
Yulduzlarning spektral tasnifi — yulduzlarni ularning spektrlariningxususiyatlariga ko‘ra tasniflashdir. Yulduzlar spektrlari bir-biridan ancha farq qiladi, ammo ularning aksariyati yutilish chiziqlarimavjud bo‘lgan uzluksiz spektrlardir. Zamonaviy spektral tasnif ikki parametrga asoslanadi: asosan haroratga bog‘liq spektr ko‘rinishi spektral sinf orqali, yulduzning yorqinlik darajasi esa yorqinlik sinfiorqali ifodalanadi. Tasnifda spektrning boshqa xususiyatlari ham hisobga olinishi mumkin.
Yulduzlarning asosiy spektral sinflari harorat kamayib borish tartibida, ko‘kroq yulduzlardan qizilroqlariga qarab quyidagicha joylashadi: O, B, A, F, G, K, M. Aksariyat yulduzlar, jumladan, Quyoshham shu spektral sinflarga kiradi, biroq boshqa sinflar ham mavjud: masalan, qo‘ng‘ir mittilar uchun L, T, Y yoki uglerodli va sirkoniyli yulduzlaruchun C, S sinflari. Asosiy spektral sinflar harorat kamayib borish tartibida sinf harfidan keyingi 0 dan 9 gacha raqamlar bilan belgilanuvchi kichik sinflarga bo‘linadi (O sinfida esa 2 dan 9 gacha). Harorati yuqoriroq yulduz sinflari shartli ravishda erta, pastroq haroratli sinflar esa kech sinflar deb ataladi.
Bir spektral sinfga mansub yulduzlarning yorqinlik darajasi turlicha bo‘lishi mumkin. Spektral sinflar bilan yorqinlik darajalari o‘rtasida muayyan bog‘liqlik mavjud. Spektral sinf — mutlaq yulduz kattaligi diagrammasida yulduzlar alohida sohalarga guruhlanadi; har bir soha muayyan yorqinlik sinfiga mos keladi. Yorqinlik sinflari eng yorqinidan eng xirasigacha I dan VII gacha rim raqamlari bilan belgilanadi. Yulduz yorqinligi uning spektriga ham ma’lum darajada ta’sir ko‘rsatadi. Shu sababli bir spektral sinfga, ammo turli yorqinlik sinflariga mansub yulduzlarning spektrlari farqlanadi.
Ushbu tasnifga sig‘maydigan spektral xususiyatlar qo‘shimcha belgilar bilan ko‘rsatiladi. Masalan, emissiya chiziqlari mavjudligi e harfi bilan, o‘ziga xos spektrlar esa p harfi bilan belgilanadi.
XIX asrda spektroskopiyaning rivojlanishi yulduzlar spektrlarini tasniflash imkonini berdi. XIX asr oxirigacha qo‘llanilgan dastlabki tasniflardan birini 1860-yillarda Anjelo Sekkiishlab chiqqan. XIX va XX asrlar chegarasida Garvard rasadxonasi astronomlari Garvard tasnifini yaratdilar; undagi spektral sinflar hozirgi ko‘rinishiga yaqinlashdi. 1943-yilda esa yorqinlik sinflarini ham o‘z ichiga olgan Yerkes tasnifi yaratildi va u ayrim o‘zgarishlar bilan hozirgacha qo‘llanilmoqda. Yangi obyektlarning kashf etilishi va spektral kuzatuvlar aniqligining ortishi tufayli bu tizimni takomillashtirish davom etdi.
Yulduzlar spektrlari

Yulduzlarning spektrlari ularning ko‘plab xususiyatlarini o‘rganishda juda muhim ahamiyatga ega. Aksariyat yulduzlarning spektri ustiga yutilish chiziqlaritushgan uzluksiz spektrdir, ammo ayrim yulduzlar spektrida emissiya chiziqlari.
ham uchraydi. Juda soddalashtirilgan tasavvurda yulduz sirtini uzluksiz spektr manbai, atmosferasini esa spektral chiziqlar manbai deb qarash mumkin. Aslida esa ular orasida aniq chegara yo‘q. Yulduz nurlanishining sodda modeli sifatida mutlaq qora jismnurlanishini olish mumkin; uning spektri Plank qonunibilan ifodalanadi. Haqiqiy yulduz spektrlari bu modeldan ko‘pincha ancha farq qilsa-da, yulduzlarga nisbatan effektiv harorat tushunchasi keng qo‘llaniladi: bu yulduz bilan bir xil o‘lchamdagi mutlaq qora jism bir xil yorqinlikka ega bo‘lishi uchun kerak bo‘ladigan haroratdir.
Shu bilan birga, yulduzlar spektrlari o‘rtasidagi farqlar juda katta. Spektrda qisqa yoki uzun to‘lqinlar ustun bo‘lishi mumkin, bu esa yulduz rangiga ta’sir etadi. Spektral chiziqlar juda kam bo‘lishi yoki aksincha spektrning katta qismini egallashi mumkin.
Zamonaviy tasnif
Zamonaviy spektral tasnif ikki parametrni hisobga oladi. Birinchisi — spektrning va undagi chiziqlarning ko‘rinishini ifodalovchi, asosan yulduz haroratiga bog‘liq spektral sinf. Ikkinchi parametr yulduzning yorqinlik darajasiga bog‘liq bo‘lib, u yorqinlik sinfideb ataladi: bir spektral sinfga mansub yulduzlarning yorqinlik darajalari sezilarli farqlanishi mumkin, bunday holatlarda spektr tafsilotlari ham turlicha bo‘ladi. Bundan tashqari, spektrda emissiya chiziqlari kabi alohida xususiyatlar mavjud bo‘lsa, qo‘shimcha belgilar ishlatiladi. Tasniflashda spektrning nafaqat optik diapazondagi, balki infraqizil va ultrabinafshadiapazonlardagi parametrlari va xususiyatlari ham hisobga olinadi. Amaliyotda yulduz sinfini aniqlash uchun uning spektri yaxshi o‘rganilgan etalon yulduzlar spektrlari bilan taqqoslanadi.
