| Galileo Galiley | |
|---|---|
| italyancha Galileo Galilei | |
| 1636-yilda chizilgan portretda, rassom Yu. Sustermans | |
| Tug‘ilgandagi ismi | Galileo di Vinchenso Bonayuti de Galiley |
| Tug‘ilgan sanasi | 15-fevral 1564 |
| Tug‘ilgan joyi | Piza, Florensiya gersogligi |
| Vafot etgan sanasi | 8-yanvar 1642 (77 yosh) |
| Vafot etgan joyi | Archetri, Toskana Buyuk gersogligi |
| Davlati | |
| Faoliyat sohasi | astronom, faylasuf, matematik, fizik, ixtirochi, munajjim, universitet o‘qituvchisi, olim, muhandis, faylasuf, siyosatchi |
| Ilmiy sohalari | astronomiya, fizika, mexanika, falsafa va matematika |
| Ish joylari | |
| Olgan ta’limi |
|
| Ilmiy rahbari | Ostilio Richchi |
| Shogirdlari | Nikollo Arrigetti va Juzeppe Byankani |
| Mukofotlar va sovrinlar | Xalqaro kosmik shon-shuhrat zali[Vikima’lumotlarda] (1991) |
| Dastxati |
|
Galileo Galiley (italyancha Galileo Galilei; to‘liq ismi — Galileo di Vinchenso Bonayuti de Galiley; Galileo di Vincenzo Bonaiuti de' Galilei; 15-fevral 1564, Piza — 8-yanvar 1642, Archetri) — italiyalik fizik, mexanik, astronom, faylasuf, matematik, o‘z davri ilm-faniga katta ta’sir ko‘rsatgan.
U birinchilardan bo‘lib teleskop yordamida osmon jismlarini kuzatgan va astronomiyada bir qator yirik kashfiyotlar qilgan. Galiley eksperimental fizika asoschilaridan biridir. U o‘z tajribalari orqali Aristotelning taxminlarga asoslangan fizikasini ishonchli tarzda rad etdi va klassik mexanika.
ga asos soldi. Hayoti davomida u olamning geliosentrik tizimining faol tarafdori sifatida tanilgan. Bu esa Galileyni jiddiy ziddiyatga olib keldi: u katolik cherkovi.
Biografiyasi
Ilk yillari
Galiley 1564 yilda Italiyaning Pizashahrida, aslzoda, biroq kambag‘allashib qolgan zodagon Vinchenso Galileyning oilasida tug‘ilgan. Otasi musiqa nazariyasining taniqli namoyandasi va lyutnya chaluvchi edi. Galileo Galileyning to‘liq ismi: Galileo di Vinchenso Bonayuti de Galiley (italyancha Galileo di Vincenzo Bonaiuti de' Galilei). Galileylar avlodi haqida hujjatlarda XIV asrdan boshlab ma’lumotlar uchraydi. Uning bir necha bevosita ajdodi priorlar (boshqaruv kengashi a’zolari) sifatida Florensiya respublikasida faoliyat yuritgan. Galileyning taniqli shifokor bo‘lgan katta bobosi ham Galileo deb atalgan va 1445 yilda respublika rahbari etib saylangan.
Vinchenso Galiley va Juliya Ammanatining oilasida olti farzand bo‘lgan, ammo ulardan faqat to‘rt nafari voyaga yetgan: farzandlarning kattasi Galileo, qizlari Virjiniya va Liviya hamda kenja o‘g‘li Mikelanjelo edi. Mikelanjelo keyinchalik lyutnya chaluvchi bastakor sifatida ham tanildi. 1572 yilda Vinchenso Florensiyaga, Toskana gersogligi poytaxtiga ko‘chib o‘tdi. U yerda hukmronlik qilgan Medichilar sulolasi san’at va ilm-fanga keng ko‘lamda hamda muntazam homiylik qilishi bilan mashhur edi.
Galileyning bolaligi haqida ma’lumotlar kam. Bolaligidan san’atga qiziqqan u butun umri davomida musiqa va rasm chizishga bo‘lgan muhabbatini saqlab qoldi; bu ikki san’at turini u mukammal egallagan edi. Voyaga yetganida Florensiyaning eng yaxshi rassomlari — Chigoli, Bronzino va boshqalar — perspektiva va kompozitsiya masalalarida undan maslahat so‘rashardi. Chigoli hatto o‘z shuhrati uchun aynan Galileyga qarzdor ekanini ta’kidlagan. Galileyning asarlaridan uning ajoyib adabiy iste’dodga ham ega bo‘lganini xulosa qilish mumkin.
Galiley boshlang‘ich ta’limni yaqin atrofdagi Vallombroza monastirida oldi. U yerda novis sifatida monastir ordeniga qabul qilingan edi. Bola o‘qishni juda yaxshi ko‘rar va sinfdagi eng yaxshi o‘quvchilardan biri edi. U ruhoniy bo‘lish haqida o‘ylagan, biroq otasi bunga qarshi chiqqan.

1581-yilda 17 yoshli Galiley otasining talabi bilan Piza universitetiga tibbiyotni o‘rganish uchun o‘qishga kirdi. Universitetda Galiley Ostilio Richchining geometriya bo‘yicha ma’ruzalariga ham qatnashdi. (Ungacha u matematika bilan mutlaqo tanish emas edi.) Bu fanga shu qadar berilib ketdiki, otasi matematika tibbiyotni o‘rganishiga xalaqit berishidan xavotirlana boshladi.
Galiley uch yilga ham yetmay talabalikni tark etdi. Shu vaqt ichida u qadimgi faylasuflar va matematiklarning asarlari bilan chuqur tanishib chiqdi hamda o‘qituvchilar orasida tinimsiz bahslashuvchi sifatida obro‘ qozondi. U o‘shandayoq an’anaviy nufuzli qarashlarga tayanmasdan, barcha ilmiy masalalar yuzasidan o‘z fikriga ega bo‘lish huquqini o‘zida ko‘rardi.
Ehtimol, aynan shu yillarda u Kopernik nazariyasi bilan tanishgan. O‘sha paytda astronomiyaga oid muammolar, ayniqsa, yaqinda amalga oshirilgan taqvim islohoti.

