
Bosh zarba to‘lqini (inglizcha bow shock — yoysimon zarba to‘lqini) — magnetosferali yulduz yoki sayyora bilan uning atrofidagi muhit o‘zaro ta’sirlashadigan, modda zichligi oshadigan sohadir. Yulduzlarda, odatda, u yulduz shamoli bilan yulduzlararo muhito‘rtasidagi chegaradir. Sayyoralarda esa bosh zarba to‘lqini Quyosh shamolining tezligi magnetopauzagayaqinlashganda keskin kamayadigan chegaradir. Bosh zarba to‘lqinining eng yaxshi o‘rganilgan namunasi — Quyosh shamoli bilan o‘zaro ta’sirlashadigan magnetopauzaga ega Yeratrofidagi to‘lqin frontidir. Magnit maydonli boshqa sayyoralarda ham o‘ziga xos yoysimon front yuzaga keladi. Yer atrofidagi bosh zarba to‘lqinining qalinligi taxminan 17 km. Bu to‘lqindan taxminan 90 000 km uzoqlikdagi sayyora — Yer.
Bir necha o‘n yil davomida Quyosh shamoli atrofdagi yulduzlararo muhitbilan to‘qnashganda bosh zarba to‘lqinini hosil qiladi, deb hisoblangan. Ammo 2012-yilda bu taxmin shubha ostida qoldi. Chunki IBEX ilmiy-tadqiqot sun’iy yo‘ldoshidan olingan ma’lumotlar Quyosh tizimining aslida yulduzlararo muhit bo‘ylab ilgari hisoblanganidan sekinroq, ya’ni 84 000 km/soat tezlikda (avval taxmin qilingan 95 000 km/soato‘rniga) harakatlanishini ko‘rsatdi. Yangi natijalar shuni anglatadiki, yulduz shamoli bilan geliopauza— Quyosh tiziminio‘rab turgan chegara — o‘rtasida zarbli to‘qnashuv bo‘lmasligi va shu sababli Quyosh tizimi chegaralarida bosh zarba to‘lqini hosil bo‘lmasligi mumkin.
Bosh zarba to‘lqinlarining hosil bo‘lish nazariyasi
Bosh zarba to‘lqinining fizik tabiati zarba to‘lqinitabiatiga o‘xshaydi. Masalan, bunday to‘lqinni havoda harakatlanayotgan reaktiv qiruvchi samolyot hosil qiladi. Zarba to‘lqinlari quyidagi kattaliklar keskin o‘zgaradigan sohalarni (frontlarni) hosil qiladi: zichlik, bosim, harorat, ionlanish darajasi va gazning boshqa ko‘rsatkichlari. Ko‘plab kosmik hodisalarda zarba to‘lqinlari muhim rol o‘ynaydi. Bosh zarba to‘lqini frontining qalinligini dissipativ jarayonlar belgilaydi.
Har qanday zarba to‘lqini yuzaga kelishining asosiy sharti — harakatlanayotgan suyuqlik yoki gaz tezligining (bu holda yulduz shamolitezligining) «tovushdan tez» holatdan «tovushdan sekin» holatga pasayishidir. Buning uchun tovush tezligi qiymati plazma fizikasida quyidagicha hisoblanadi:
bu yerda cs — tovush tezligi, — adiabata ko‘rsatkichi, p — bosim va — plazma zichligi.
Bosh zarba to‘lqinida harorat va zichlik ortishi gazning nurlanish xususiyatini kuchaytiradi. Bunda nurlanish energiyasi to‘lqin fronti hududidan erkin chiqib ketishi mumkin. Nurlanish bilan kechadigan bosh zarba to‘lqinlari ko‘pincha yulduzlararo fazoda (jumladan, yulduzlararo gazbulutlarining to‘qnashuvi, shuningdek, yangi yulduz yoki o‘ta yangi yulduztashlab yuborgan qobiqlarning harakati kabi holatlarda) uchraydi. Ular yetarlicha kuchli bo‘lsa, ko‘pincha tolali tumanliklar ko‘rinishida kuzatiladi.
Yer atrofidagi bosh zarba to‘lqini

