nisbatan o‘sha to‘lqin diapazonida ancha yuqori ajrata olish qobiliyatini va sezilarli darajada kattaroq yorug‘lik yig‘ish qobiliyatini ta’minlaydi. Bu texnologiya AQSh razvedka sun’iy yo‘ldoshlarida qo‘llanila boshlagach, Markaziy razvedka boshqarmasiga eski optik tizimlar kerak bo‘lmay qoldi va u NASAga KH-11 sun’iy yo‘ldoshlaridan olingan, «Xabbl»nikiga o‘xshash ikkita ko‘zguni topshirdi. AMSD dasturi doirasida Pentagon «Jeyms Uebb»dagi segmentlarga o‘xshash segmentlar asosida yaratgan infraqizil razvedka sun’iy yo‘ldoshi prototipi ham xuddi shu pudratchilar (Northrop Grumman va boshqalar) tomonidan ishlab chiqarilib, AQSh Harbiy-dengiz akademiyasiga[ingl.] shu turdagi infraqizil razvedka tizimlaridan foydalanishni ofitserlarga amalda o‘rgatish uchun topshirilgan. Loyiha AQSh Milliy harbiy-kosmik razvedka boshqarmasi rahbari o‘rinbosari, armiya generali Ellen Pavlikovski[ingl.] boshchiligida amalga oshirilgan. «Jeyms Uebb» va AQSh razvedka sun’iy yo‘ldoshlarida ko‘zgu texnologiyalarining birgalikda ishlatilishi birinchi holat emas. «Xabbl» teleskopi ham KH-11 («Kalit teshigi») razvedka sun’iy yo‘ldoshlari uchun kattaroq ko‘zguning yangi turini sinashda ishlatilgan. The Space Review[ingl.] jurnali Ellen Pavlikovski loyihasini tahlil qilib, jamoatchilik faqat Pentagon oshkor etishga ruxsat bergan kosmik teleskop ma’lumotlarini bilishini ta’kidlagan. Uning fikricha, kosmik kuzatuv texnologiyalari NASA matbuot xabarlarida ochiq ayta oladigan darajadan ancha ilgarilab ketgan. The Space Review «Orion» («Mentor») sun’iy yo‘ldoshi misolini keltiradi: unda geostatsionar orbitada diametri 100 metrdan ortiq bo‘lgan radioteleskop konstruktsiyasi ochilgan. Bu «Jeyms Uebb»ni ochish mexanizmidan bir necha baravar murakkabroq. Mutaxassislar yana AQSh Harbiy-dengiz kuchlari razvedka prototipiga bag‘ishlangan matbuot xabarida adaptiv optikani qo‘llash, ko‘zgularning mikromexanizmlar yordamida egilishini boshqarish haqida juda ko‘p texnik ma’lumot berganini ham qayd etadi. Bu tajriba faqat yer ustidagi sinov stendida emas, balki orbitada ishlayotgan sun’iy yo‘ldoshda olingan bo‘lishi mumkin. Muallif fikricha, SBIRS, xuddi dastlabki KH-11 sun’iy yo‘ldoshlari «Xabbl» uchirilishidan ancha oldin parvoz qilganidek.

Muhandislar toza xonada, karbonat angidrid yordamida tozalashmoqda[inglizcha] — oltin bilan qoplangan sinov ko‘zgusi, 2015-yil

AQSh hukumati «Jeyms Uebb» loyihasiga tatbiq etgan harbiy maxfiylik tartibi ilmiy jamoatchilik va yirik OAVda keng muhokama qilingan. Scientific American 2014-yilda ilmiy jamoatchilik oddiy akademik olimlarga «Jeyms Uebb» loyihasini boshqarishda qatnashish taqiqlanganidan hayratda ekani haqida maqola e’lon qildi. Bu loyihaning ilmiy va harbiy maqsadlari o‘rtasidagi muvozanatga oid savollarni tug‘dirdi. Loyiha rahbari, ilmiy missiya rahbari va astrofizika bo‘yicha direktor AQShdagi harbiy maxfiy ma’lumotlarga kirishning eng yuqori darajasi — Top Secret ruxsatiga ega bo‘lishi kerak edi. Bu esa ilmiy boshqaruvni astrofiziklar va boshqa olimlar emas, balki josus sun’iy yo‘ldoshlarni yaratish tajribasiga ega muhandislar olib borishini amalda talab etgan. Markaziy razvedka boshqarmasining sobiq tahlilchisi Allen Tomson fikricha, NASA ilmiy loyihalarda ikki maqsadli texnologiyalardan ko‘p foydalansa ham, bunday talab g‘oyat noodatiy bo‘lib, loyiha AQSh Milliy harbiy-kosmik razvedka boshqarmasi homiyligida yaratilganidan darak beradi. 2016-yilda NASA teleskopning ikkilamchi ko‘zgusi orqasidagi qopqoq olib tashlangan videoni e’lon qildi. Unda ko‘zguni 140 nanometr aniqlikda, ya’ni taxminan OIV virusi kattaligiga teng masofaga siljituvchi mikromexanizm ko‘ringan. Biroq adaptiv optika qurilmasining tasviri xiralashtirilgan edi. Bunga Business Insider jurnalistlari e’tibor qaratib, NASAdan izoh so‘radi. NASA tasvir qurilma AQShning qurol texnologiyalarini xalqaro uzatishni tartibga soluvchi qonuniga (ITAR[inglizcha]) bo‘ysungani sababli xiralashtirilganini rasman ma’lum qildi. Demak, «Jeyms Uebb» ko‘zgularining mikromexanikasi AQSh qonunchiligida harbiy texnologiya sifatida tasniflanadi. 2017-yilda AQSh hukumati loyiha qurol texnologiyalari eksporti to‘g‘risidagi qonunlar bilan tartibga solingani, bu esa xalqaro ishtirokchilarning, ayniqsa amerikalik bo‘lmagan mutaxassislarning ishini murakkablashtirganini tan oldi. 2017-yilda «Jeyms Uebb» ITAR talablaridan chiqarildi.