Ko‘p o‘tmay otasining moliyaviy ahvoli yomonlashdi va u o‘g‘lining ta’limini moliyalashtirishga qurbi yetmay qoldi. Galileyni o‘qish to‘lovidan ozod qilish haqidagi iltimos (bunday imtiyoz eng qobiliyatli talabalarga berilardi) rad etildi. Galiley ilmiy daraja ololmay, 1585-yilda Florensiyaga qaytdi. Yaxshiyamki, u bir nechta topqirona ixtirolari, masalan, gidrostatik tarozilar tufayli ilm-fanga qiziqqan, bilimdon va badavlat markiz Gvidobaldo del Monte bilan tanishishga ulgurgan edi. Piza professorlaridan farqli ravishda, markiz uning qobiliyatini to‘g‘ri baholay oldi. Del Monte o‘shandayoq Arximed davridan beri dunyo Galileydek dahoni ko‘rmaganini aytardi. Yosh yigitning favqulodda iste’dodidan hayratlangan markiz uning do‘sti va homiysiga aylandi. U Galileyni Toskana gersogi Ferdinand I Medichi bilan tanishtirdi va unga maosh to‘lanadigan ilmiy lavozim berilishini so‘rab murojaat qildi.
1589 yilda Galiley Piza universitetiga bu safar matematika professori sifatida qaytdi. U yerda mexanika va matematika bo‘yicha mustaqil tadqiqotlar olib bora boshladi. Biroq unga eng kam miqdorda maosh tayinlandi: yiliga 60 skudo (tibbiyot professori 2000 skudo olardi). 1590 yilda Galiley “Harakat haqida” risolasini yozdi.
1591 yilda otasi vafot etdi va oila uchun mas’uliyat Galiley zimmasiga o‘tdi. U, avvalo, ukasining tarbiyasi va turmushga chiqmagan ikki singlisining sepini ta’minlashi kerak edi.
1592 yilda Galiley nufuzli va badavlat Padua universiteti ( — da lavozim oldi va u yerda astronomiya, mexanika hamda matematikadan dars berdi. Venetsiya dogining universitetga yo‘llagan tavsiyanomasidan ko‘rinishicha, o‘sha yillardayoq Galileyning ilmiy obro‘si nihoyatda yuqori bo‘lgan:
Matematik bilimlarning naqadar muhimligini va boshqa asosiy fanlar uchun qanchalik foydali ekanini anglagan holda, munosib nomzod topa olmaganimiz sababli tayinlovni kechiktirib keldik. Hozirda Pizada sobiq professor bo‘lgan, katta shuhrat qozongan va matematika fanlarini eng chuqur biladigan olim sifatida haqli ravishda tan olingan janob Galiley ushbu lavozimni egallash istagini bildirdi. Shu bois biz unga yiliga 180 florin maosh bilan to‘rt yil muddatga matematika kafedrasini mamnuniyat bilan topshiramiz.
Padua, 1592—1610

Galileyning Paduada o‘tkazgan yillari uning ilmiy faoliyatidagi eng sermahsul davr bo‘ldi. Tez orada u Paduadagi eng mashhur professor bo‘lib qoldi. Talabalar uning ma’ruzalariga to‘da-to‘da bo‘lib kelishardi; Venetsiya hukumati Galileyga turli texnik qurilmalarni ishlab chiqishni tinimsiz topshirar, yosh Kepler va o‘sha davrning boshqa nufuzli olimlari u bilan faol yozishmalar olib borishardi.
Bu yillarda u “Mexanika” risolasini yozdi. Asar ma’lum darajada qiziqish uyg‘otdi va fransuz tiliga tarjima qilingan holda qayta nashr etildi. Dastlabki ishlarida va yozishmalarida Galiley jismlarning qulashi hamda mayatnik harakatining yangi umumiy nazariyasiga dastlabki asoslarni bayon qildi. 1604 yilda Galiley ustidan inkvizitsiyaga shikoyat tushdi — uni munajjimlik bilan shug‘ullanishda va taqiqlangan adabiyotlarni o‘qishda ayblashdi. Galileyga xayrixoh bo‘lgan Padua inkvizitori Chezare Lippi bu shikoyatga hech qanday oqibat tug‘dirmadi.
Galileyning ilmiy tadqiqotlarida yangi bosqich boshlanishiga 1604 yilda hozirda Kepler o‘tayulduzi deb ataladigan yangi yulduzning paydo bo‘lishi turtki berdi. Bu hodisa astronomiyaga bo‘lgan umumiy qiziqishni uyg‘otdi va Galiley bir qator ommaviy ma’ruzalar bilan chiqdi. Gollandiyada optik truba ixtiro qilingani va uning og‘zaki tavsifini eshitgach, Galiley 1609 yilda o‘z qo‘li bilan ilk teleskopini yasadi va uni osmonga qaratdi.

Galiley ko‘rgan manzara shu qadar hayratlanarli ediki, oradan ko‘p yillar o‘tgach ham uning kashfiyotlariga ishonishdan bosh tortgan, bularni xayol yoki ko‘z aldashi deb hisoblagan odamlar topilardi. Galiley Oyda tog‘larni, Somon yo‘lining alohida yulduzlarga ajralganini ko‘rdi, biroq zamondoshlarini, ayniqsa, u kashf etgan to‘rtta yo‘ldoshning Yupiterga tegishli ekani (1610). Vafot etgan homiysi Ferdinand Medichining (u 1609 yilda vafot etgan) to‘rt o‘g‘li sharafiga bu yo‘ldoshlarni “Medichi yulduzlari” deb atadi (lotincha Stellae Medicae). Hozir ular uchun ancha mos bo‘lgan “Galiley yo‘ldoshlari” nomi qo‘llanadi. Yo‘ldoshlarning hozirgi nomlarini Simon Mariy “Yupiter olami” risolasida taklif qilgan (lotincha Mundus Iovialis, 1614).