Bu tizim ishlab chiqilgan Yerkes rasadxonasinomi bilan Yerkes tasnifi yoki uni yaratgan astronomlarning familiyalari bilan Morgan — Kinan tizimi deb ataladi. Bu tizimda spektral sinfi G2, yorqinlik sinfi V bo‘lgan Quyoshningsinfi G2V tarzida yoziladi.
Spektral sinflar


Yulduzlarning mutlaq ko‘pchiligini O, B, A, F, G, K, M asosiy sinflaridan biriga kiritish mumkin. Bu sinflar aynan shu tartibda yulduzning effektiv harorati kamayib borishi, rangi esa ko‘kdan qizilga o‘tishi bo‘yicha uzluksiz ketma-ketlikni hosil qiladi.
Ushbu sinflarning har biri harorat kamayib borishi tartibida 0 dan 9 gacha kichik sinflarga ajratiladi. Kichik sinf belgisi sinf harfidan keyin yoziladi, masalan, G2. O sinfi bundan mustasno: unda O2 dan O9 gacha kichik sinflar qo‘llaniladi. Ba’zan B0.5 kabi kasrli belgilar ham ishlatiladi. Harorati yuqori sinflar va kichik sinflar erta, past haroratlilari esa kech deb ataladi. Ular orasidagi shartli chegara sifatida Quyoshning G2 sinfi yoki boshqa sinflar olinishi mumkin. Ba’zan erta va kech sinflar orasida F va G «quyoshga o‘xshash» sinflarining oraliq guruhi ham ajratiladi.
Turli spektral sinflarga mansub yulduzlar nafaqat harorati va rangi, balki spektral chiziqlari bilan ham farqlanadi. Masalan, M sinfidagi yulduzlar spektrida turli molekulyar birikmalarning yutilish chiziqlari, O sinfidagi yulduzlarda esa bir necha marta ionlashgan atomlarning chiziqlari kuzatiladi. Bu yulduz sirtining harorati bilan bevosita bog‘liq: harorat oshganda molekulalar atomlarga parchalanadi va atomlarning ionlanish darajasi ortadi. Turli chiziqlarning intensivligiga yulduzning kimyoviy tarkibi ham ta’sir qiladi.
Yulduzlar spektral sinflar bo‘yicha nihoyatda notekis taqsimlangan: Somon yo‘lidagiyulduzlarning taxminan 73 % i M sinfiga, yana 15 % ga yaqini K sinfiga mansub, O sinfidagilar esa atigi 0,00002 % ni tashkil etadi. Biroq yorqinroq yulduzlar uzoqroq masofadan ko‘rinadi va erta spektral sinflardagi yulduzlar odatda yorqinroq bo‘ladi. Shu sababli kuzatuvlarda sinflar bo‘yicha taqsimot boshqacha ko‘rinishi mumkin: masalan, ko‘rinma yulduz kattaligi 8,5 dan yorqinroq yulduzlar orasidam K va A sinflari eng ko‘p tarqalgan bo‘lib, barcha yulduzlarning mos ravishda 31 % va 22 % ini, M va O sinflari esa eng kam tarqalgan bo‘lib, mos ravishda 3 % va 1 % ini tashkil etadi.
Asosiy spektral sinflardan tashqari, yuqoridagi tasnifga mos kelmaydigan yulduzlar uchun boshqa sinflar ham mavjud. Masalan, qo‘ng‘ir mittilar uchun L, T, Y, uglerodli yulduzlar va sirkoniyli yulduzlaruchun C, S sinflari qo‘llanadi. Volf — Raye yulduzlari uchun W sinfi, planetar tumanliklar uchun P, yangi yulduzlar uchun esa Q sinfi ishlatiladi.
Asosiy ketma-ketlikni eslab qolish uchun eslab qolishga yordam beruvchi ibora: Oh Be A Fine Girl (Guy), Kiss Me. Xuddi shu maqsadda boshqa tillarda ham eslab qolish iboralari ishlatiladi. O‘zbekcha moslashtirilgan misol: Olim Bugun Ajoyib Faktlarni Gapirib, Ko‘pchilikni Maftun qildi. Ruscha yana bir misolning tarjimasi: Ey, Boris Aleksandrovich, , fiziklar azoblarning tugashini kutishmoqda.
| Sinf | Harorat (K) | Rang | Rang ko‘rsatkichi B−V | MV ( bosh ketma-ketlik) |
|---|---|---|---|---|
| O | > 30 000 | Ko‘k | −0,3 | −5,7…−3,3 |
| B | 10 000—30 000 | Ko‘kimtir oq | −0,2 | −4,1…+1,5 |
| A | 7400—10 000 | Oq | 0 | +0,7…+3,1 |
| F | 6000—7400 | Sarg‘ish oq | +0,4 | +2,6…+4,6 |
| G | 5000—6000 | Sariq | +0,6 | +4,4…+6,0 |
| K | 3800—5000 | To‘q sariq | +1,0 | +5,9…+9,0 |
| M | 2500—3800 | Qizil | +1,5 | +9,0…+16 |
Yorqinlik sinflari

Bir spektral sinfga mansub yulduzlarning yorqinligi va mutlaq yulduz kattaliklarikeskin farqlanishi mumkin. Shu sababli yulduz xususiyatlarini ifodalash uchun faqat spektral sinfning o‘zi yetarli emas. Yulduzlar Gershprung — Rassell diagrammasidaspektral sinfi va mutlaq yulduz kattaligiga ko‘ra belgilansa, ular bir tekis tarqalmay, diagrammaning muayyan sohalarida to‘planadi. Shu sababli yorqinlik sinfi yorqinlikning bevosita o‘lchovi emas, balki diagrammadagi muayyan sohaga mos keladi. Bir yorqinlik sinfidagi yulduzlarning yorqinliklari ham katta farq qilishi mumkin, lekin yorqinlik sinfi bir spektral sinfdagi yorqinligi turlicha yulduzlarni farqlash imkonini beradi.
