Kosmologik konstanta nima

Kosmologik konstanta, baʼzan lambda hadi (yunon alifbosidagi Λ harfi nomidan olingan; bu harf umumiy nisbiylik nazariyasi tenglamalarida konstantani belgilash uchun ishlatiladi) — vakuumning xossalarini tavsiflovchi fizik konstanta bo‘lib, u umumiy nisbiylik nazariyasiga kiritilgan. Kosmologik konstanta hisobga olinganda, Eynshteyn tenglamalari quyidagi ko‘rinishga ega bo‘ladi

Rab−R2gab+Λgab=8πGc4Tab

bu yerda Λ — kosmologik konstanta, gab — metrik tenzor, Rab — Richchi tenzori, R — skalyar egrilik, Tab — energiya-impuls tenzori, c — yorug‘lik tezligi, G — gravitatsion konstanta ( Nyuton doimiysi). Kosmologik konstantaning o‘lchami bu birliklar tizimida yuzaning teskarisi, yaʼni uzunlik kvadratining teskarisiga mos keladi (SI tizimida — m−2).

Kosmologik konstantani Eynshteyn tenglamalar fazoviy jihatdan bir jinsli va statik yechimga ega bo‘lishi uchun kiritgan. Koinot evolyutsiyasini tavsiflovchi kosmologik Fridman modeli ishlab chiqilib, kuzatuvlar orqali tasdiqlangach, Eynshteynning dastlabki tenglamalarida bunday yechimning mavjud emasligi nazariyaning kamchiligi deb qaralmay qo‘ydi.

Eynshteyn tenglamalaridagi lambda hadini o‘ng tomonga o‘tkazish (yaʼni uni rasmiy ravishda energiya-impuls tenzoriga kiritish)

Rab−R2gab=8πGc4Tab−Λgab

shuni ko‘rsatadiki, Λ≠0 bo‘lganda bo‘sh fazo ham gravitatsion maydon (yaʼni tenglamalarning chap tomonida ifodalangan fazo-vaqt egriligi) hosil qiladi, go‘yo unda quyidagi xossalarga ega modda mavjuddek: massa zichligi ρΛ=c2Λ8πG, energiya zichligi εΛ=c4Λ8πG va bosimi pΛ=−εΛ. Shu maʼnoda vakuum energiyasining zichligi va vakuum bosimi (aniqrog‘i, uning kuchlanishlar tenzori −c4Λ8πGgab) haqida ham gapirish mumkin. Bunda relyativistik invariantlik buzilmaydi: εΛ va pΛ barcha sanoq sistemalarida bir xil bo‘ladi, lambda hadi esa mahalliy Lorens guruhi almashtirishlariga nisbatan invariantdir. Bu holat kvant maydon nazariyasidagi vakuumning Lorens invariantligi tamoyiliga mos keladi. Boshqa tomondan, Λgab ni maʼlum bir statik kosmologik skalyar maydonning energiya-impuls tenzori sifatida talqin qilish mumkin. Hozir ikkala yondashuv ham faol rivojlantirilmoqda va kosmologik konstantaga ushbu ikki hodisaning ikkalasi ham hissa qo‘shishi ehtimoldan xoli emas.

Dastlab, 1997-yilgacha kosmologik konstantaning noldan farq qilishini ko‘rsatuvchi ishonchli dalillar bo‘lmagan. Shu bois umumiy nisbiylik nazariyasida u kiritilishi muallifning estetik qarashlariga bog‘liq bo‘lgan ixtiyoriy kattalik deb hisoblangan. Har qanday holatda ham uning qiymati (taxminan 10−26 kg/m3) kosmologik konstantaga bog‘liq taʼsirlarni galaktikalar to‘dalari miqyosigacha, yaʼni kosmologiyadan tashqari amalda barcha ko‘rib chiqiladigan sohalarda eʼtiborga olmaslik imkonini beradi. Biroq kosmologiyada bu konstantaning mavjudligi eng keng tarqalgan kosmologik modellar evolyutsiyasining ayrim bosqichlarini sezilarli darajada o‘zgartirishi mumkin. Xususan, kosmologik konstantali modellardan tarqalish xususiyatlarini tushuntirish uchun foydalanish taklif qilingan osmon obyektlari — kvazarlar.

Keyinroq, 1998-yilda astronomlarning ikki guruhi o‘ta yangi yulduzlarni o‘rganib, deyarli bir vaqtda Koinot kengayishining tezlashuvi kashf etilganini eʼlon qildi. Bu hodisani tushuntirish uchun qorong‘i energiya tushunchasi kiritildi. Qorong‘i energiyaning eng sodda izohi musbat qiymatli kosmologik konstanta — Λ — mavjudligidir. Hozirga kelib bu nazariya ko‘plab kuzatuvlar, xususan, WMAP va Planck yo‘ldoshlari maʼlumotlari bilan ishonchli tasdiqlangan. Planck hamkorligining so‘nggi nashrlariga (2020-yil) ko‘ra, standart ΛCDM kosmologik modeli uchun kosmologik konstantaning qiymati Λ = 1,089(29)⋅10−52 m−2 ni tashkil etadi. Bu vakuum energiyasining zichligi 5,25⋅10−10 J/m3 yoki vakuum massasining zichligi 5,84⋅10−27 kg/m3 ga mos keladi. O‘lchangan Λ ≈ 1/(10 mlrd yorug‘lik yili)2 qiymati hozirgi kuzatiladigan Koinot radiusi kvadratining teskarisiga yaqin. Bu kattaliklar tartibining mos kelishi, yaʼni hozirgi Koinotda qorong‘i energiya va modda (oddiy hamda qorong‘i modda) zichliklarining bir-biriga yaqinligi hozircha izohlanmagan.

Kvant gravitatsiyasi bilan shug‘ullanuvchi ko‘plab fiziklarning fikricha, kosmologik konstantaning juda kichik qiymatini kvant fizikasi bashoratlari bilan muvofiqlashtirish qiyin. Shu sababli bu holat «kosmologik konstanta muammosi» deb ataladigan alohida muammo hisoblanadi. Gap shundaki, fiziklarda kosmologik konstanta nega bunchalik kichik yoki hatto nolga teng bo‘lishiga aniq javob beradigan nazariya yo‘q. Agar bu kattalik vakuumning energiya-impuls tenzori sifatida qaralsa, uni bo‘sh fazoda mavjud bo‘lgan jami energiya deb talqin qilish mumkin. Bu kattalikning tabiiy va mantiqan asosli qiymati uning Plank qiymati deb hisoblanadi; kvant fluktuatsiyalari energiyasini hisoblashning turli usullari ham shunday qiymat beradi. Biroq bu qiymat tajribada aniqlangan qiymatdan taxminan 120 ta o‘nlik daraja miqyosida farq qiladi. Ayrim mualliflar buni «fizika tarixidagi eng yomon nazariy bashorat» deb atashadi. Nazariya bashorat qilgan kosmologik konstanta qiymati Plank uzunligining teskari kvadrati LPl−2 ga yaqin, o‘lchangan qiymat esa Λ ≈ 2,85·10−122 LPl−2.

Havolalar