Galiley teleskop yordamida qilgan dastlabki kashfiyotlarini “Yulduzli xabarchi[inglizcha]» (lotincha Sidereus Nuncius” asarida bayon qildi. Kitob Venetsiyada 1610 yilda nashr etildi. U butun Yevropada shov-shuvli muvaffaqiyat qozondi, hatto qirollar ham o‘zlari uchun teleskop buyurtma qilishga shoshilishdi. Galiley bir nechta teleskopni Venetsiya Senatiga sovg‘a qildi. Minnatdorchilik belgisi sifatida Senat uni yiliga 1000 florin maosh bilan umrbod professor etib tayinladi. 1610 yil sentabrida Kepler ham teleskopga ega bo‘ldi, dekabrda esa Galileyning kashfiyotlarini nufuzli rimlik astronom Klavius tasdiqladi. Galiley butun xalqaro miqyosda e’tirof etila boshladi. U Yevropaning eng mashhur olimiga aylandi, uning sharafiga madhiyalar bitilib, ularda u Kolumb bilan qiyoslandi. Fransiya qiroli Genrix IV 20-aprel 1610-yilda, halok bo‘lishidan sal oldin, Galileydan o‘zi uchun ham biror yulduzni kashf etishni so‘radi. Biroq bundan norozi bo‘lganlar ham bor edi. Astronom Franchesko Sitszi (italyancha Sizzi) pamflet chiqarib, yetti mukammal son ekanini, hatto inson boshida ham yettita teshik borligini, demak, sayyoralar ham faqat yettita bo‘lishi mumkinligini aytdi. Uning fikricha, Galileyning kashfiyotlari — ko‘z aldashi edi. Galileyning kashfiyotlarini Paduadagi professor Chezare Kremonini ham xayoliy deb e’lon qildi. Chexiyalik astronom Martin Xorki (Martin Horky) Keplerga yozgan maktubida Bolonya olimlari teleskopga ishonmayotganini ma’lum qildi: “Yerda u ajoyib ishlaydi, osmonda esa aldaydi, chunki ayrim yakka yulduzlar qo‘shaloq bo‘lib ko‘rinadi”. Munajjimlar va shifokorlar ham norozilik bildirishdi. Ular yangi osmon jismlarining paydo bo‘lishi “munajjimlik va tibbiyotning katta qismi uchun halokatli”, chunki odatdagi barcha munajjimlik usullari “butunlay barbod bo‘ladi”, deb shikoyat qilishdi.
Bu yillarda Galiley venetsiyalik Marina Gamba bilan fuqarolik nikohiga kirdi (italyancha Marina di Andrea Gamba; 1570—1612). U Marina bilan cherkov nikohidan o‘tmadi, ammo bir o‘g‘il va ikki qizning otasi bo‘ldi. O‘g‘liga otasi xotirasiga Vinchenso deb ism qo‘ydi, qizlarini esa singillari sharafiga Virjiniya va Liviya deb atadi. Keyinchalik, 1619 yilda Galiley o‘g‘lini rasman qonuniy farzand sifatida tan oldi; ikki qizi esa umrining oxirigacha monastirda yashadi.
Umumevropa miqyosidagi shuhrat va pulga ehtiyoj Galileyni keyinchalik halokatli bo‘lib chiqqan qadamni tashlashga undadi: 1610 yilda u inkvizitsiya ta’siri yetib bormaydigan osoyishta Venetsiyani tark etib, Florensiyaga ko‘chib o‘tdi. Gersog Kozimo II Medichi — Ferdinand Ining o‘g‘li — Galileyga Toskana saroyida faxriy va daromadli maslahatchi lavozimini va’da qilgan edi. U va’dasini bajardi. Bu Galileyga ikki singlisini turmushga uzatish uchun olgan katta qarzlarini to‘lash imkonini berdi.
Florensiya, 1610—1632

Galileyning gersog Kozimo II saroyidagi vazifalari og‘ir emas edi: u Toskana gersogining o‘g‘illariga ta’lim berar, ayrim ishlarda maslahatchi va gersog vakili sifatida qatnashardi. Rasmiy jihatdan u Piza universiteti professori hisoblanishda davom etdi, ammo ma’ruza o‘qishdek mashaqqatli majburiyatdan ozod qilingan edi.
Galiley ilmiy tadqiqotlarini davom ettirib, Veneraning fazalarini, Quyoshdagi dog‘larni va keyinchalik Quyoshning o‘z o‘qi atrofida aylanishini kashf etdi. U o‘z yutuqlarini (shuningdek, kashfiyotdagi ustuvorligini) ko‘pincha keskin, bahs-munozarali uslubda bayon qilardi. Shu sababli u ko‘plab yangi dushmanlar orttirdi, xususan, iyezuitlar orasida.
Kopernik ta’limotini himoya qilish