AMSD — NASA, AQSh Milliy harbiy-kosmik razvedka boshqarmasi va AQSh Harbiy-havo kuchlari o‘rtasidagi hamkorlik dasturi. AMSD tadqiqotlari asosida ikkita tajriba ko‘zgusi yaratildi va sinovdan o‘tkazildi. Ulardan birini berilliydan tayyorlagan kompaniya — Ball Aerospace & Technologies. Ikkinchisini esa Kodak (hozirgi ITT) tomonidan maxsus shishadan ishlab chiqarilgan.

Mutaxassislar har ikki ko‘zguni sinovdan o‘tkazib, qanchalik samarali ishlashi, narxi va to‘liq o‘lchamli 6,5 metrli ko‘zguni yasash qanchalik oson yoki qiyinligini baholadi. Ular berilliy ko‘zgusini «Jeyms Uebb» uchun tavsiya qildi. Buning sabablaridan biri — berilliy kriogen haroratlarda o‘z shaklini saqlab qolishidir. Bundan tashqari, Ball Aerospace & Technologies yechimi arzonroq edi, chunki raqobatchilarga qaraganda kamroq aktuator ishlatilardi. Biroq bu ko‘zgu shaklidagi xatolarni to‘g‘rilash imkoniyatini biroz cheklardi. Northrop Grumman «Ball» kompaniyasi yechimini «narx/sifat» mezoniga ko‘ra tanladi, Goddard kosmik parvozlar markazi esa qarorni tasdiqladi.

Garchi Ball Aerospace & Technologies yechimida atigi 4 ta aktuator bo‘lsa ham, u adaptiv optika imkoniyatlarini saqlagan. Chekkadagi 3 ta aktuator amalda juftlashtirilgan 6 ta aktuator bo‘lib, «6D-aktuator»ni hosil qiladi: har bir aktuator kallagi ko‘zguga tik tekislikda mustaqil harakatlana oladi. Shu sababli chekkadagi juft aktuatorlar ko‘zguni nafaqat qiyalatishi, balki oldinga va orqaga surishi, o‘z o‘qi atrofida aylantirishi va segment markazini istalgan tomonga siljitishi mumkin. Ular ko‘zguni faqat harakatlantirish bilan birga deformatsiyalaydi. Markaziy «3D-aktuator» adaptiv optika uchun ajratilgan bo‘lib, segment egriligini boshqaradi. Barcha aktuatorlar birgalikda ko‘zguning joylashuvi va egilishi uchun 16 ta mustaqil nuqtaga ta’sir qiladi. Ball mexanik aktuatorining harakat qadami 7 nanometr, ishchi yurishi esa 21 millimetr. Ko‘zguni «park holati»dan chiqarishda aktuator avval qo‘pol siljitish mexanizmini, so‘ng yuqori aniqlikdagi mexanizmni ishga soladi.

Yuqorida aytilganidek, «Jeyms Uebb» ikkilamchi ko‘zgusi mexanizmining tafsilotlari maxfiy. Biroq aktuator konstruktori Robert Varden maqolasi va NASA matbuot xabaridan ma’lumki, ikkilamchi ko‘zgu boshqa segmentlarga o‘xshash tuzilgan. U 6 ta aktuator bilan boshqariladi, ya’ni unda egrilikni emas, faqat holatni tuzatish imkoniyati bor.

Teleskopning optik sxemasi. Nur ikkilamchi ko‘zgudan qaytgach, boshqa ko‘zgu uni burchakni nozik sozlovchi harakatlanuvchi ko‘zguga yo‘naltiradi.

Ball Aerospace & Technologies kompaniyasi ham o‘zining harbiy ishlanmalaridan «Jeyms Uebb» uchun burchakni nozik boshqarish ko‘zgusini (Fine Steering Mirror) moslashtirdi. Bu adaptiv optika qurilmasi kerakli burchakka qariyb 1 nanogradus aniqlikda buriladigan kichik ko‘zgudan iborat. U tasvir chetlarini biroz qisqartirish hisobiga teleskopning qarash yo‘nalishini o‘zgartira oladi. Bu bir necha vazifani bajaradi. Avvalo, kuzatilayotgan obyektga yo‘nalishni barqarorlashtiradi. Teleskop yangi obyektga qaratilgach qolgan kichik tebranish va aylanishlarni bartaraf etadi. Bundan tashqari, «Jeyms Uebb»ning barcha spektrometrlari yoki kichik matritsalari butun ko‘rish maydonida ishlay olmaydi. Nozik boshqarish ko‘zgusi teleskopni burmasdan, ularni yaqin joylashgan boshqa obyektga qaratish imkonini beradi.

«Xabbl» va «Uebb» ko‘zgularining bir xil masshtabdagi taqqoslanishi

Ko‘zguning 18 ta olti burchakli segmentidan har biri qirradan qirragacha 1,32 metr ni tashkil etadi; har bir segmentdagi ko‘zguning o‘z massasi 20 kg, aniq joylashtirish yuritmalari va boshqa qismlari bilan birgalikdagi massasi esa va hokazo) — 40 kg..