Yorqinlik sinflari spektral sinf belgisidan keyin yoziladigan rim raqamlari bilan ifodalanadi. Yorqinlik kamayib borish tartibida asosiy sinflar quyidagilar:
- I — o‘ta gigantlar. Ular bir nechta kichik sinfga bo‘linadi:
- 0, Ia-0 yoki Ia+ — eng yorqin o‘ta gigantlar yoki gipergigantlar.
- Ia — yorqin o‘ta gigantlar.
- Iab — oddiy o‘ta gigantlar.
- Ib — yorqinligi past o‘ta gigantlar.
- II — yorqin gigantlar.
- III — gigantlar.
- IV — subgigantlar.
- V — bosh ketma-ketlik yulduzlari (mittilar). Eng ko‘p tarqalgan yorqinlik sinfi: barcha yulduzlarning 90 % i shu sinfga kiradi.
- VI — submittilar.
- VII — oq mittilar.
Kamdan kam hollarda VIII yorqinlik sinfi ham ajratiladi. Unga planetar tumanliklarningoq mittilarga aylanayotgan yadrolari kiradi.
Har bir yorqinlik sinfida spektral sinf bilan yorqinlik o‘rtasida muayyan bog‘liqlik bor. Masalan, bosh ketma-ketlik yulduzlari spektral sinfi qanchalik erta bo‘lsa, shunchalik yorqin bo‘ladi: M8V sinfidagi yulduzlar uchun +16m dan O5V sinfidagi yulduzlar uchun −5,7m gacha (yuqoriga qarang).).
Yorqinlik effektlari

Bir spektral sinfga, ammo har xil yorqinlik sinflariga mansub yulduzlar faqat mutlaq yulduz kattaligi bilan farqlanmaydi. Ayrim spektral xususiyatlar yorqinroq sinflarga o‘tganda kuchayadi yoki aksincha, zaiflashadi. Ingliz tilidagi adabiyotlarda bunday hodisalar yorqinlik effektlari deb ataladi (ingl. luminosity effects).
Gigantlar va o‘ta gigantlar bir xil spektral sinfdagi bosh ketma-ketlik yulduzlaridan, massalari deyarli bir xil bo‘lishiga qaramay, ancha kattadir. Shuning uchun erkin tushish tezlanishi yorqin yulduzlar sirtida pastroq, gazning zichligi va bosimi ham kichikroq bo‘ladi. Natijada turli yorqinlik effektlari yuzaga keladi.
Masalan, eng keng tarqalgan yorqinlik effektlaridan biri — yorqinroq yulduzlarning spektral chiziqlari torroq va chuqurroq bo‘lishidir. Yorqinlik sinfi yuqoriroq yulduzlarda ionlashgan elementlarning chiziqlari kuchliroq bo‘ladi, bu yulduzlarning o‘zi esa o‘sha spektral sinfdagi bosh ketma-ketlik yulduzlariga qaraganda sovuqroq va qizilroqdir. Bu xususiyatlarning barchasi faqat spektr ko‘rinishiga qarab yulduzning yorqinlik sinfini va shu orqali uning yorqinligini aniqlash imkonini beradi.
Qo‘shimcha belgilar
Yulduz spektrida alohida xususiyatlar bo‘lsa, ular sinf belgisidan oldin yoki keyin qo‘shiladigan qo‘shimcha belgi bilan ifodalanadi. Masalan, B5 sinfidagi yulduz spektrida emissiya chiziqlari bo‘lsa, uning spektral sinfi B5e tarzida yoziladi.
| Belgi | Spektr tavsifi |
|---|---|
| c, s | Tor va chuqur chiziqlar |
| comp | Turli sinflarga mansub ikki yulduzning birlashgan spektri (spektral qo‘shaloq yulduz) |
| e | Emissiya chiziqlari, odatda vodorodniki (masalan, Be-yulduzlarda) |
| [e] | Taqiqlangan emissiya chiziqlari (masalan, B[e]-yulduzlarda) |
| f, (f), ((f)), f*, f+ | O sinfidagi yulduzlarda He II va N III ning muayyan emissiya chiziqlari |
| k | Yulduzlararo muhitning yutilish chiziqlari |
| m | Metallarning kuchli chiziqlari |
| n, nn | Keng chiziqlar (masalan, aylanish tufayli) |
| neb | Tumanlik spektri bilan to‘ldirilgan spektr |
| p | O‘ziga xos spektr |
| sd | Submitti |
| sh | Qobiqli yulduz |
| v, var | O‘zgaruvchan spektral sinf |
| wd | Oq mitti |
| wk, wl | Zaif chiziqlar |
| : | Sinfni aniqlashdagi noaniqlik |
Oraliq spektral sinflar
Ba’zan yulduz spektrida turli sinflarga xos belgilar birga uchraydi. Masalan, spektrda WN6 sinfidagi Volf — Raye yulduziga xos emissiya chiziqlari bilan O2If* sinfidagi ko‘k o‘ta gigantga xos chiziqlar birgalikda kuzatilsa, yulduz sinfi O2If*/WN6 tarzida yoziladi. Ingliz tilidagi manbalarda bunday yulduzlar slash stars (so‘zma-so‘z «slesh-yulduzlar») deb ataladi. Agar yulduz ikki sinf o‘rtasidagi oraliq xususiyatlarni namoyon qilsa, / yoki - belgisi ishlatiladi: masalan, Protsion yulduzining spektral sinfi F5V-IV.
Turli sinflardagi yulduzlarning xususiyatlari
O sinfi

Eng issiq yulduzlar O spektral sinfiga kiradi. Ularning sirt harorati 30 ming kelvindanyuqori, rangi esa ko‘k: B−V rang ko‘rsatkichi bunday yulduzlarda taxminan −0,3m.
ga teng. Boshqa spektral sinflardan farqli ravishda, O sinfining eng erta kichik sinfi O0 emas, O2 hisoblanadi; ilgari faqat O5 dan O9 gacha sinflardan foydalanilgan.