Galileyning ta’siri kuchayishi, fikrlashdagi mustaqilligi va Aristotel ta’limotiga keskin qarshi chiqishi uning muxoliflaridan iborat tajovuzkor guruh shakllanishiga olib keldi. Bu guruhga professor-peripatetiklar va ayrim cherkov arboblari kirardi. Galileyning muxoliflarini, ayniqsa, uning olamning geliosentrik tizimini targ‘ib qilishi g‘azablantirardi. Chunki ularning fikricha, Yerning aylanishi Zabur (dagi matnlarga zid edi ( 103:5), shuningdek, Voiz kitobi (Voiz. 1:5), yana “Yoshua kitobi» (Yosh. 10:12da Yerning harakatsizligi va Quyoshning harakati haqida so‘z yuritiladi. Bundan tashqari, Yerning harakatsizligi haqidagi qarash batafsil asoslangan va uning aylanishi haqidagi farazlar Aristotelning “Osmon haqida” risolasida hamda “Almagest”» asarida bayon qilingan..
1611 yilda Galiley shuhratining eng yuqori cho‘qqisida Rimga borishga qaror qildi. U Papa bilan uchrashib, Kopernik ta’limoti katoliklikka to‘la mos kelishini ishontirishga umid qilardi. Uni yaxshi kutib olishdi va u ilmiy “Linchilar akademiyasi”ning oltinchi a’zosi etib saylandi. Shuningdek, u Papa Pavel V va nufuzli kardinallar bilan tanishdi. Galiley ularga teleskopini ko‘rsatdi, biroq tushuntirishlarini ehtiyotkorlik bilan, mulohaza yuritib berdi. Kardinallar teleskop orqali osmonga qarash gunoh hisoblanadimi, degan masalani aniqlash uchun maxsus komissiya tuzdilar. Komissiya bunday kuzatuvga ruxsat berish mumkin, degan xulosaga keldi. Rim astronomlari Venera Yer atrofida yoki Quyosh atrofida aylanadimi, degan masalani ochiq muhokama qilayotgani ham umid bag‘ishlardi (Venera fazalarining almashishi ikkinchi taxmin foydasiga yaqqol dalil edi).
Jasoratga kirgan Galiley shogirdi abbat Kastelliga (1613-yilda) Muqaddas Kitob faqat ruhni qutqarish masalalariga taalluqli ekanini va ilmiy masalalarda nufuzli manba bo‘la olmasligini ta’kidladi: “Muqaddas Bitikdagi biror jumla tabiatning har qanday hodisasi kabi majburiy kuchga ega emas”. Bundan tashqari, u ushbu maktubni e’lon qildi va natijada inkvizitsiyaga. O‘sha 1613-yilda Galiley “Quyosh dog‘lari haqida maktublar” kitobini nashr etdi va unda Kopernik tizimini ochiq qo‘llab-quvvatladi. 25-fevral 1615-yilda Rim inkvizitsiyasi Galileyga qarshi bid’at ayblovi bilan birinchi ishni boshladi. Galileyning so‘nggi xatosi Rimdan Kopernik ta’limotiga nisbatan yakuniy munosabat bildirishni talab qilgani bo‘ldi (1615).
Bularning barchasi kutilganiga teskari munosabatni keltirib chiqardi. Reformatsiya, yutuqlaridan xavotirga tushgan katolik cherkovi o‘z ma’naviy monopoliyasini mustahkamlashga qaror qildi — xususan, Kopernik ta’limotini taqiqlash orqali. Cherkovning pozitsiyasini Bellarminoning 12-aprel 1615-yilda Kopernik ta’limotini himoya qilgan ilohiyotshunos Paolo Antonio Foskariniga yuborgan maktubi aniq ko‘rsatadi. Kardinal bu maktubida cherkov Kopernik ta’limotini qulay matematik usul sifatida talqin qilishga qarshi emasligini, ammo uni haqiqat sifatida qabul qilish Bibliya matnining avvalgi an’anaviy talqini xato bo‘lganini tan olishni anglatishini tushuntirdi. Bu esa, o‘z navbatida, cherkov obro‘siga putur yetkazishi mumkin edi:
Birinchidan, menimcha, Sizning ruhoniy oliyjanobligingiz va janob Galiley mutlaq haqiqat sifatida emas, balki faraz tariqasida gapirish bilan cheklanish orqali oqilona ish tutmoqdalar; men Kopernik ham doimo shunday fikr bildirgan deb hisoblab kelganman. Chunki Yer harakatlanadi, Quyosh esa qo‘zg‘almas turadi, deb faraz qilish orqali barcha ko‘rinadigan hodisalarni ekssentrik doiralar va epitsikllarni qabul qilgandan ko‘ra yaxshiroq tushuntirish mumkin, deyish juda to‘g‘ri va bunda hech qanday xavf yo‘q. Matematik uchun buning o‘zi yetarli. Ammo Quyosh aslida olam markazida turibdi va faqat o‘z o‘qi atrofida aylanadi, sharqdan g‘arbga siljimaydi, Yer esa uchinchi osmonda joylashgan va Quyosh atrofida nihoyatda katta tezlik bilan aylanadi, deb da’vo qilish juda xavflidir. Bu nafaqat faylasuflar va sxolastik ilohiyotshunoslarning g‘azabini qo‘zg‘atadi, balki Muqaddas Bitikdagi bayonotlarni yolg‘on qilib ko‘rsatish orqali muqaddas e’tiqodga ham zarar yetkazadi…
Ikkinchidan, o‘zingiz bilganingizdek, [Trident] sobori Muqaddas Bitikni Muqaddas Otalarning umumiy fikriga zid tarzda talqin qilishni taqiqlagan. Agar Sizning ruhoniy oliyjanobligingiz nafaqat Muqaddas Otalarning asarlarini, balki “Chiqish” kitobi, Zabur, Voiz kitobi va Yoshua kitobiga yozilgan yangi sharhlarni ham o‘qishni istasangiz, ularning barchasi matnni so‘zma-so‘z tushunish kerak, ya’ni Quyosh osmonda joylashgan va Yer atrofida nihoyatda katta tezlik bilan aylanadi, Yer esa osmondan eng uzoqda bo‘lib, olam markazida harakatsiz turadi, degan fikrga qo‘shilishini ko‘rasiz. Endi o‘zingiz, butun donoligingiz bilan, cherkov Muqaddas Bitikka Muqaddas Otalar hamda yunon va lotin sharhlovchilarining barchasi yozgan fikrlarga zid ma’no berilishiga yo‘l qo‘ya oladimi, o‘ylab ko‘ring.
Asl matn (italyancha)Birinchidan, aytamanki, Sizning ruhoniy oliyjanobligingiz va janob Galiley mutlaq tarzda emas, balki faraz asosida gapirish bilan cheklanishlari oqilona ishdir; men Kopernik ham doimo shunday gapirgan deb hisoblab kelganman. Chunki Yer harakatlanadi, Quyosh esa qo‘zg‘almas turadi, deb faraz qilinganda barcha hodisalarni ekssentrik doiralar va epitsikllar orqali tushuntirishdan ko‘ra yaxshiroq izohlash mumkin, deyish juda to‘g‘ri va hech qanday xavf tug‘dirmaydi; matematik uchun buning o‘zi kifoya. Ammo Quyosh aslida olam markazida turadi va sharqdan g‘arbga siljimay, faqat o‘z atrofida aylanadi, Yer esa 3-osmonda joylashgan va Quyosh atrofida nihoyatda katta tezlik bilan aylanadi, deb ta’kidlash juda xavflidir. Bu nafaqat faylasuflar va sxolastik ilohiyotshunoslarni g‘azablantiradi, balki Muqaddas Bitiklarni yolg‘on qilib ko‘rsatish orqali Muqaddas E’tiqodga ham zarar yetkazadi…
Ikkinchidan, bilganingizdek, Kengash Muqaddas Otalarning umumiy roziligiga zid yozilgan asarlarni taqiqlaydi. Agar Sizning ruhoniy oliyjanobligingiz nafaqat Muqaddas Otalarning asarlarini, balki Ibtido kitobi, Zabur, Voiz kitobi va Yoshua kitobiga yozilgan yangi sharhlarni ham o‘qisangiz, ularning barchasi matnni so‘zma-so‘z talqin qilishga kelishishini ko‘rasiz: Quyosh osmonda joylashgan va Yer atrofida nihoyatda katta tezlik bilan aylanadi, Yer esa osmondan juda uzoqda bo‘lib, olam markazida harakatsiz turadi. Endi o‘zingiz, donoligingizga tayangan holda, cherkov Muqaddas Bitikka Muqaddas Otalar hamda yunon va lotin sharhlovchilarining barchasi yozgan fikrlarga zid ma’no berilishiga chiday oladimi, o‘ylab ko‘ring.— Manba: Oreste Parize. Paolo Antonio Foskarini, Galileyni himoya qilgan kishi (italyancha)
24-fevral 1616-yilda inkvizitsiyaning o‘n bir nafar malakali eksperti rasman geliosentrizmni xavfli bid’at:
deb e’lon qildi: Quyosh olam markazida harakatsiz turadi, deb ta’kidlash — bema’ni, falsafiy nuqtayi nazardan yolg‘on va rasmiy jihatdan bid’atchilikka oid fikrdir, chunki u Muqaddas Bitikka bevosita zid keladi.
Yer olam markazida joylashmagan, harakatsiz emas va hatto sutkalik aylanishga ega, deb ta’kidlash ham xuddi shunday bema’ni, falsafiy nuqtayi nazardan yolg‘on hamda diniy nuqtayi nazardan gunohkor fikrdir.
5-mart kuni Papa Pavel V ushbu qarorni tasdiqladi. Xulosa matnidagi “rasmiy jihatdan bid’atchilikka oid” iborasi bu fikr katolik e’tiqodining eng muhim, tub qoidalariga zid ekanini anglatardi. O‘sha kuni Papa kongregatsiya qarorini ham tasdiqladi. Unga ko‘ra, Kopernikning kitobi “tuzatilgunga qadar” Taqiqlangan kitoblar indeksiga kiritildi. Shu bilan birga, Foskarini va yana bir necha kopernikchi olimlarning asarlari ham Indeksga kiritildi. “Quyosh dog‘lari haqida maktublar” va Galileyning geliosentrizmni himoya qilgan boshqa kitoblari esa tilga olinmadi. Dekretda quyidagilar buyurildi:
…Bundan buyon hech kim, qanday unvon yoki mavqega ega bo‘lishidan qat’i nazar, ushbu kitoblarni chop etishga yoki chop etilishiga ko‘maklashishga, ularni saqlashga yoxud o‘qishga jur’at etmasin. Bu kitoblarga ega bo‘lgan yoki kelgusida ega bo‘ladigan barcha kishilar esa mazkur dekret e’lon qilinganidan so‘ng darhol ularni mahalliy hokimiyat vakillariga yoki inkvizitorlarga topshirishlari shart.
Galiley bu davrning barchasini (1615-yil dekabridan 1616-yil martigacha) Rimda o‘tkazdi va ishning yo‘nalishini o‘zgartirishga behuda urindi. Papaning topshirig‘i bilan 26-fevral kuni Bellarmino uni huzuriga chaqirib, shaxsan o‘ziga hech qanday xavf yo‘qligini, biroq bundan buyon “Kopernik bid’ati”ni har qanday tarzda qo‘llab-quvvatlashni to‘xtatishi kerakligini bildirdi. Yarashuv belgisi sifatida 11-mart kuni Galiley Papa bilan 45 daqiqalik sayr qilish sharafiga muyassar bo‘ldi.
Galiley haqiqatligiga ishongan geliosentrizmga cherkov tomonidan taqiq qo‘yilishi olim uchun qabul qilib bo‘lmaydigan holat edi. U Florensiyaga qaytib, taqiqni rasman buzmagan holda haqiqatni qanday himoya qilish haqida o‘ylay boshladi. Oxir-oqibat, turli nuqtayi nazarlarni xolis muhokama qiladigan kitob nashr etishga qaror qildi. U bu kitobni 16 yil davomida yozdi: materiallar to‘pladi, dalillarini sayqalladi va qulay fursatni kutdi.
Yangi mexanikaning yaratilishi