AMSD dasturi ko‘zgulariga ulangan kuzatuv asboblari haqida ma’lumot kamroq. Ammo «Jeyms Uebb»ga o‘rnatilgan qurilmalar ham harbiy texnologiyalarni ilmiy maqsadga moslashtirish natijasi bo‘lishi mumkin. Uning infraqizil asboblaridagi asosiy qismlar — detektor matritsalari va fotosensorlar — Teledyne Technologies[inglizcha] va Raytheon kompaniyalari tomonidan ishlab chiqarilgan. Bu kompaniyalar Pentagon uchun harbiy infraqizil optikaning yirik yetkazib beruvchilari bo‘lib, fuqarolik buyurtmalari ulushi kichik. NASA «Jeyms Uebb»da rux sulfidi, litiy ftoridi, bariy ftoridi kabi tuzlardan tayyorlangan infraqizil optika qo‘llanishini ham bildirgan. Bu Raytheon ishlab chiqqan yangi avlod optikasi bo‘lib, an’anaviy germaniydan yasalgan infraqizil optikaga nisbatan nurni kamroq yutadi va juda xira obyektlarni kuzatishga imkon beradi. Dastlab Raytheon bu texnologiyani raketalarning yuqori sezgirlikka ega o‘z-o‘zini nishonga oluvchi kallaklari uchun, xususan «Javelin» tankka qarshi raketa majmuasi uchun yaratgan. Endi undan tinch maqsadda foydalanish «Jeyms Uebb»ga ekzosayyoralar kabi nihoyatda xira obyektlarni kuzatish imkonini beradi.

Bir xil sozlangan ko‘zgu segmentlari bir xil rangda ko‘rsatilgan.

Ishlab chiqarish

«Uebb» ko‘zgusi uchun maxsus turdagi berilliy ishlatiladi. U mayda kukun ko‘rinishida bo‘ladi. Kukun zanglamas po‘lat idishga joylashtirilib, yassi shaklda presslanadi. Po‘lat idish olib tashlangach, berilliy bo‘lagi ikkiga kesilib, har biri taxminan 1,3 metr kenglikdagi ikkita ko‘zgu xomashyosi tayyorlanadi. Har bir xomashyo bitta segment yasash uchun xizmat qiladi.

Ko‘zguni shakllantirish berilliy xomashyosining orqa qismidagi ortiqcha materialni kesib olib, yupqa qovurg‘ali karkas qoldirishdan boshlanadi. Old yuzasi esa segmentning umumiy ko‘zgudagi joylashuvini inobatga olib silliqlanadi.

Teleskopning asosiy konstruktiv qismlari

Keyin har bir segment yuzasi hisoblangan shakliga yaqin bo‘lguncha ishlov beriladi, ehtiyotkorlik bilan silliqlanadi va sayqallanadi. Bu ish ko‘zgu segmenti deyarli ideal shaklga kelguncha takrorlanadi. So‘ngra u −240 °C haroratgacha sovitilib, lazerli interferometr yordamida o‘lchamlari tekshiriladi. Olingan ma’lumotlar asosida ko‘zgu oxirgi marta sayqallanadi.

Segmentga ishlov berilgach, ko‘zguning old yuzasi yupqa oltin qatlami bilan qoplanadi. Bu 0,6—29  mkm diapazondagi infraqizil nurlanishni yaxshiroq qaytarishga xizmat qiladi. Tayyor segment yana kriogen haroratlarda sinovdan o‘tkaziladi.

Ko‘zguni ochish 132 ta alohida yuritma va dvigateldan iborat tizim orqali boshqariladi. Dastlab ko‘zgu uchta yirik qismdan yig‘iladi, keyin uning 18 ta segmenti to‘g‘ri joylashtirilib, kerakli egrilikka keltiriladi.

28-avgust 2019-yilda «Jeyms Uebb» teleskopini yig‘ish yakunlandi: mutaxassislar ilk marta asosiy ko‘zguni quyoshdan himoyalovchi qalqonni o‘z ichiga olgan platforma bilan birlashtirdilar.

Sinovlar

10-iyul 2017-yilda teleskopning 37 K kriogen haroratga chidamliligi bo‘yicha yakuniy sinovlar Jonson nomidagi kosmik markazda , Xyustonda boshlandi va 100 kun.

davom etdi. Xyustondagi sinovlardan tashqari, teleskop Goddard kosmik parvozlar markazida bir qator mexanik sinovlardan o‘tdi. Bu sinovlar u og‘ir tashuvchi raketa bilan orbitaga uchirishdagi yuklamalarga bardosh bera olishini tasdiqladi.

Atmosferaning o‘tkazuvchanligi va hayot paydo bo‘lishi uchun Yerga o‘xshash sharoitlarni ko‘rsatuvchi kimyoviy birikmalarning spektral chiziqlari

2018-yil fevral boshida ulkan ko‘zgular va turli asboblar Northrop Grumman kompaniyasining Redondo-Bich shahridagi korxonasiga teleskopni yig‘ishning so‘nggi bosqichi uchun yetkazildi. Bu yerda uning dvigatel moduli va quyoshdan himoya qiluvchi qalqoni qurilayotgan edi. Konstruktsiya yig‘ilib bo‘lingach, uni Kaliforniyadan kemada Fransiya Gvianasi.