O sinfidagi yulduzlar spektrida ko‘k va ultrabinafsha nurlanish ustunlik qiladi. Shuningdek, ularning spektriga bir necha marta ionlashgan elementlarning yutilish chiziqlari xos, masalan, Si V va C III, N III va O III. He II chiziqlari, xususan, Pikering seriyasiham kuchli. Neytral geliy va vodorod chiziqlari sezilarli, ammo zaif. Emissiya chiziqlari ham ko‘p uchraydi: ular O va B sinfidagi yulduzlarning 15 % ida kuzatiladi. Ko‘plab yulduzlarning rentgen diapazonida juda kuchli ionlashgan elementlar, masalan, Si XV emissiyasi kuzatiladi.
Kechroq kichik sinflarda erta kichik sinflarga nisbatan neytral geliy chiziqlarining intensivligi oshadi, ionlashgan geliy chiziqlariniki esa kamayadi. Ularning intensivliklari nisbati yulduzning kichik sinfini aniqlashdagi asosiy mezonlardan biridir. Qaysi spektral chiziqlar tanlanishiga qarab, O6—O7 kichik sinflarida intensivliklar taqqoslanadi. O3 sinfidagi yulduzlarda neytral geliy chiziqlarini endi aniqlab bo‘lmaydi.
Bu sinfga asosan eng katta massali va eng yorqin yulduzlar kiradi. Ular qisqa umr ko‘radi va bunday yulduzlar mavjud galaktikalarningyorqinligiga (ammo massasiga emas) asosiy hissa qo‘shadi, spiral tarmoqlarning tuzilishini belgilaydi hamda galaktikalarni kislorod kabi ayrim elementlar bilan boyitishda asosiy rol o‘ynaydi. B sinfining erta kichik sinflaridagi yulduzlar ham o‘xshash fizik va spektral xususiyatlarga ega, shu sababli ular ko‘pincha O sinfidagi yulduzlar bilan birgalikda «OB-yulduzlar» deb yuritiladi. Nomiga qaramay, bu guruhga B sinfining kech kichik sinflari kirmaydi: bosh ketma-ketlik yulduzlaridan B2 dan kech bo‘lmaganlari kiradi, yorqinlik sinfi yuqoriroq bo‘lgan yulduzlarda esa bu chegara kechroq kichik sinflarga suriladi.
O sinfidagi yulduzlarga, masalan, Jirafa alfasi — o‘ta gigant (O9Ia sinfi), shuningdek, Orion Tetasi¹ C — bosh ketma-ketlik yulduzi (O7Vp sinfi) kiradi.
B sinfi


B spektral sinfidagi yulduzlarning harorati O sinfidagi yulduzlarnikidan pastroq: 10 mingdan 30 ming kelvingacha. Ular ko‘kimtir oq rangga ega, B−V rang ko‘rsatkichi taxminan −0,2m.
ga teng. O sinfidagi kabi, B sinfidagi yulduzlar spektrida ham ionlashgan elementlarning chiziqlari bor, masalan, O II, Si II va Mg II. Biroq B sinfidagi yulduzlarning spektrlarida He II chiziqlari deyarli yo‘q; faqat B0.5 dan kech bo‘lmagan eng erta kichik sinflarda zaif chiziqlar kuzatilishi mumkin. Neytral geliy chiziqlari esa aksincha, juda kuchli bo‘lib, B2 kichik sinfida maksimal intensivlikka yetadi, kech kichik sinflarda esa ancha zaiflashadi. Vodorodchiziqlari, ayniqsa, Balmer seriyasiham yaxshi ko‘rinadi va kechroq spektral sinflarga tomon kuchayadi. B sinfidagi yulduzlarda emissiya chiziqlari ham tez-tez uchraydi.
B sinfidagi o‘ta gigantlarga masalan, Rigel (B8Iae) kiradi. B sinfidagi gigantga misol sifatida Orion Tau (B5III) yulduzini keltirish mumkin. B sinfidagi bosh ketma-ketlik yulduzlariga esa Aravakash Eta (B3V) va Savr 18 (B8V) kiradi.
A sinfi

A spektral sinfidagi yulduzlarning harorati 7400—10000 Koralig‘ida. Ularning B−V rang ko‘rsatkichlari nolga yaqin, rangi esa oq bo‘lib ko‘rinadi.
A sinfidagi yulduzlar spektrida vodorodchiziqlari juda kuchli bo‘lib, A2 kichik sinfida eng yuqori intensivlikka yetadi. Ayniqsa, bu Balmer seriyasigategishli. Boshqa chiziqlar ancha zaif va deyarli ko‘rinmasligi mumkin. Kech kichik sinflarga tomon Ca II chiziqlari kuchayadi va ayrim neytral metallarning chiziqlari paydo bo‘ladi. Neytral geliy chiziqlari faqat eng erta A0 kichik sinfida juda zaif ko‘rinishi mumkin, boshqa kichik sinflarda esa uchramaydi. Shunga qaramay, A sinfidagi yulduzlarning spektrlari anchagina xilma-xil. Masalan, bu sinfdagi yulduzlarning 30 % dan ortig‘i kimyoviy jihatdan o‘ziga xosbo‘lib, ularda metallarning keskin tanqisligi yoki ayrim elementlarning ortiqchaligi kuzatiladi. Shuningdek, A sinfidagi tez aylanuvchi yulduzlar ko‘p uchraydi; aylanish spektrni o‘zgartirib, yulduzni yorqinroq ko‘rsatadi. Shu sababli A sinfidagi bosh ketma-ketlik ba’zan ikki yorqinlik kichik sinfiga bo‘linadi: yorqinroq Va va xirarog‘i Vb.
A sinfidagi bosh ketma-ketlik yulduzlariga masalan, Vega (A0Va) va Denebola (A3Va) kiradi. Bu sinfdagi gigantga Tuban (A0III), o‘ta gigantga esa Arslon Eta (A0Ib) misol bo‘ladi.