1616-yildagi halokatli dekret qabul qilinganidan keyin Galiley bir necha yilga kurash yo‘nalishini o‘zgartirdi — endi u, asosan, Aristotel ta’limotini tanqid qilishga e’tibor qaratdi. Aristotel asarlari o‘rta asrlar dunyoqarashining ham asosini tashkil etardi. 1623 yilda Galileyning “Tarozibon» (italyancha Il Saggiatore” kitobi nashr etildi. Bu pamflet iyezuitlarga qarshi qaratilgan bo‘lib, unda Galiley kometalar haqidagi xato nazariyasini bayon qiladi (u kometalar — kosmik jismlar emas, balki atmosferada, Yerda yuz beradigan optik hodisalar deb hisoblagan). Bu masalada iyezuitlar (va Aristotel)ning qarashi haqiqatga yaqinroq edi: kometalar — Yerdan tashqaridagi obyektlar. Biroq bu xato Galileyga o‘z ilmiy usulini bayon qilish va uni topqirona dalillar bilan asoslashga xalaqit bermadi. Bu usul mexanistik dunyoqarashning keyingi asrlarda shakllanishiga asos bo‘ldi.
O‘sha 1623 yilda Galileyning eski tanishi va do‘sti Matteo Barberini yangi Papa etib saylandi; u Urban VIII nomini oldi. 1624-yil aprelida Galiley 1616-yilgi farmonni bekor qildirish umidida Rimga bordi. Uni barcha izzat-ikrom bilan kutib olishdi, sovg‘alar va xushomadli so‘zlar bilan siylashdi, biroq asosiy masalada hech narsaga erisha olmadi. Farmon faqat ikki asr o‘tgach, 1818 yilda bekor qilindi. Urban VIII “Tarozibon” kitobini alohida maqtab, iyezuitlarga Galiley bilan bahsni davom ettirishni taqiqladi.
1624 yilda Galiley “Ingoliga maktublar”ni nashr etdi. Bu ilohiyotshunos Franchesko Ingolining Kopernik ta’limotiga qarshi risolasiga javob edi. Galiley darhol Kopernik ta’limotini himoya qilish niyati yo‘qligini, faqat uning mustahkam ilmiy asoslari borligini ko‘rsatmoqchi ekanini ta’kidladi. U bu usuldan keyinchalik o‘zining asosiy kitobi — “Olamning ikki tizimi haqida dialog”da ham foydalandi. “Ingoliga maktublar” matnining bir qismi shunchaki “Dialog”ga ko‘chirildi. Galiley o‘z mulohazalarida yulduzlarni Quyoshga tenglashtiradi, ulargacha bo‘lgan ulkan masofani ko‘rsatadi va Koinotning cheksizligi haqida gapiradi. U hatto xavfli bir jumlani aytishga jur’at etdi: “Agar olamning biror nuqtasini uning [olamning] markazi deb atash mumkin bo‘lsa, bu osmon jismlari aylanishining markazidir; bu markazda esa, mazkur masalani tushunadigan har bir kishiga ma’lumki, Yer emas, Quyosh joylashgan”. Shuningdek, u sayyoralar va Oy ham Yer singari o‘zlarida joylashgan jismlarni tortishini ta’kidladi.
Biroq ushbu asarning asosiy ilmiy qiymati Aristotel ta’limotiga asoslanmagan yangi mexanikaning poydevorini yaratganidadir. Bu g‘oyalar 12 yil o‘tgach Galileyning so‘nggi asari — “Ikki yangi fan bo‘yicha suhbatlar va matematik isbotlar”da batafsil ishlab chiqildi. Galiley “Ingoliга maktublar”dayoq tekis harakat uchun nisbiylik prinsipini aniq ifodalagan:
To‘pdan o‘q uzish natijalari u qaysi tomonga qaratilishidan qat’i nazar, doimo bir xil bo‘ladi… buning sababi shuki, Yer harakatlanayotgan bo‘ladimi yoki harakatsiz turadimi, natija bir xil bo‘lishi kerak… Kemani istalgan tezlikda harakatga keltiring; agar uning harakati tekis bo‘lsa, u yoqdan bu yoqqa tebranmasa, unda sodir bo‘layotgan hodisalarda zarracha farqni sezmaysiz [ya’ni, hech narsa o‘zgarmaydi].
Zamonaviy terminologiya bilan aytganda, Galiley fazoning bir jinsliligini (olam markazining yo‘qligini) va inersial sanoq tizimlarining teng huquqliligini e’lon qildi. Galiley dalillarida Aristotel ta’limotiga qarshi muhim jihat bor: u Yerda o‘tkazilgan tajribalar natijalarini osmon jismlariga ham tatbiq etish mumkinligini, ya’ni Yerda ham, osmonda ham bir xil qonunlar amal qilishini bilvosita nazarda tutadi.
Galiley kitobining oxirida ochiq kinoya bilan, asari Ingolini Kopernik ta’limotiga qarshi e’tirozlarini ilm-fanga ko‘proq mos keladigan boshqa e’tirozlarga almashtirishga yordam berishiga umid bildirdi.
1628 yilda Toskana Buyuk gersogi etib 18 yoshli Ferdinand II tayinlandi. U Galileyning tarbiyalanuvchisi edi; otasi Kozimo II bundan yetti yil avval vafot etgan. Yangi gersog olim bilan iliq munosabatlarini saqlab qoldi, u bilan faxrlandi va har tomonlama yordam berdi.
Galileyning hayoti haqida qimmatli ma’lumotlarni uning katta qizi Virjiniya bilan saqlanib qolgan yozishmalari beradi. Qizi rohibalikni qabul qilgach, Mariya-Chelesta ismini olgan edi. U Florensiya yaqinidagi Archetrida joylashgan fransiskanlar monastirida yashardi. Fransiskanlar odatiga ko‘ra, monastir kambag‘al edi. Ota qiziga tez-tez oziq-ovqat va gullar yuborardi; buning evaziga qizi unga murabbo tayyorlar, kiyimlarini yamab, hujjatlarni ko‘chirib berardi. Faqat Mariya-Chelestadan kelgan maktublargina saqlanib qolgan — 1633-yildagi sud jarayonidan keyin monastir Galileyning maktublarini, ehtimol, yo‘q qilib yuborgan. Ikkinchi qizi Liviya, rohibalikda Arkandjela deb atalgan, o‘sha monastirda yashagan, biroq tez-tez kasal bo‘lgani uchun yozishmalarda qatnashmagan.
1629 yilda Galileyning o‘g‘li Vinchenso uylanib, otasining uyiga ko‘chib keldi. Keyingi yili Galileyning nomi bilan atalgan nabirasi tug‘ildi. Biroq ko‘p o‘tmay, navbatdagi o‘lat epidemiyasidan xavotirga tushgan Vinchenso oilasi bilan boshqa joyga ko‘chib ketdi. Galiley sevimli qiziga yaqinroq bo‘lish uchun Archetriga ko‘chib o‘tishni rejalashtirdi. Bu reja 1631-yil sentabrida amalga oshdi.
Katolik cherkovi bilan ziddiyat