  • 30-may 2019-yilda Northrop Grumman kompaniyasining sinov markazida teleskopning agregat bo‘limi turli harorat sharoitlarida tekshirildi: maxsus vakuum kamerasida teleskop qismlari −148 °C dan +102 °C gacha bo‘lgan haroratlarga duchor qilindi. Sovitish uchun suyuq azot, isitish uchun esa termobatareyalardan foydalanildi.
  • 28-avgust 2019-yilda muhandislar bo‘lajak teleskopning issiqlikdan himoyalovchi ekranini asosiy ko‘zgu bilan muvaffaqiyatli birlashtirdilar. So‘ng ikki qismning elektr zanjirlarini ulab, ularni funksional sinovdan o‘tkazdilar. Teleskopning ikkala yarmi birlashtirilgach, «Jeyms Uebb» uchirish uchun maxsus kapsulaga joylashtirilib, Fransiya Gvianasidagi Kuru kosmodromiga yuborildi.
  • 7-yanvar 2020-yilda OAV NASA vakili Erik Smitga tayanib, «Jeyms Uebb» teleskopini yaratish bo‘yicha asosiy ishlar yakunlanganini, biroq keyingi 15 oy davomida yer ustidagi sinovlar o‘tkazilishini ma’lum qildi. 2020-yilda teleskop uskunalari «Arian-5» tashuvchi raketasi uchirilishidagi tebranish va shovqinga chidamlilikka sinovdan o‘tkazildi. Oldingi sinovlarda noto‘g‘ri ishlagan ayrim elektron qurilmalarni almashtirish hamda kompleks sinovlarning observatoriya uskunalariga ta’sirini baholash uchun barcha tizimlarni qayta tekshirish rejalashtirildi.
  • 31-mart 2020-yilda vaznsizlik sharoitini taqlid qilish maqsadida gravitatsiyani kompensatsiyalovchi maxsus moslama o‘rnatilgan holda ko‘zguning to‘liq ochilishi muvaffaqiyatli sinovdan o‘tkazilgani ma’lum qilindi.
  • 13-iyul 2020-yilda mutaxassislar teleskopning 15 kun davom etgan yakuniy kompleks — akustik, tebranish va elektr — sinovlarining birinchi bosqichi tugaganini e’lon qildilar.
  • 25-avgust 2020-yilda Goddard nomidagi kosmik parvozlar markazi mutaxassislar ilmiy asboblarning yer usti sinovlarining birinchi to‘liq bosqichini tugatganini va tez orada navbatdagi tebranish hamda akustik sinovlar boshlanishini ma’lum qildi. Bu sinovlar «Jeyms Uebb» raketa uchirilishi va orbitaga chiqish paytidagi yuklamalarga bardosh bera olishini tekshirish uchun o‘tkazildi.
  • Turli xil asboblarning sezgirlik zonalari
    1-mart 2021-yilda teleskop yakuniy funksional sinovlardan o‘tdi. Unda elektr zanjirlari va aloqa tizimining ishi tekshirildi. Elektr sinovlari 17 kun davom etib, barcha elektron qismlar va ilmiy asboblarning ishlashi tekshirildi. Aloqa sinovlari davomida observatoriya va Yer o‘rtasidagi ma’lumot almashinuvi taqlid qilindi: muhandislar Kaliforniyadagi Northrop Grumman Space Systems kompaniyasining toza xonasida turgan teleskopga NASAning Uzoq kosmik aloqa tarmog‘i emulyatori orqali buyruqlar yubordilar. Shuningdek, boshqaruvni bir markazdan boshqasiga topshirish sinovdan o‘tkazildi va observatoriya buyruqlarni bajarayotganda unga bir necha tuzatish buyruqlari muvaffaqiyatli yuborildi.
  • 7-aprel 2021-yilda mutaxassislar teleskopning besh qavatli issiqlikdan himoyalovchi ekranini so‘nggi bor yig‘ishtirdilar. Keyingi safar u uchirilgandan so‘ng mustaqil ochilishi kerak edi. Yig‘ishtirish bir oy davom etdi va har bir qatlamni zigzag shaklida taxlash va tekislash, 90 ta taranglovchi trosni joylashtirish, shuningdek, kapton qatlamlarini ochilguniga qadar to‘g‘ri holatda ushlab turuvchi 107 ta bo‘shatish moslamasini o‘rnatish kabi murakkab ishlarni o‘z ichiga oldi. Keyingi uch oy davomida mutaxassislar ekranni parvoz holatiga keltirish, jumladan, barcha kabellar, ekran qopqoqlari va ekran ochish tizimi qismlarini — yo‘naltiruvchi konsollar va ekran tagliklarini — o‘rnatish hamda mahkamlashni yakunlashlari kerak edi.
  • 11-may 2021-yilda sinov chog‘ida teleskopning asosiy ko‘zgusi kosmosga jo‘natilishidan oldin so‘nggi marta ochildi.
  • Yaqin infraqizil kamera
    1-iyul 2021-yilda Yevropa kosmik agentligi teleskop uni koinotga olib chiqadigan «Arian-5» tashuvchi raketasi bilan yakuniy moslik tekshiruvidan o‘tganini ma’lum qildi. Tekshiruv raketa bosh qoplamasi ichida bo‘ladigan tashqi ta’sirlarni baholash, raketa parvozini rejalash va teleskopni yuqori bosqichdan ajratishni ham qamrab oldi.
  • 26-avgust 2021-yilda NASA teleskopning barcha sinovlari tugaganini va u shu yilning noyabrida Kuru kosmodromidan uchirish uchun jo‘natishga tayyorligini ma’lum qildi.