Quyoshdan keladigan zarralar — Quyosh shamolizarralari — Yer magnetosferasiga taxminan 500 km/s tezlikda (bu undagi tovush tezligidan yuqori) kelib uriladi. Shundan so‘ng zarralar Yer magnit maydoniningbosimi tufayli to‘satdan to‘xtashga majbur bo‘ladi. Magnetosfera chegarasida yuqori haroratli zich plazma hududi va kuchli plazma turbulentligiyuzaga keladi. Turbulentlik g‘ayrioddiy tez kechadigan dissipatsiya jarayonida Quyosh shamolining kinetik energiyasini issiqlikka aylantiruvchi oraliq bo‘g‘in vazifasini bajaradi.
Quyosh tizimi atrofidagi bosh zarba to‘lqini

Hali 1961-yilda amerikalik astrofizik Yujin Parker shunday farazni ilgari surgan: Quyosh tizimi tomon tovushdan sekin harakatlanadigan yulduzlararo muhit gazioqib keladi va u gazodinamik jihatdan quyidagi oqim bilan o‘zaro ta’sirlashadi: plazma holatidagi Quyosh shamoli. Parker bu jarayon natijasida yuzaga keladigan oqimni tavsiflashda quyidagi tenglamalar o‘rinli deb hisoblagan: Eylerning gidrodinamik tenglamalari. Parker yaratgan model butun oqim sohasini uchta qismga ajratadi: tovushdan tez harakatlanuvchi Quyosh shamoli, tovushdan sekin harakatlanuvchi Quyosh shamoli, ya’ni geliosfera zarba to‘lqinidan o‘tgan shamol va siqilmaydigan (tezligi tovush tezligidan ancha past) yulduzlararo gazoqimi. Bu gaz Quyosh shamolidan keyinchalik shunday nom olgan tutashuv yuzasi orqali ajraladi — geliopauza.
Muqobil modelni 1970-yilda sovet fiziklari V. B. Baranov, K. V. Krasnobayev va A. G. Kulikovskiy taklif etgan. Muqobil model shunday shartga asoslanadi: Quyosh tizimi yulduzlararo gazningtovushdan tez oqimi ichida joylashadi. Bunda yulduzlararo gazning harakati Quyosh tizimiga nisbatan hisoblanadi: yo‘nalishi apeks tomonga qaratilgan, tezligi esa Quyoshning (yaqin yulduzlarga nisbatan) tezligiga teng deb olingan. Bu tezlik 20 km/sga teng. Harakat yo‘nalishi apeks bo‘ylab, ya’ni ekliptikatekisligiga nisbatan 53° burchak ostida. Agar yulduzlararo gazning harorati taxminan 10 000 K bo‘lsa, 20 km/s tezlik tovushdan tez hisoblanadi. Bu holatda Max soni (tezlikning tovush tezligiga nisbati) M=2. Bu modelda Parker modelidan farqli o‘laroq yana bir fizik unsur — bosh zarba to‘lqini mavjud. U zarba to‘lqinida siqilgan yulduzlararo gazning qo‘shimcha sohasini hosil qiladi.
AQSHning kosmik agentligi NASA vakillari Robert Nemirov (Robert Nemiroff) va Jerri Bonnell (Jerry Bonnell) fikricha, Quyosh tizimi atrofidagi bosh zarba to‘lqini markazdan taxminan 230 a.b. masofada bo‘lishi mumkin. Markaz deb bu yerda Quyoshnazarda tutiladi. Biroq 2012-yilda o‘tkazilgan tadqiqot — IBEX sun’iy yo‘ldoshi kuzatuvlari hamda ularni tasdiqlagan Voyajerlarnatijalari shuni ko‘rsatdiki, geliosfera ning mahalliy yulduzlararo magnit maydonga nisbatan harakat tezligi galaktikaning Quyosh hozir harakatlanayotgan qismida bosh zarba to‘lqini hosil bo‘lishi uchun yetarli emas.
Yulduz obyektlari atrofidagi bosh zarba to‘lqinlari

Bosh zarba to‘lqini kuchli yulduz shamoli tarqatadigan yoki zich yulduzlararo muhit bo‘ylab tovushdan tez harakatlanadigan obyektlarga xosdir.