F sinfi

F sinfidagi yulduzlarning harorati 6000—7400 Koralig‘ida. Ularning B−V rang ko‘rsatkichlari taxminan 0,4m, rangi esa sarg‘ish oq.
Bu yulduzlarning spektrlarida Ca II, Fe I, Fe II, Cr II, Ti IIkabi ionlashgan va neytral metallarning chiziqlari ko‘rinadi. Kechroq kichik sinflarda bu chiziqlar kuchliroq, neytral vodorod chiziqlari esa zaifroq bo‘ladi. F5 dan kech kichik sinflardagi yulduzlar konvektiv qobiqqaega. Shu sababli chuqurroq qatlamlar bilan aralashish natijasida sirtidagi ayrim elementlarning ortiqligi yoki yetishmasligi yo‘qoladi. Demak, A sinfidan farqli ravishda, F sinfining kech kichik sinflarida kimyoviy jihatdan o‘ziga xos yulduzlar deyarli uchramaydi (yuqoriga qarang).).
Galaktika populyatsiyalarining burilish nuqtasida — galo va qalin disk yulduzlari orasida F dan erta spektral sinf kuzatilmaydi. Demak, bu sinf II populyatsiyagamansub bosh ketma-ketlikdagi yulduzlar uchun eng erta sinf hisoblanadi.
F sinfiga mansub bosh ketma-ketlik yulduziga misol — Protsion (F5IV-V), gigantga — Pegas Ipsiloni (F8III); F sinfidagi o‘ta gigantlarga esa Arneb (F0Ia) va Vezen (F8Ia) kiradi.
G sinfi

Odatda G sinfidagi yulduzlarning harorati 5000—6000 K. Bu yulduzlarning rangi sariq, B−V rang ko‘rsatkichlari taxminan 0,6m.
ga teng. Bunday yulduzlarning spektrida metallarning, xususan, temir, titan va ayniqsa Ca IIchiziqlari yaqqol ko‘rinadi; ular G0 kichik sinfida eng yuqori intensivlikka yetadi. Gigant yulduzlar spektrida sianchiziqlari ham uchraydi. Vodorod chiziqlari zaif bo‘lib, metall chiziqlari orasida ajralib turmaydi. Kechroq spektral kichik sinflarda metall chiziqlari kuchayadi.
G sinfiga Quyoshkiradi. Shu sababli G sinfidagi bosh ketma-ketlik yulduzlari alohida qiziqish uyg‘otadi. Bundan tashqari, G sinfidagi mitti yulduzlar va K sinfiga mansub mittilar hayotning paydo bo‘lishi va rivojlanishi uchun qulay bo‘lgan sayyora tizimlariga ega deb hisoblanadi.
G2V sinfidagi Quyoshdan tashqari G sinfidagi mittilarga, masalan, Kit Kappasi¹ (G5V) kiradi. Gigantlarga Egizaklar Kappasi (G8III-IIIb), o‘ta gigantlarga esa Egizaklar Epsiloni (G8Ib) mansub.
K sinfi

K sinfidagi yulduzlar sirt harorati 3800—5000 Kbo‘lgan yulduzlardir. Rangi to‘q sariq, B−V rang ko‘rsatkichlari taxminan 1,0m.
ga yaqin. Ularning spektrida metallarning, ayniqsa Ca Iva G sinfidagi yulduzlarda ham ko‘rinadigan boshqa elementlarning chiziqlari aniq ko‘rinadi. Vodorod chiziqlari juda zaif va metallarning ko‘p sonli chiziqlari orasida deyarli sezilmaydi. Molekulalarning keng yutilish tasmalari paydo bo‘ladi: masalan, TiO tasmalari K5 va undan kech kichik sinflarda uchraydi. Spektrning binafsha qismi ancha zaiflashadi. Umuman, kechroq kichik sinflarga tomon metall chiziqlari kuchayib boradi.
K sinfidagi bosh ketma-ketlik yulduziga masalan, Eridan Epsiloni (K2V), gigantlarga Arktur (K1.5III) va Etamin (K5III), o‘ta gigantlarga esa Sefey Dzetasi (K1.5Ib) kiradi.
M sinfi

M sinfidagi yulduzlarning harorati 2500—3800 Koralig‘ida. Ular qizil rangga ega va B−V rang ko‘rsatkichlari taxminan 1,5m.
ga teng. Bu yulduzlarning spektrlari TiO va boshqa molekulyar birikmalarning yutilish tasmalari bilan qoplangan. Ko‘p sonli neytral metall chiziqlari ham kuzatiladi; ular ichida Ca I chizig‘i eng kuchli. Kechroq kichik sinflarda TiO tasmalari kuchayadi.
M sinfidagi yulduzlar qolgan barcha sinflardagi yulduzlarning jami sonidan ham ko‘p — umumiy yulduzlarning 73 % ini tashkil qiladi. Bu sinfdagi gigantlar va o‘ta gigantlar ko‘pincha o‘zgaruvchanbo‘lib, ularning o‘zgarishi juda uzoq davrli, masalan, Mira yulduzidagidek.
M sinfidagi bosh ketma-ketlik yulduzlariga misol uchun Eridan 40 C (M4.5V) kiradi; gigantga misol — Pegas Betasi (M2.5II-III), o‘ta gigantga ― Betelgeyze (M1-M2Ia-Iab) misol bo‘ladi.
Uglerodli va sirkoniyli yulduzlar sinflari
Uglerodli va sirkoniyli yulduzlar mos ravishda C va S sinflariga kiritiladi. Bu yulduzlarning sirt harorati ko‘pincha M sinfidagi yulduzlarnikiga yaqin, rangi qizil, B−V rang ko‘rsatkichlari esa taxminan 1,5mga teng. Ushbu sinflar odatda asosiy sinflar ketma-ketligida K yoki G sinfidan ajralib chiquvchi tarmoq sifatida qaraladi.