Missiyaning borishi

Teleskopga NIRCam kamerasini o‘rnatish
Ko‘zgular fokuslangach NIRCam asbobi olgan 2MASS J17554042+6551277 yulduzi tasviri
Har bir asbobning ko‘rish maydonidagi yulduzlar aniq fokuslangan bo‘lib, bu teleskopning barcha optik elementlari to‘g‘ri tekislanganini ko‘rsatadi. Tasvirlarning o‘lchami va joylashuvi «Jeyms Uebb»ning har bir asbobi fokus tekisligining qaysi qismida joylashganini aks ettiradi.
Bir qismi tasvirlarining taqqoslanishi: Katta Magellan Buluti — «Spitser» kosmik teleskopi hamda «Jeyms Uebb»ning MIRI asbobi (7,7 mkm) olgan tasvirlar

Quyidagi teleskoplar olgan tasvirlarning taqqoslanishi: «Xabbl» va «Jeyms Uebb»

Quyidagi tasvirlarning taqqoslanishi: sayyorasimon tumanlik NGC 3132 NIRCam kamerasi tomonidan yaqin infraqizil diapazonda olingan NIRCam (chapda), MIRI kamerasi tomonidan o‘rta infraqizil diapazonda olingan MIRI[inglizcha] (o‘ngda) — «Jeyms Uebb» teleskopi
  • 25-dekabr 2021-yil, UTC 12:20 da teleskop muvaffaqiyatli uchirildi. Yer yaqinidagi orbitada harakat yo‘nalishi tuzatilgach, qurilma to‘rt hafta davomida Lagranjning L2 nuqtasi tomon, Yer—Quyosh tizimida Yerdan 1,5 mln kilometr uzoqlikdagi manziliga uchdi.
  • 29-dekabr 2021-yilga kelib teleskop uchta trayektoriya tuzatishining ikkitasini bajardi, ilmiy va boshqa ma’lumotlarni Yerga uzatuvchi antennani hamda quyosh batareyalari panelini ochdi.
  • 2-yanvar 2022-yilga kelib quyoshdan himoya qiluvchi qalqonni ochish ishlarining asosiy qismi tugadi. Qalqonning chap va o‘ng qismlari ochilib, u rombsimon shaklga keldi.
  • 4-yanvar 2022-yilda alyuminiy bilan qoplangan Kaptondan iborat besh qatlamli issiqlik qalqoni to‘liq ochilib, barcha qatlamlari kerakli taranglikka keltirildi.
  • 8-yanvar 2022-yilda teleskop asosiy ko‘zgusini muvaffaqiyatli ochdi.
  • 12-yanvar 2022-yilda NASA ko‘zgu sozlash aktuatorlarining barchasi sozligini va buyruqlarga javob berishini ma’lum qildi.
  • 24-yanvar 2022-yilda teleskop muvaffaqiyatli ravishda galo-orbitaga , Lagranjning L nuqtasi2 ga — Quyosh — Yer tizimida, Yerdan 1,5 mln km masofadagi orbitaga chiqdi.
  • 3-fevral 2022-yilda NIRCam infraqizil kamerasi dastlabki sinov suratini oldi. Birinchi kuzatuv nishoni alohida joylashgan HD 84406[fr.] yulduzi edi. Sinov teleskopning 18 ta ko‘zgu segmentini kalibrlash uchun kerak edi. Bu ish bir necha oy davom etishi va quyidagi yetti bosqichni qamrab olishi belgilangan:
    • Segment tasvirini aniqlash (qaysi ko‘zgu segmenti qaysi tasvirni hosil qilganini bilish uchun segmentlar navbat bilan siljitiladi)
    • Dastlabki tekislash
    • Tasvirlarni ustma-ust tushirish
    • Qo‘pol fazali sozlash
    • Nozik fazali sozlash
    • Teleskopni asboblar ko‘rish maydoni bo‘yicha tekislash
    • Qayta tekislash va yakuniy tuzatish
      Kalibrlashdan so‘ng teleskop ko‘zgusining segmentlari yorug‘lik to‘lqin uzunligining kichik ulushigacha, ya’ni taxminan 50 nanometr aniqlikda moslashtirilishi kerak.
  • 13-mart 2022-yilda NASA «Jeyms Uebb» kosmik teleskopi ko‘zgularini tekislashning «o‘ta muhim bosqichlari» tugaganini ma’lum qildi. Tekshirilgan optik ko‘rsatkichlar kutilgan natijalarga mos keldi yoki ulardan ham yaxshiroq bo‘ldi.
  • 13-aprel 2022-yilda NASA MIRI asbobi kerakli yakuniy ishchi haroratga yetganini bildirdi.
  • 2022-yil may oyining boshida kosmik teleskopning optik tizimi to‘liq sozlandi.
  • 22—24-may 2022-yil oralig‘ida teleskop ko‘zgusining C3 segmentiga mikrometeorit urildi. NASA hisobotiga ko‘ra, zarba «segment shaklida sezilarli va qaytarib bo‘lmaydigan o‘zgarishlar»ga sabab bo‘lgan. Shu bilan birga, butun teleskop faoliyatiga ta’siri kichik bo‘lgan. Qo‘shimcha sozlashdan so‘ng to‘lqin frontining o‘rtacha kvadratik og‘ishi taxminan 5—10 nm ortib, 59 nm ga yetgan. Teleskopning o‘zi uchun belgilangan me’yor 60—80 nm edi. Unga ulangan boshqa asboblar xatolari qo‘shib hisoblanganda umumiy og‘ish 70—130 nm ni tashkil etadi. Shu sababli shikastlanish ta’siri yanada kamroq ahamiyatga ega.
«Jeyms Uebb» teleskopi suratga olgan Yupiterdagi ulkan qutb yog‘dulari

Asbob-uskunalar

JWST koinotni tadqiq etish uchun quyidagi ilmiy asboblar bilan jihozlangan:

Yaqin infraqizil kamera

Yaqin infraqizil kamera «Jeyms Uebb»ning asosiy tasvir hosil qilish asbobi bo‘lib, simob–kadmiy–telluridli[ingl.] detektorlar majmuasidan iborat. Asbobning ishchi diapazoni 0,6 dan 5 mkm gacha. Uni yaratish Arizona universitetiga va Lockheed Martin.

kompaniyasining ilg‘or texnologiyalar markaziga topshirilgan. Asbobning vazifalari quyidagilar:

MIRI spektrometrining alohida kanallari infraqizil kamera tasvirining ustiga qanday tushishi