1630-yil mart oyida “Olamning ikki asosiy tizimi haqida dialog — Ptolemey va Kopernik tizimlari haqida” asari, qariyb 30 yillik mehnatining natijasi, deyarli yakunlangan edi. Asar nashr etilishi uchun qulay payt keldi, deb hisoblagan Galiley uning o‘sha paytdagi nusxasini do‘sti, Papa senzori Rikkardiga topshirdi. U qariyb bir yil uning qarorini kutdi, so‘ng ayyorlik qilishga qaror qildi. Kitobga so‘zboshi qo‘shib, unda maqsadi Kopernik ta’limotini rad etish ekanini e’lon qildi va kitobni Toskana senzurasiga yubordi. Ayrim ma’lumotlarga ko‘ra, u kitobning to‘liq bo‘lmagan va yumshatilgan nusxasini topshirgan. Ijobiy xulosa olgach, uni Rimga jo‘natdi. 1631-yil yozida u uzoq kutilgan ruxsatni oldi.
Yil boshida, 1632-yilda “Dialog” nashrdan chiqdi. Kitob ilm-fanga qiziquvchi uch kishi o‘rtasidagi suhbat shaklida yozilgan: Kopernik ta’limoti tarafdori Salviati, betaraf ishtirokchi Sagredo va Aristotel hamda Ptolemey ta’limoti tarafdori Simplicio. Kitobda muallifning bevosita xulosalari bo‘lmasa-da, Kopernik tizimi foydasiga keltirilgan dalillarning kuchi o‘z-o‘zidan ayon edi. Kitob ilmiy lotin tilida emas, balki xalq tushunadigan italyan tilida.

Galiley Papa uning hiylasiga ilgari g‘oyaviy jihatdan o‘xshash “Ingoliga maktublar”ga bo‘lgani kabi xayrixohlik bilan munosabatda bo‘ladi, deb umid qilgan edi, biroq u yanglishdi. Buning ustiga, u o‘z kitobining 30 nusxasini Rimdagi nufuzli ruhoniylarga o‘ylamay tarqatdi. Yuqorida aytib o‘tilganidek, bundan sal avvalroq (1623-yilda) Galiley iyezuitlar bilan ziddiyatga borgan edi. Rimda uni himoya qiladiganlar kam qolgan, qolganlari ham vaziyatning xavfli ekanini anglab, aralashmaslikni ma’qul ko‘rishdi.
Biograflarning aksariyati fikricha, Rim papasi Simplicio obrazidagi soddadil qahramonda o‘zini va o‘z dalillarini tanib, qattiq g‘azablangan. Tarixchilar Urban VIII ning despotizm, qaysarlik va nihoyatda katta manmanlik kabi o‘ziga xos jihatlarini qayd etadilar. Keyinchalik Galileyning o‘zi sud jarayonini iyezuitlar boshlab bergan, ular Papaga Galiley kitobi haqida o‘ta biryoqlama mazmundagi ayblov xatini taqdim etgan, deb hisoblagan (quyida Galileyning Diodatiga yozgan maktubiga qarang). Oradan bir necha oy o‘tmay, kitob taqiqlandi va savdodan olib qo‘yildi. Galiley esa Rimga (o‘lat epidemiyasiga qaramay) Inkvizitsiya sudiga bid’atda gumon qilinib chaqirildi. Sog‘lig‘i yomonligi va davom etayotgan o‘lat epidemiyasi sababli sudni kechiktirishga urinishlari samara bermadi (Urban uni kishanlab, majburan olib kelish bilan tahdid qildi). Shundan so‘ng Galiley bo‘ysundi, vasiyatnoma yozdi, belgilangan o‘lat karantinini o‘tadi va 13-fevral 1633-yilda Rimga yetib keldi. Rimdagi Toskana vakili Nikkolini gersog Ferdinand II ko‘rsatmasiga binoan Galileyni elchixona binosiga joylashtirdi. Tergov 21-apreldan 21-iyungacha 1633-yilda davom etdi.