Ularning spektrlari ham kech G, K va M sinfidagi yulduzlarning spektrlariga o‘xshaydi. S sinfidagi yulduzlarning farqi shundaki, ularning spektrida TiO tasmalari o‘rniga ZrOtasmalari eng yaqqol namoyon bo‘ladi. Boshqa birikmalarning, jumladan, YO, LaOtasmalari ham kuzatiladi. C sinfidagi yulduzlar spektrida esa TiO tasmalari o‘rniga atomar uglerod va uning ayrim birikmalari, masalan, C2, CN, CH[ingl.].
chiziqlari kuzatiladi. Ilgari C sinfi o‘rniga ikkita sinf qo‘llanilgan: issiqroq R va sovuqroq N. Biroq ular ma’lum darajada bir-birini qamrab olishi aniqlangach, bitta sinfga birlashtirilgan. Keyinchalik bu sinf yulduzlari turlicha kelib chiqish va spektral xususiyatlarga ega bo‘lishi mumkinligi ma’lum bo‘ldi. Ularda yorqinlik sinflari qo‘llanilmasligini ham hisobga olib, bir nechta kichik tur ajratildi:
- C-R taxminan eskirgan R sinfiga mos keladi.
- C-N taxminan eskirgan N sinfiga mos keladi.
- C-J spektrida uglerod izotopining chiziqlari kuchli: 13C.
- C-H spektrida CH birikmasining chiziqlari kuchli.
- C-Hd spektrida vodorod va uning birikmalarining chiziqlari zaif.
C va S sinfidagi yulduzlar orasida eng mashhurlari gigantlar va yorqin gigantlar — gigantlarning asimptotik tarmog‘iyulduzlaridir. Bu bosqichda ularning sirtida uglerod miqdori keskin ortadi. Dastlab M sinfidagi yulduz bo‘lgan obyekt S sinfiga, keyin esa C sinfiga o‘tadi. Shu sababli tasnifda ba’zan oraliq MS va SC sinflari ham qo‘llaniladi. Shunga qaramay, uglerodli mitti yulduzlar ham ma’lum va ular gigantlardan ham ko‘proq bo‘lishi mumkin.
Uglerodli yulduzga misol sifatida Jirafa U, sirkoniyli yulduzga esa Katta Ayiq S.
Qo‘ng‘ir mittilar sinflari
Qo‘ng‘ir mittilar — ichki qatlamlarida geliyning termoyadro sintezini uzoq vaqt davom ettira oladigan darajada massaga ega bo‘lmagan obyektlardir. Ular qizil mittilardanxiraroq va sovuqroq bo‘ladi. Shu sababli ular uchun harorat kamayib borish tartibida L, T va Y spektral sinflari qo‘llaniladi. Bu ketma-ketlik asosiy sinflarning M dan keyingi davomi sifatida qaraladi. Eng katta massali qo‘ng‘ir mittilar ham M sinfiga kirishi mumkin, biroq M7 dan erta kichik sinfga emas.
Qo‘ng‘ir mittilar to‘q qizil rangga ega. TiO chiziqlari L sinfining erta kichik sinflarida yo‘qoladi. L sinfiga mansub obyektlarning harorati 1300—2500 Koralig‘ida bo‘lib, ularning spektrida ishqoriy metallarning, masalan, natriy va rubidiychiziqlari uchraydi. T sinfidagi mittilar harorati 600—1300 Koralig‘ida bo‘lib, spektrlari metanchiziqlari mavjudligi bilan ajralib turadi. Nihoyat, Y sinfidagi mittilarning harorati 600 Kdan oshmaydi, spektrlarida quyidagilarning yutilish tasmalari ko‘rinadi: suv va ammiak.
Volf — Raye yulduzlari sinflari

Volf — Raye yulduzlari — harorati 25 ming Kdan yuqori bo‘lgan yorqin va katta massali yulduzlar bo‘lib, alohida W yoki WR spektral sinfiga ajratiladi.
Bunday yulduzlar spektrining asosiy xususiyati — H I, He I—II, N III—V, C III—IV, O III—Vning yorqin va keng emissiya chiziqlaridir. Ularning kengligi 50—100 angstremgayetishi mumkin, chiziq maksimumidagi nurlanish intensivligi esa yon-atrofdagi uzluksiz spektr qismlarining intensivligidan 10—20 marta yuqori bo‘lishi mumkin.
Spektr ko‘rinishiga qarab Volf — Raye yulduzlari WN, WC va WO kichik turlariga bo‘linadi. Ularning spektrlarida mos ravishda azot, uglerod va kislorod chiziqlari ustunlik qiladi. Kichik sinflarga ajratish asosiy spektral sinflarnikidan farq qiladi: WN2 dan WN11 gacha, WC4 dan WC9 gacha va WO1 dan WO4 gacha kichik sinflar ishlatiladi.
Volf — Raye yulduzlari — kuchli yulduz shamoli yoki zich qo‘shaloq tizimdagiyo‘ldosh yulduz ta’siri tufayli vodorod qobig‘ini yo‘qotgan, dastlab O sinfiga mansub katta massali yulduzlarning markaziy qismlaridir. Evolyutsiya davomida yulduzlar WN sinfidan WC ga, so‘ng WO ga o‘tadi.
Oq mittilar va planetar tumanliklar sinflari
Ko‘pincha oq mittilar alohida yorqinlik sinfi sifatida emas, balki D nomli mustaqil spektral sinf sifatida qaraladi. Ularning spektrlaridagi yutilish chiziqlari boshqa yulduzlarnikidan ancha keng. Qolgan xususiyatlari esa keskin farqlanishi mumkin, shu sababli D sinfining 6 ta asosiy kichik turi mavjud:
- DA spektrida faqat vodorodning spektral Balmer seriyasidagi chiziqlari kuzatiladi.
- DB spektrida faqat He I chiziqlari mavjud.
- DC spektrida chiziqlar chuqurligi uzluksiz spektr intensivligining 5 % idan oshmaydi.