Kamera aslida turli asboblardan iborat butun bir majmuadir:

  • 0,6—2,3 mkm diapazonda tasvir oluvchi matritsa (Short wavelength channel — qisqa to‘lqinlar kanali); pikselga 0,031 yoy soniyasi aniqlik va yorqinlikning 256 darajasi;
  • 2,4—5,0 mkm diapazonda oq-qora tasvir oluvchi matritsa (Long wavelength channel — uzun to‘lqinlar kanali); pikselga 0,063 yoy soniyasi aniqlik;
  • Infraqizil detektor matritsalarining dinamik diapazoni kichik bo‘lgani uchun kamera yorqinlik va to‘lqin uzunligini boshqaruvchi ikkita aylanuvchi filtr barabani bilan jihozlangan;
  • Spektrografiya rejimi uchun prizma: bunda yulduz tasviri suratda spektr tasmasi ko‘rinishida yoyiladi;
  • Koronagraf 3 ta doira va 2 ta kvadrat niqobdan iborat. U yulduz yoki sayyoraning yorqin tasvirini to‘sib, spektrometr va turli to‘lqin uzunliklari uchun filtrlardan foydalanishga yordam beradi;
  • Fokussizlantiruvchi linzalar teleskop ko‘zgusi va uning alohida segmentlaridagi difraksiyani ko‘rsatib, ularni nozik sozlash uchun ishlatiladi. Ular 50 soatgacha bo‘lgan juda uzun ekspozitsiyalarda ham ishlatiladi. Bu rejimda bevosita kuzatilgan difraksion buzilishlarni kompyuter yordamida imkon qadar kamaytirish mumkin.

Muhim jihati: bu kamera oddiy maishiy fotoapparat kabi bevosita surat olmaydi. Ommaga taqdim etiladigan tasvirlar turli filtrlar orqali olingan ko‘plab suratlarni ustma-ust qo‘yish va difraksion buzilishlarni imkon qadar kompyuterda bartaraf etish orqali hosil qilinadi.

Yaqin infraqizil diapazon spektrografi

Yaqin infraqizil diapazon spektrografi NIRSpec manbalarning spektrini tahlil qilib, o‘rganilayotgan obyektlarning fizik xossalari (masalan, harorati va massasi) hamda kimyoviy tarkibini aniqlash imkonini beradi. U spektroskopiyani o‘rtacha ajrata olish qobiliyati bilan 1—5 mkm diapazonda va past ajrata olish qobiliyati bilan 0,6—5 mkm.

diapazonda amalga oshira oladi. «Uebb» o‘rganadigan ko‘plab obyektlar juda oz nur chiqaradi. Spektrni tahlil qilish uchun teleskop ularning nurini yuzlab soat davomida to‘plashi kerak. 5 yil lik faoliyati davomida minglab galaktikalarni o‘rganish maqsadida spektrograf bir vaqtning o‘zida 100 obyektni osmonning 3×3  yoy daqiqasi maydonida kuzata oladigan qilib ishlab chiqilgan. Buning uchun Goddard markazi olim va muhandislari spektrografga.

kiradigan nurni boshqaruvchi mikrozatvor texnologiyasini yaratdi. Bir vaqtning o‘zida 100 bir nechta obyekt spektrini olishga imkon beradigan tizim «mikrozatvorlar massivi» deb ataladigan mikroelektromexanik qurilmadir (ingl. microshutter array). NIRSpec mikrozatvor kataklarining qopqoqlari magnit maydon ta’sirida ochilib-yopiladi. Har bir katakning o‘lchami 100×200 mkm bo‘lgan har bir katak alohida boshqariladi va spektrograf uchun osmonning tegishli qismidan kelayotgan nurni o‘tkazish yoki to‘sish maqsadida ochilishi yoki yopilishi mumkin.

Aynan shunday boshqaruv asbobga bir vaqtning o‘zida ko‘plab obyektlarning spektroskopiyasini o‘tkazish imkonini beradi. NIRSpec kuzatadigan obyektlar uzoq va xira bo‘lgani uchun yaqin joylashgan yorqin manbalarning nuri bostirilishi kerak. Mikrozatvorlar kuzatilayotgan obyektga e’tibor qaratishda keraksiz yorug‘lik manbaini to‘sish uchun ko‘zni qisib qarashga o‘xshash ishlaydi.

O‘rta infraqizil diapazon asbobi

MIRI o‘rta infraqizil diapazonda ishlovchi asbob (5—28 mkm) bo‘lib, 1024×1024  pikselli kameradan va spektrografdan iborat..


MIRI uchta mishyak–-kremniyli detektorlar massividan foydalanadi. Asbobning sezgir detektorlari qizil siljishga ega bo‘lgan olis galaktikalarni, yangi yulduzlar hosil bo‘lishini, xira kometalarni va Koyper kamaridagi obyektlarni kuzatadi. Kamera moduli katta ko‘rish maydonida keng chastota diapazonidagi tasvirlarni oladi, spektrograf moduli esa kichikroq maydonda o‘rta ajrata olish qobiliyatidagi spektrlarni olish va uzoq obyektlarning fizik xossalarini batafsil o‘rganishga xizmat qiladi.

MIRI uchun me’yoriy ishchi harorat — 7 K. Bunga faqat passiv sovitish orqali erishib bo‘lmaydi, shuning uchun sovitish ikki bosqichli: avval pulsatsiyali quvur asosidagi tizim asbobni 18 K gacha sovitadi, so‘ng adiabatik drossellash ( (Joul — Tomson effekti) asosidagi issiqlik almashtirgich haroratni 7 K.

gacha tushiradi. MIRI Yevropa mamlakatlari olimlari va muhandislari, Reaktiv harakat laboratoriyasi (Kaliforniya) xodimlari hamda AQShning boshqa ilmiy muassasalari tadqiqotchilaridan iborat MIRI Consortium tomonidan ishlab chiqilgan.