Birinchi so‘roq tugagach, ayblanuvchi hibsga olindi. Galiley qamoqda jami 18 kun (12-apreldan 30-aprel 1633-yilgacha) bo‘ldi. Bunday noodatiy yengillik, ehtimol, Galileyning tavba qilishga roziligi, shuningdek, keksa ustozining taqdirini yengillashtirish uchun tinimsiz harakat qilgan Toskana gersogining ta’siri bilan bog‘liq edi. Uning kasalliklari va yoshi ulug‘ligini hisobga olib, qamoqxona sifatida inkvizitsiya tribunali binosidagi xizmat xonalaridan biri ajratildi.
Tarixchilar Galiley qamoqda bo‘lgan davrda unga qiynoq qo‘llangan-qo‘llanmaganini o‘rgandilar. Sud jarayoniga oid hujjatlar Vatikan tomonidan to‘liq e’lon qilinmagan, ommaga taqdim etilganlari esa oldindan tahrirlangan bo‘lishi mumkin. Shunga qaramay, inkvizitsiya hukmida quyidagi so‘zlar topilgan:
Javoblaringda niyatlaringni to‘liq va samimiy tan olmayotganingni ko‘rib, biz seni qattiq sinovdan o‘tkazish zarur, deb hisobladik.
Asl matn (lotincha)Bizga sen o‘z niyating haqida to‘liq haqiqatni aytmagandek tuyulgani sababli, seni qattiq tekshiruvdan o‘tkazish zarur, deb topdik. Bu tekshiruvda (sen tan olgan va yuqorida shu niyatingga doir senga qarshi keltirilgan dalillarga hech qanday zarar yetkazmagan holda) sen katolik ta’limotiga muvofiq javob berding.

“Sinov”dan keyin Galiley 23-aprel kuni qamoqdan yozgan maktubida “sonidagi dahshatli og‘riq” tufayli yotog‘idan turolmayotganini ehtiyotkorlik bilan ma’lum qildi. Galiley biograflarining bir qismi unga qiynoq qo‘llangan, deb taxmin qiladi. Boshqalari esa bu taxmin isbotlanmagan, deb hisoblaydi, chunki hujjatlar bilan faqat qiynoq tahdidi tasdiqlangan; bunday tahdid ko‘pincha qiynoqning o‘zini taqlid qilish bilan birga qo‘llangan. Har qanday holatda ham, agar qiynoq bo‘lgan bo‘lsa, u cheklangan darajada bo‘lgan, chunki olim 30-aprelning o‘zidayoq Toskana elchixonasiga qaytarilgan.
Saqlanib qolgan hujjatlar va maktublarga qaraganda, sud jarayonida ilmiy mavzular muhokama qilinmagan. Asosiy ikki savol shundan iborat edi: Galiley 1616-yilgi farmonni ataylab buzdimi va qilgan ishidan tavba qilyaptimi? Inkvizitsiyaning uch eksperti kitob “Pifagor ta’limoti”ni targ‘ib qilishni taqiqlovchi qoidani buzgan, degan xulosa berdi. Natijada olim tanlov oldida qoldi: yo tavba qilib, o‘zining “yanglish qarashlari”dan voz kechishi, yoki Jordano Bruno.
taqdiriga duchor bo‘lishi kerak edi. 16-iyun kuni inkvizitsiya Urban VIII ishtirokida yalpi majlis o‘tkazib, quyidagi qarorni qabul qildi:
Ishning barcha tafsilotlari bilan tanishib, ko‘rsatmalarni tinglagach, Uning Muqaddasligi Galileyni qiynoq tahdidi ostida so‘roq qilishni belgiladi. Agar u sinmasa, oldindan tavba qilib, bid’atda kuchli gumon qilinayotgan shaxs sifatida… Muqaddas Kongregatsiya ixtiyoriga ko‘ra qamoqqa hukm qilinsin. Unga bundan buyon Yerning harakati va Quyoshning harakatsizligi haqida yozma yoki og‘zaki tarzda hech qanday fikr bildirmaslik buyurilsin… Aks holda, tuzalmas gunohkor sifatida jazolanadi.
Galiley 21-iyun kuni so‘nggi marta so‘roq qilindi. U o‘zidan talab etilgan tavba matnini aytishga rozi ekanini tasdiqladi. Bu safar uni elchixonaga qaytarishmadi va yana hibsga olishdi. 22-iyun kuni hukm e’lon qilindi: Galiley Yerning harakati haqidagi “yolg‘on, bid’atchi va Muqaddas Bitikka zid ta’limot”ni o‘z ichiga olgan kitobni tarqatishda aybdor deb topildi:
Sening aybing va uni tan olganing ko‘rib chiqilgach, Galiley, yuqorida bayon qilingan va sen o‘zing tan olgan barcha holatlar sababli, ushbu Muqaddas sud oldida bid’atda kuchli gumon qilinayotgan shaxs deb hukm qilamiz va e’lon qilamiz. Sen Muqaddas va Ilohiy Bitikka zid bo‘lgan, Quyosh Yer orbitasining markazi va sharqdan g‘arbga harakatlanmaydi, Yer esa harakatlanadi va Koinot markazi emas, degan noto‘g‘ri fikrga berilgansan. Shuningdek, biz seni cherkov hokimiyatiga bo‘ysunmaganlikda aybdor deb topamiz: cherkov senga yolg‘on va Muqaddas Bitikka zid deb tan olingan ta’limotni bayon qilish, himoya qilish va ehtimoliy haqiqat sifatida ko‘rsatishni taqiqlagan edi… Sening bu og‘ir va zararli gunohing hamda bo‘ysunmasliging jazosiz qolmasligi, kelgusida yanada dadilroq bo‘lib ketmasliging, aksincha, boshqalarga ibrat va ogohlantirish bo‘lishing uchun biz Galileo Galileyning “Dialog” nomli kitobini taqiqlashga va seni Muqaddas sud qoshidagi qamoqqa noma’lum muddatga joylashtirishga qaror qildik.
Galiley Papa belgilaydigan muddatga ozodlikdan mahrum etildi. U bid’atchi deb emas, balki “bid’atda kuchli gumon qilinayotgan shaxs” deb e’lon qilindi. Bu ham og‘ir ayblov edi, biroq uni gulxanda yoqib yuborilishdan saqlab qoldi. Hukm o‘qib eshittirilgach, Galiley tiz cho‘kib, unga taklif qilingan tavba matnini aytdi. Papa Urban shaxsiy topshirig‘i bilan hukm nusxalari katolik Yevropasidagi barcha universitetlarga yuborildi.
So‘nggi yillari

Papa Galileyni uzoq vaqt qamoqda saqlamadi. Hukm chiqarilganidan ko‘p o‘tmay, Galiley Medichilarning villalaridan biriga joylashtirildi. Keyin u do‘sti, arxiyepiskop Pikkolominining Sienadagi saroyiga ko‘chirildi. Besh oy o‘tgach, Galileyga vataniga qaytishga ruxsat berildi va u qizlari yashayotgan monastir yonidagi Archetriga joylashdi. Biroq u hech qachon to‘liq ozodlikka chiqmadi: umrining qolgan qismini uy qamog‘ida, inkvizitsiyaning doimiy nazorati ostida o‘tkazdi.
Galileyga nisbatan qo‘llangan tartib qamoqxona sharoitidan deyarli farq qilmasdi. Tartibning eng kichik buzilishi uchun ham uni qamoqqa qaytarish bilan muntazam tahdid qilishardi. Og‘ir kasal mahbus doimiy shifokor nazoratiga muhtoj bo‘lsa-da, unga shaharga borishga ruxsat berilmasdi. Dastlabki yillarda qamoqqa qaytarilish xavfi ostida mehmon qabul qilish ham taqiqlangan edi. Keyinchalik tartib biroz yumshatildi va do‘stlari Galiley huzuriga kelish imkoniga ega bo‘ldilar, biroq bir vaqtda faqat bittadan kishi kelishi mumkin edi.