- DO spektrida He II chiziqlari kuchli, ular bilan birga He I va H chiziqlari ham kuzatiladi.
- DZ spektrida vodorod va geliy chiziqlari bo‘lmasa-da, geliydan og‘irroq elementlarning chiziqlari kuzatiladi.
- DQ spektrida atomar yoki molekulyar uglerodning chiziqlari mavjud.
Agar oq mitti spektrida bir nechta kichik turga xos chiziqlar bo‘lsa, D harfidan keyin ularning harflari ham yoziladi. Masalan, spektrda uglerod, kislorod va ionlashgan geliy chiziqlari kuzatilsa, sinf DZQO deb belgilanadi.
Oq mittilarning harorati bir necha mingdan yuz mingdan yuqori kelvingachabo‘lgan juda keng oraliqda o‘zgaradi. Oq mittining kichik sinfi effektiv haroratga ko‘ra aniqlanadi. Masalan, DA sinfidagi oq mittilar uchun 0.1 dan (DA.1 shaklida yoziladi) 13 gacha kichik sinflar mavjud.
Oq mittilar — o‘lchami Yerga, massasi esa Quyoshga yaqin bo‘lgan yulduz qoldiqlaridir. Ularning yutilish chiziqlari kengligi sirtidagi katta erkin tushish tezlanishi tufayli yuzaga keladi.
Oq mittilarga, masalan, Sirius B(DA1.9) hamda Protsion B (DQZ) kiradi.
Planetar tumanliklarga alohida P sinfi beriladi. Ularning oq mittiga aylanayotgan markaziy yulduzlari esa boshqa obyektlar bilan birgalikda tasniflanishi mumkin: oq mittilar, O sinfidagi submittilar yoki hatto Volf — Raye yulduzlari.
Yangi va o‘ta yangi yulduzlar sinflari
Astronomiyada yangi yulduzlarni belgilashda Q sinfi qo‘llaniladi. Biroq ularning yorqinlik egri chizig‘ini va yorqinlik maksimumidan keyingi spektr ko‘rinishini ham hisobga oluvchi batafsilroq tasnif mavjud. Maksimal yorqinlik paytida yangi yulduzlar spektrlari A yoki F sinfidagi o‘ta gigantlarning yutilish chiziqli uzluksiz spektrlariga o‘xshaydi. Yorqinligi pasayishi bilan esa emissiya chiziqlari paydo bo‘ladi.
O‘ta yangi yulduzlar birinchi navbatda spektrlarida vodorod chiziqlari bor-yo‘qligiga ko‘ra bo‘linadi: mavjud bo‘lsa, o‘ta yangi yulduz II turga, bo‘lmasa I turga kiradi. I turdagi o‘ta yangi yulduzlar ham Ia, Ib, Ic turlariga ajratiladi: Ia turida Si IIchiziqlari bor; Ib va Ic spektrlari esa mos ravishda He Ichiziqlari borligi yoki yo‘qligi bilan farqlanadi. II turdagi o‘ta yangi yulduzlar asosan yorqinlik egri chiziqlari bo‘yicha farqlansa-da, spektrlarida ham tafovutlar bor: masalan, IIb turidagilarning spektrlari vaqt o‘tishi bilan Ib turiga o‘xshab qoladi; g‘ayrioddiy tor yutilish chiziqlariga ega spektrlar esa IIn sinfiga kiritiladi.
Yangi yulduzlar ham, o‘ta yangi yulduzlar ham kataklizmik o‘zgaruvchilarbo‘lib, ularning yorqinligi birdan keskin oshadi, keyin esa asta pasayadi. Yangi yulduzda bu hodisa yo‘ldosh yulduzidan yetarlicha modda tortib olgan oq mitti sirtidagi termoyadro portlashi tufayli sodir bo‘ladi. O‘ta yangi yulduz chaqnashlari turli mexanizmlar bilan yuzaga kelishi mumkin, lekin ular yangi yulduzlardan farqli ravishda yulduzning o‘zini ham yemiradi.
Tarix

Yulduzlar spektral tasnifining yaratilishiga spektroskopiyaningpaydo bo‘lishi zamin yaratdi. 1666-yildayoq Isaak Nyuton tomonidan Quyoshspektri kuzatilgan. Ammo birinchi muhim natija 1814-yilda qo‘lga kiritilgan: Yozef Fraungofer Quyosh spektrida keyinchalik Fraungoferchiziqlari deb atalgan qorong‘i yutilish chiziqlarini kashf etdi. 1860-yilda Gustav Kirxgof va Robert Bunzen bu chiziqlar muayyan kimyoviy elementlar sababli paydo bo‘lishini aniqlashdi.
Sekki sinflari
Anjelo Sekki aynan 1860-yillarda yulduzlarni spektrlari bo‘yicha tasniflashga dastlabki urinishlardan birini amalga oshirdi. 1863-yilda u yulduzlarni ikkita sinfga ajratdi: I sinf hozirgi erta sinflarga, II sinf esa kechroq sinflarga mos kelgan. Keyingi yillarda Sekki M sinfidagi yulduzlarni o‘z ichiga olgan III sinfni, so‘ng uglerodli yulduzlar kirgan IV sinfni joriy etdi. Nihoyat, emissiya chiziqlari bo‘lgan yulduzlar uchun V sinfni ajratdi.
Sekki yulduz spektrlarini tasniflagan birinchi olim emas edi. O‘sha davrda buni Jovanni Donati, Jorj Eyri, Uilyam Xaggins va Lyuis Rezerfordkabi olimlar ham o‘rgangan va katta hissa qo‘shgan. Biroq Sekki zamondoshlari orasida kuzatuvlarda eng katta yutuqqa erishdi. U taxminan 4000 ta yulduzni tasnifladi va XIX asrning ikkinchi yarmida aynan uning tasnifi eng keng qo‘llanildi.