Asbobning ish rejimlari quyidagilardan iborat:

  • Turli to‘lqin uzunlikdagi filtrlar barabani bilan suratga olish. Ajrata olish qobiliyati ko‘zgu imkoniyatlari va uning difraksion chegarasiga bog‘liq. To‘lqin uzunligi 5,6 mkm bo‘lganda aniqlik 0,22 yoy soniyasi, 25,5 mkm bo‘lganda esa 0,82 yoy soniyasigacha.
  • pasayadi. Yorqin obyektlarni kichik ichki matritsalar bilan suratga olish rejimi. Asosiy matritsada yorqin obyektlar uchun kichik matritsalar bor. Ularning afzalligi — qisqa ekspozitsiya: to‘liq kadrli tasvir uchun 2,8 soniya kerak bo‘lsa, eng kichik submatritsa atigi 64x72 piksel o‘lchamli bo‘lsa-da, 0,085 soniya ekspozitsiyada tasvir oladi. Submatritsalar yorqinligi tez o‘zgaradigan jarayonlarni kuzatish imkonini beradi.
  • Ikki prizmali spektrografiya rejimi. Bu rejimda obyektlar tasviri spektral tasmaga yoyiladi.
  • Obyektning yorqin diskini to‘sadigan va uning atmosferasini o‘rganishga imkon beradigan niqoblardan iborat koronagraf.


FGS/NIRISS

Aniq yo‘naltirish datchigi (FGS) va yaqin infraqizil tasvir oluvchi hamda tirqishsiz spektrograf (NIRISS) «Uebb»ga birgalikda o‘rnatilgan, ammo ular ikkita alohida qurilmadir. Har ikkalasi Kanada kosmik agentligi tomonidan yaratilgan. «Kanada qo‘li»ga o‘xshatib ularga «Kanada ko‘zlari» laqabi berilgan. Bu asbob 2013-yil fevralda ISIM konstruksiyasiga integratsiya qilingan.

Aniq yo‘naltirish datchigi

Aniq yo‘naltirish datchigi (FGS) «Uebb»ning nishonni aniq kuzatishiga va yuqori sifatli tasvirlar olishiga xizmat qiladi.

FGS kamerasi osmonning yonma-yon joylashgan, har biri 2,4×2,4  yoy daqiqali ikkita hududini tasvirga oladi. Shuningdek, u 16 marta sekundiga o‘lchami  8×8, bu osmonning istalgan nuqtasida, shu jumladan yuqori kengliklarda ham yo‘naltiruvchi yulduzni 95 % ehtimol bilan topishga yetarli.

FGSning asosiy vazifalari:

  • teleskopning fazodagi holatini aniqlash uchun tasvir olish;
  • oldindan tanlangan tayanch yulduzlarni aniqlash;
  • fazoviy holatni boshqarish tizimini (ingl. Attitude Control System) tayanch yulduzlarning markaz koordinatalari (sentroid) bo‘yicha sekundiga 16 marta o‘lchov ma’lumotlari bilan ta’minlash.

Teleskop uchirilayotgan va ochilayotgan vaqtda FGS asosiy ko‘zguning joylashtirilishidagi og‘ishlar haqida ham ma’lumot yuborgan.

Yaqin infraqizil tasvirlagich va tirqishsiz spektrograf

Yaqin infraqizil tasvirlagich va tirqishsiz spektrograf (NIRISS) 0,8—5,0 mkm diapazonda ishlaydi. Uning har biri alohida to‘lqin diapazoniga moslangan uchta asosiy rejimi bor.

NIRISS quyidagi ilmiy vazifalarni bajaradi:

  • Koinotning «ilk nurini»;
  • » qayd etish; ekzosayyoralarni;
  • aniqlash va ularning xossalarini o‘rganish;
  • tranzit spektroskopiyasi.

Ilmiy natijalar va ularga bildirilgan tanqidlar

Ilmiy natijalar

11-iyul 2022-yilda AQSh prezidenti Jo Bayden ilk suratni Oq uyda ommaga namoyish etdi. Bu yangi «Jeyms Uebb» kosmik teleskopi olgan SMACS 0723 galaktikalar to‘dasining 4,6 mlrd yorug‘lik yili uzoqlikda joylashgan tasviridir. Teleskopning ilmiy faoliyati rasman boshlangan birinchi kun — 12-iyul 2022-yildayoq uning muhim kashfiyotlari e’lon qilindi. Jumladan, u WASP-96b sayyorasida suv mavjudligini aniqladi. Bu sayyora WASP-96 sariq mitti yulduzi atrofida aylanadi. Spektral tahlil WASP-96b atmosferasining yuqori qatlamlarida suv bug‘i, bulutlar va tuman mavjudligini ko‘rsatdi. Teleskop o‘zining olti metrli ko‘zgusi yordamida juda uzoq galaktikalar to‘dasining ilk tasvirini ham oldi: 13 mlrd yorug‘lik yili Quyoshdan uzoqlikda joylashgan. Boshqa kashfiyotlar qatorida to‘qnashuvi — bir vaqtning o‘zida beshta galaktika ishtirok etgan hodisa ham bor.

«Jeyms Uebb» teleskopi olgan HIP 65426 b ekzosayyorasi tasviri. Rasmda turli kameralar olgan suratlar ham ko‘rsatilgan.

2022-yil iyulida GLASS-z13 — kuzatuv vaqtida ma’lum bo‘lgan eng qadimgi galaktika (qizil siljishi z = 13).