diametriga teng) bildiradi. Har bir Herbig–Haro obyekti optik diapazonda ko‘rinadigan yorqin bosh zarba to‘lqinlarini hosil qiladi. Bu to‘lqinlar shakllanayotgan yulduzlar chiqarib yuborgan gaz yaqin atrofdagi gaz va chang bulutlari bilan soniyasiga bir necha yuz kilometr tezlikda o‘zaro ta’sirlashganda paydo bo‘ladi.
Bosh zarba to‘lqinlarini eng yorqin va qudratli yulduzlar ham hosil qiladi: gipergigantlar (masalan, Eta Kilya), yorqin ko‘k o‘zgaruvchan yulduzlar, Volf–Rayye yulduzlari va boshqalar.
Bosh zarba to‘lqini ko‘pincha qochqin yulduzlarbilan birga kuzatiladi. Ular yulduzlararo muhit bo‘ylab soniyasiga o‘nlab va yuzlab kilometr tezlikda harakatlanadi. Bu hodisa o‘ta tezkor yulduzlardaham kuzatiladi: ular yulduzlararo muhit bo‘ylab soniyasiga yuzlab va minglab kilometr tezlikda harakatlanadi. Bosh zarba to‘lqini qo‘shaloq yulduz tizimiichidagi o‘zaro ta’sir natijasida ham yuzaga kelishi mumkin. Bunday tizimga misol — Jirafa BZ yulduzi (BZ Cam). Uning yorqinligi oldindan aytib bo‘lmaydigan tarzda o‘zgaradi va bu jarayon nihoyatda kuchli yulduz shamolibilan kechadi. Shamol yulduz chiqaradigan zarralardan iborat. Shu qo‘shaloq tizim o‘zini o‘rab turgan yulduzlararo gaz ichida harakatlanganda, yulduz shamoli ulkan bosh zarba to‘lqinini hosil qiladi.
Infraqizil diapazondagi bosh zarba to‘lqini

Bosh zarba to‘lqinini nafaqat ko‘rinadigan yorug‘likdiapazonida, balki infraqizil diapazonda ham kuzatish mumkin.
Masalan, 2006-yilda olimlar infraqizil diapazonda quyidagi yulduz atrofidagi bosh zarba to‘lqinini aniqlagan: R Gidra

Harakat davomida Ilonbardorning ζ yulduzi o‘z oldida yulduzlararo moddadan iborat yoysimon to‘lqin hosil qiladi. Bu to‘lqin quyidagi kosmik apparat olgan infraqizil suratda yaqqol ko‘rinadi: WISE. Sun’iy ranglar qo‘llangan suratda Ilonbardor ζ moviy tusda ko‘rinadi. U tasvir markaziga yaqin joylashgan va 24 km/stezlikda yuqoriga qarab harakatlanadi. Kuchli yulduz shamoli yulduzdan oldinda harakatlanib, yulduzlararo moddani siqadi va isitadi hamda bosh zarba to‘lqinini hosil qiladi. Atrofda nisbatan buzilmagan modda bulutlari joylashgan. Suratni olgan apparat — WISE ; tasvir 1.5 darajamaydonni qamrab oladi, bu taxminan 12 yorug‘lik yiliga teng.
Orion tumanligidagi bosh zarba to‘lqinlari
Quyidagi suratlarda Orion tumanliginingzich gaz va chang hududlarida hosil bo‘lgan bosh zarba to‘lqinlari ko‘rsatilgan. Bu hududda yorqin yosh yulduzlar ko‘p; ulardan chiqayotgan shamol va oqimlar nurlanuvchi bosh zarba to‘lqinlarini hosil qiladi. Yulduzlar chiqargan modda va oqimlar atrofdagi moddani soniyasiga bir necha yuz kilometr tezlikda siqib chiqaradi.
Adabiyotlar
- Kivelson, M. G.; Russell, C. T. Kosmik fizika asoslari (Introduction to Space Physics). — Nyu-York: Kembrij universiteti nashriyoti (Cambridge University Press), 1995. — B. 129. — ISBN 978-0-521-45104-8.
- Cravens, T. E. Quyosh tizimi plazmalari fizikasi (Physics of Solar System Plasmas). — Nyu-York: Kembrij universiteti nashriyoti (Cambridge University Press), 1997. — B. 142. — ISBN 978-0-521-35280-2.
Havolalar
- NASAning kunlik astronomiya surati: Ilonbardor Zeta — qochqin yulduz (8-aprel, 2017-yil) Arxiv nusxasi — 7-may 2020-yil, saqlangan joyi: Wayback Machine (inglizcha)
- Yupiterdagi bosh zarba to‘lqinini tinglang (Ayova universitetidan) Arxiv nusxasi — 3-fevral 2020-yil, saqlangan joyi: Wayback Machine (inglizcha)
- Cluster kosmik apparati hayratlanarli kashfiyot qildi (sayyora bosh zarba to‘lqini) Arxiv nusxasi — 12-yanvar 2008-yil, saqlangan joyi: Wayback Machine (inglizcha)