Garvard tasnifi
XIX asr oxiri va XX asr boshida spektral tasnif Garvard rasadxonasiastronomlari tomonidan rivojlantirildi. 1872-yilda Genri Dreper birinchi bo‘lib Vegaspektrini suratga oldi. Katta ko‘lamli tadqiqotlar esa 1885-yildan, rasadxona direktori Edvard Pikeringbutun osmonni spektroskopik o‘rganishni tashkil etganidan keyin boshlandi.
Spektrlarni tahlil qilish ishlari Vilyamina Fleminggatopshirildi va 1890-yilda 10 mingdan ortiq yulduz 16 sinfga ajratilgan dastlabki katalog paydo bo‘ldi. Sinflar J harfini tashlab ketgan holda A dan Q gacha lotin harflari bilan belgilangan; ulardan 13 tasi Sekkining dastlabki to‘rtta sinfining kichik turlari bo‘lgan. Sinflar vodorod chiziqlarining zaiflashib borishi tartibida joylashtirilgan. Bu sinflarning ayrimlari zamonaviy tasnifda ham saqlangan, ayrimlaridan esa keyinchalik voz kechilgan. Masalan, C sinfiga qo‘sh chiziqli yulduzlar kiritilgan, ammo keyinchalik bu chiziqlar asboblar xatosi tufayli paydo bo‘lgani aniqlangan.
Antoniya Mori esa shu davrda yorqinroq yulduzlarning batafsilroq spektrlari bilan ishlab, ularni I dan XXII gacha 22 sinfga ajratdi. Uning tasnifida eng erta sinf hozirgi B sinfiga mos bo‘lgan. Avvalgi tasniflarda esa vodorod chiziqlari eng kuchli bo‘lgani uchun A sinfi eng erta hisoblangan. Bundan tashqari, Mori tasnifida birinchi marta chiziqlarning ko‘rinishi ham hisobga olindi: o‘rtacha kenglikdagi, yoyilgan yoki tor chiziqlar ajratildi. Bu yangiliklarga qaramay, tasnif keyinchalik rivojlantirilmadi.
Keyinchalik katta hissa qo‘shgan olima — Enni Kennon. U Flemingning harflarga asoslangan tasnifini takomillashtirdi: ayrim sinflarni chiqarib tashladi, qolganlarini harorat kamayib borish tartibida joylashtirdi. Asosiy sinflar ketma-ketligi hozirgi O, B, A, F, G, K, M ko‘rinishiga keldi. Kennon kichik sinflarni ham qo‘shdi va 1912-yilga kelib tasnif tizimi yakunlandi. 1922-yilda tizim Xalqaro astronomiya ittifoqitomonidan qabul qilindi, 1924-yilga kelib esa Genri Dreper katalogito‘liq nashr etildi. Unda 225 mingdan ortiq yulduz tasniflangan. Tizim Garvard tasnifi yoki Dreper tizimi nomini oldi.
Yerkes tasnifi
Garvard tasnifi ishlab chiqilayotgan davrda bir sinfdagi yulduzlarning yorqinligi turlicha bo‘lishi, yorqinroq va xirarog‘i spektr jihatidan ham farqlanishi aniqlandi. Bu tasnifni yanada takomillashtirish zarurligini ko‘rsatdi.
Shundan so‘ng Uilyam Morgan shuni aniqladiki, Gershprung — Rassell diagrammasidagi har bir guruhda yulduzlarning erkin tushish tezlanishideyarli bir xil bo‘ladi va uni spektral chiziqlar kengligiga qarab o‘lchash mumkin (yuqoriga qarang). Shunday qilib, yulduzlarni spektral chiziqlarning kengligi bo‘yicha tasniflash qulay bo‘lib chiqdi. 1943-yilda Morgan va uning ikki hamkasbi — Filipp Kinan va Edit Kellman[ingl.] — «Yulduz spektrlari atlasi»ni nashr etdi. Unda yorqinlik sinflari joriy etilib, yorqinlik effektlari batafsil ko‘rib chiqildi. Bu tizim o‘zi yaratilgan rasadxonanomi bilan Yerkes tasnifi yoki Morgan — Kinan tizimi deb ataldi.
Keyingi rivojlanish
Yerkes tasnifi tez orada astronomiyaning muhim vositasiga aylandi va hozirgacha qo‘llanilib kelmoqda. Biroq yaratilganidan buyon unga o‘zgartirishlar kiritilgan. Masalan, 1994-yilda qo‘ng‘ir mittilar kashf etilgach, ular uchun L sinfi, keyinroq T va Y sinflari kiritildi. Spektroskopiya aniqligining oshishi ham tasnifga ta’sir ko‘rsatdi. Dastlab eng erta kichik sinfi O5 bo‘lgan O spektral sinfi 2002-yilga kelib O2 gacha kengaytirildi.
Adabiyotlar
- Kononovich E. V., Moroz V. I. Astronomiyaning umumiy kursi. — 2-nashr, tuzatilgan. — Moskva: URSS, 2004. — 544 bet. — ISBN 5-354-00866-2.
- Surdin V. G. Astronomiya: XXI asr. — 3-nashr. — Fryazino: Vek 2, 2015. — 608 bet. — ISBN 978-5-85099-193-7.
- Dava Sobel. Shisha osmon. Garvard rasadxonasi ayollari yulduzlarni qanday o‘lchagan = Dava Sobel. Shisha olam: Garvard rasadxonasi ayollari yulduzlarni qanday o‘lchagan. — Moskva: Alpina non-fikshn, 2024. — bet. 408. — ISBN 978-5-00139-698-7.
- Grey R. O., Korbelli C. J. Yulduzlarning spektral tasnifi. — Prinston; Vudstok: Prinston universiteti nashriyoti, 2009. — 592 bet. — ISBN 978-0-691-12510-7.
- Karttunen H., Kroger P., Oya H., Poutanen M., Donner K. J. Fundamental astronomiya. — 5-nashr. — Berlin; Geydelberg; Nyu-York: Springer, 2007. — 510 bet. — ISBN 978-3-540-34143-7.