25-avgust 2022-yilda «Jeyms Uebb» birinchi marta uglerod dioksidi Quyosh tizimidan tashqaridagi sayyora atmosferasida mavjudligini shubhasiz isbotladi. Bu kashfiyot WASP-39b gaz gigantini kuzatish orqali qilindi. Sayyora Quyoshga o‘xshash yulduz atrofida aylanadi va Quyoshdan 750 yorug‘lik yili uzoqlikda joylashgan.

1-sentabr 2022-yilda «Jeyms Uebb» Quyosh tizimidan tashqaridagi sayyora — gaz giganti HIP 65426 b, u o‘zining yulduzidan 92 astronomik birlik masofada aylanadi. Bu yulduz A2V spektral sinfiga mansub HIP 65426 bo‘lib, Sentavr yulduz turkumida , Quyoshdan 385 yorug‘lik yili masofada joylashgan. Sayyoraning toshli sathi yo‘q va u hayot uchun yaroqsiz. Mazkur ekzosayyora 2017-yilda Chilidagi VLT.

loyihasiga kiruvchi Yevropa janubiy rasadxonasi asboblari yordamida kashf etilgan. 8-sentabr 2022-yilda «Jeyms Uebb»ning uchta infraqizil asbobi — NIRCam kamerasi, NIRSpec spektrografi va MIRI yordamida Tarantul tumanligida minglab yangi yulduz aniqlandi. Bu tumanlik Yerdan 161 ming yorug‘lik yili uzoqlikdagi Katta Magellan Buluti galaktikasida joylashgan. Tasvirlarda yosh yulduzlar to‘dasining nurlanishi, shakllanayotgan protoyulduzlar joylashgan ustunlar va endigina paydo bo‘lgan alohida yulduzlar atrofidagi gaz pufaklari ko‘rinadi.

Ilmiy Science jurnali teleskopni «Yil kashfiyoti» deb e’lon qildi: u insoniyatning koinot haqidagi tasavvurlarini tubdan o‘zgartirishi kutilayotgan edi. Nature jurnali esa uni 2022-yilning eng muhim o‘nta yangilik voqeasidan biri sifatida qayd etdi. Ilmiy jurnalist Aleksandra Vitsening fikricha, «Jeyms Uebb» astronomiyani tubdan o‘zgartirmoqda: ilk oylardayoq Quyosh tizimi sayyoralaridan olis kosmosgacha bo‘lgan obyektlar haqida kutilmagan ma’lumotlar bergan. Teleskop astronomiyaning mutlaqo yangi sohalarini ochmoqda. Bir astronom Science jurnaliga shunday degan: «Har kuni arXivga kiraman, u yerda haqiqiy kashfiyotlar mushakbozligi!»

Tanqidlar

Mashhur amerikalik astronom, SETI loyihasi ishtirokchisi, fan doktori Set Shostakning ta’kidlashicha, «Jeyms Uebb»ga nisbatan asosiy tanqid shundan iboratki, soliq to‘lovchilarga tushunarli bo‘lgan, masalan, Yerda bo‘lmagan hayotni aniqlashdek ulkan kashfiyotlar qilinmasa, kosmosning shunchaki chiroyli suratlari 10 milliard dollarga arzimaydi. Teleskop kashfiyotlarini kataloglashtiruvchi James Webb Discovery portali ko‘plab olimlar uni odatiy «Katta fan (Big Science)[ingl.]» loyihasi deb bilishini yozadi. Bunday loyihalar katta davlat mablag‘larini talab qiladi, ko‘pincha harbiy texnologiyalar bilan bog‘liq bo‘ladi va ba’zan kuzatuvlarning ilmiy qiymati ularning astronomik narxini oqlamaydi. Tanqidchilarga ko‘ra, xuddi shu mablag‘ga ko‘proq foydali natija berishi mumkin bo‘lgan boshqa ko‘plab ilmiy loyihalarni amalga oshirish mumkin edi. Massachusets texnologiya instituti o‘z nashrida ekzosayyoralar va hayot belgilarini topish bo‘yicha kutilgan natijalar ro‘y bermasligi mumkinligini qayd etgan. Uning fikricha, «Jeyms Uebb» ma’lumotlarini tahlil qilish modellari o‘lchovlarning haqiqiy aniqligiga mos kelmaydi. Shu sababli ma’lumotlarni tahlil qilish tizimi tubdan qayta ko‘rib chiqilmaguncha, natijalar asosan chiroyli suratlar bilan cheklanib qolishi mumkin. Set Shostak ham bu fikrga qo‘shilib, «Jeyms Uebb» ma’lumotlaridan chinakam qimmatli kashfiyotlar ko‘p yillardan so‘ng, kutilmagan tarzda, hatto loyiha e’lon qilingan maqsadlariga bevosita aloqador bo‘lmagan ilmiy nazariyalarning tajribaviy tasdig‘i sifatida olinishi mumkinligini ta’kidlaydi. Massachusets texnologiya instituti shuni ham qayd etadiki, dastlabki galaktikalar haqida allaqachon muhim kuzatuvlar bo‘lsa-da, astronomlarning arXiv atrofidagi shoshqaloqligi xavotir uyg‘otadi. Tadqiqotchilar qaysidir obyektni birinchi bo‘lib kuzatganliklarini tezroq e’lon qilishga intilib, ilmiy maqolalarni taqrizdan o‘tkazish tamoyilini muntazam buzmoqda. Ular arXiv ga joylangan dastlabki qo‘lyozmalarni tayyor va tekshirilgan ilmiy ish sifatida ko‘p ishlata boshladi. Taqrizsiz bunday yondashuv «Jeyms Uebb» ma’lumotlariga oid ishonchsiz xulosalar tarqalishi xavfini tug‘diradi.

Havolalar