Elektr zanjiri

Elektr zanjirini qurish uchun turli xil qismlar kerak bo‘lishini bilamiz. Elektr zanjiri va tok oqimini tushunish uchun zanjir qismlarining elektr belgilarini (simvollarini) bilish zarur. Ushbu maqolada elektr zanjiri va uning tarkibiy qismlari haqida qisqacha gaplashamiz.

Elektr zanjirlari — elektronlar oqishi mumkin bo‘lgan, elektr komponentlari tarmog‘ini hosil qiluvchi yopiq halqa (closed-loop) yoki yo‘llardir. Bu yo‘l elektr simlari yordamida hosil qilinadi va batareya kabi manba (source) orqali quvvatlanadi. Elektronlar oqimi boshlanadigan nuqta manba (source) deb ataladi, elektronlar elektr zanjiridan chiqib ketadigan nuqta esa qaytish (return) nuqtasi deb ataladi. Keling, kichik tajriba o‘tkazamiz; sizga quyidagilar kerak bo‘ladi:

Elektr lampochka
Sim
Elektr izolyatsion lenta (electrical tape)
Batareya

Simlarni lampochkaga ulang va simning bir uchini batareyaga ulang. Nima bo‘lishini kuzating: lampochkada hech qanday o‘zgarish bo‘lmaydi. Ammo bo‘sh qolgan sim uchini ham batareyaga ulab, zanjirni to‘liq yakunlaganingizda, lampochka yona boshlaganini ko‘rasiz. Demak, tok oqishi uchun zanjir albatta yopiq bo‘lishi kerak.

Elektr zanjiri faqat musbat (+) uchdan manfiy (−) uchgacha kamida bitta yopiq halqa mavjud bo‘lgandagina to‘liq hisoblanadi. Bu — elektr zanjirining eng sodda ko‘rinishi. Masalan, televizor ichidagi zanjir bundan ancha murakkab bo‘lib, turli xil komponentlarga ega.

Siz bunday xavf belgilarini elektr ustunlari, transformatorlar va ba’zan uyimizdagi ayrim elektr jihozlarida ham ko‘rgan bo‘lishingiz mumkin. Bu belgilar sizni elektr xavfi haqida ogohlantiradi. Elektr toki bilan noto‘g‘ri muomala qilinsa, u o‘ta xavfli bo‘lib, hatto o‘limga ham olib kelishi mumkin. Elektr simlari, rozetkalar va “jonli” (live) simlar yetarlicha izolyatsiya qilingan bo‘lishi hamda bolalar qo‘li yetmaydigan joyda saqlanishi kerak. Kichik batareyadagi kuchlanish odatda 12 volt dan oshmaydi, biroq transformator kuchlanishi 11000 volt gacha yetishi mumkin.

Nosoz elektr zanjirlari yong‘in keltirib chiqarishi mumkin. Elektr nosozligi sababli yuzaga kelgan yong‘inni o‘chirishda suvdan foydalanishdan saqlanish kerak; buning uchun maxsus o‘t o‘chirgichlar mavjud.

Xulosa shuki, elektr toki faqat batareyadan chiqib, turli komponentlar orqali o‘tib, yana batareyaga qaytadigan uzluksiz va to‘liq ulanma mavjud bo‘lgandagina oqadi. Har qanday uzilish tok oqimini to‘xtatadi.

Elektr batareyalari bilan ham ehtiyotkor muomala qilish kerak; lampochka yoki yuklama (load) bo‘lmasdan batareyaning ikki qutbini bevosita ulab qo‘ymang. Chunki batareya ichidagi kimyoviy moddalarning reaksiyasi juda tezlashib, ulkan miqdorda energiya ajralib chiqishiga olib keladi va bu hatto batareyaning yorilishiga ham sabab bo‘lishi mumkin.

Elektr zanjiri simvollari

Elektr zanjiridagi har bir komponent va mahsulotning o‘ziga xos belgisi (symbol) bo‘ladi. Bu belgilar zanjir sxemasida (circuit diagram) zanjir qismlarini ifodalaydi. Quyida zanjir sxemasida uchraydigan asosiy simvollar to‘plami keltirilgan.

Oddiy zanjirOddiy zanjir quyidagilardan iborat bo‘ladi: quvvat manbai, o‘tkazgichlar, kalit va yuklama.
- Element (cell): bu quvvat manbai.
- Yuklama (load): u rezistor (resistor) deb ham ataladi. Zanjir yoqilganda yonadigan lampochka yuklama vazifasini bajaradi.
- O‘tkazgichlar (conductors): ular izolyatsiyasiz mis simlardan tayyorlanadi. Simning bir uchi yuklamani quvvat manbai bilan ulaydi, simning boshqa uchi esa quvvat manbaini yana yuklama bilan qayta bog‘laydi.
- Kalit (switch): bu zanjirdagi kichik uzilish (gap). Kalitlarning turli turlari mavjud. Kalit zanjirni ochish yoki yopish uchun ishlatiladi.

Elektr zanjiri formulalari

Elektr zanjirlarida ishlatiladigan formulalar ro‘yxati quyidagicha:

Kattalik	Formula	Belgilanishlar
Elektr toki		I — tok Q — oqib o‘tadigan zaryad t — vaqt oralig‘i
Qarshilik		R — qarshilik ρ — simning solishtirma qarshiligi (resistivity) L — sim uzunligi A — ko‘ndalang kesim yuzasi
Kuchlanish		ΔV — elektr potensiallar farqi (electric potential difference)
Quvvat		P — quvvat ΔE — energiya ortishi yoki kamayishi t — vaqt oralig‘i
Ketma-ket ulangan zanjir (series circuit)		Req — ketma-ket ulangan rezistorlarning umumiy qarshiligi R₁, R₂… — ketma-ket ulangan rezistorlar
Parallel ulangan zanjir (parallel circuit)		Req — parallel ulangan rezistorlarning umumiy qarshiligi R₁, R₂… — parallel ulangan rezistorlar

Tez-tez so‘raladigan savollar – FAQ

Elektr zanjiri nima?

Elektr zanjiri — elektronlar oqishi mumkin bo‘lgan elektr komponentlari tarmog‘ini hosil qiluvchi yopiq halqa (closed-loop) yoki yo‘ldir.

Kalit (switch) nima?

Kalit — zanjirdagi kichik uzilish bo‘lib, u zanjirni ochish yoki yopish uchun ishlatiladi.

Elektr tokini hisoblash formulasi qanday?

Elektr toki quyidagi formula bilan aniqlanadi: I=Q/t
Bu yerda:

I — tok
Q — oqib o‘tadigan zaryad
t — vaqt oralig‘i

Elektr zanjiri qachon to‘liq (complete) hisoblanadi?

Elektr zanjiri musbat uchdan manfiy uchgacha kamida bitta yopiq halqa mavjud bo‘lganda to‘liq hisoblanadi.

Quvvatni hisoblash formulasi qanday?

Bu yerda:

P — quvvat
ΔE — energiya ortishi yoki kamayishi
t — vaqt oralig‘i