Inkvizitsiya mahbusni umrining oxirigacha kuzatib bordi; hatto Galiley vafot etayotganida ham uning ikki vakili yonida bo‘lgan. Uning barcha bosma asarlari alohida sinchkov senzura nazoratidan o‘tkazilardi. Shuni qayd etish kerakki, protestantlar yashaydigan Gollandiyada “Dialog”ni nashr etish davom etdi (birinchi nashr: 1635-yil, lotin tiliga tarjima qilingan holda).
1634 yilda Galileyning 33 yoshli katta qizi Virjiniya (rohibalikda Mariya-Chelesta), uning sevimli farzandi vafot etdi. U kasal otasini sadoqat bilan parvarish qilgan va uning boshiga tushgan kulfatlarni chuqur qayg‘u bilan qabul qilgan edi. Galiley o‘zini “cheksiz qayg‘u va tushkunlik qamrab olganini… aziz qizalog‘im meni chaqirayotganini doimo eshitayotganini” yozgan. Galileyning sog‘lig‘i yomonlashib borayotganiga qaramay, u o‘ziga ruxsat etilgan ilmiy sohalarda ishlashda davom etdi.
Galileyning do‘sti Elia Diodatiga 1634-yilda yozgan maktubi saqlanib qolgan. Unda u boshiga tushgan kulfatlar haqida xabar beradi, buning aybdorlarini (iyezuitlarni) ko‘rsatadi va kelajakdagi tadqiqot rejalari bilan o‘rtoqlashadi. Maktub ishonchli kishi orqali yuborilgan, shu sababli Galiley unda ancha ochiq gapiradi:
Rimda Men Muqaddas inkvizitsiya tomonidan Uning Muqaddasligi buyrug‘iga binoan qamoqqa hukm qilindim… Mening qamoq joyim Florensiyadan bir mil uzoqlikdagi mana shu kichik shaharcha bo‘ldi. Shaharga tushish, do‘stlar bilan uchrashish va suhbatlashish, ularni uyimga taklif qilish qat’iyan taqiqlandi…
Kasal qizim vafot etishidan oldin uni ko‘rgani kelgan shifokor bilan monastirdan qaytayotganimda, shifokor menga uning ahvoli umidsiz ekanini va ertangi kungacha yashamasligini aytdi (haqiqatan ham shunday bo‘ldi). Uyga kelganimda, meni inkvizitor-vikar kutib oldi. U Rimdagi Muqaddas inkvizitsiya ko‘rsatmasiga binoan… Florensiyaga qaytishga ruxsat berishlarini so‘rab murojaat qilmasligim kerakligini, aks holda Muqaddas inkvizitsiyaning haqiqiy qamoqxonasiga tashlanishimni bildirish uchun kelgan ekan…
Bu voqea va yozish uchun juda ko‘p vaqt talab qiladigan boshqa hodisalar qudratli ta’qibchilarimning g‘azabi tobora kuchayib borayotganini ko‘rsatadi. Oxir-oqibat ular o‘zlarining asl qiyofasini oshkor qilishga qaror qilishdi: taxminan ikki oy avval Rimdagi aziz do‘stlarimdan biri ushbu kollegiyaning iyezuit matematigi padre Xristofor Grinberg bilan suhbatda mening ishimni tilga olganida, bu iyezuit do‘stimga aynan shunday dedi: “Agar Galiley ushbu kollegiya otalarining iltifotini saqlab qolishga muvaffaq bo‘lganida, u erkinlikda, shuhratga burkanib yashagan bo‘lardi, hech qanday tashvish ko‘rmasdi va xohlagan mavzusida — hatto Yerning harakati haqida ham — istaganicha yozishi mumkin edi” va hokazo. Demak, ko‘rib turibsizki, menga u yoki bu fikrim uchun emas, balki iyezuitlar nazaridan qolganim uchun qarshi chiqishmoqda.
Maktub oxirida Galiley “Yerning harakatchanligini bid’at deb e’lon qiladigan” johillar ustidan kuladi va o‘z qarashlarini himoya qiluvchi yangi risolani anonim tarzda nashr etmoqchi ekanini bildiradi. Biroq bundan avval mexanika haqidagi anchadan beri rejalashtirgan kitobini tugatmoqchi edi. U bu ikki rejasidan faqat ikkinchisini amalga oshira oldi: mexanika bo‘yicha kitob yozib, ushbu sohada ilgari qilgan kashfiyotlarini umumlashtirdi (quyida qarang).

Qizi vafot etganidan ko‘p o‘tmay, Galiley butunlay ko‘rmay qoldi, biroq sodiq shogirdlariga tayanib ilmiy tadqiqotlarini davom ettirdi: Kastelli, Torrichelli va Viviani (Galileyning ilk biografiyasini yozgan). Maktubida Galiley 30-yanvar 1638-yilda shunday deb yozgan:
Meni qamrab olgan zulmat ichida ham tabiatning goh u, goh bu hodisasi haqida mulohaza yuritishdan to‘xtamayman. Hatto xohlaganimda ham tinib-tinchimas ongimga dam bera olmasdim.
Galileyning so‘nggi kitobi “Ikki yangi fan bo‘yicha suhbatlar va matematik isbotlar” bo‘lib, unda kinematika va materiallar qarshiligi asoslari bayon etilgan. Aslida, kitob mazmuni Aristotel dinamikasini butunlay rad etishdan iborat edi; uning o‘rniga Galiley tajribada tekshirilgan o‘z harakat prinsiplarini ilgari surdi. Inkvizitsiyaga qarshi chiqib, Galiley yangi kitobida avval taqiqlangan “Olamning ikki asosiy tizimi haqida dialog” asaridagi o‘sha uch qahramonni yana kiritdi. 1636-yil may oyida olim o‘z asarini Gollandiyada nashr etish bo‘yicha muzokaralar olib bordi, so‘ng qo‘lyozmani u yerga yashirincha yubordi. Do‘sti, graf de Noelga (kitobni unga bag‘ishlagan edi) yozgan maxfiy maktubida Galiley yangi asar “meni yana kurashchilar safiga qaytarishini” ta’kidladi. “Suhbatlar…” iyul oyida 1638-yilda, Archetriga esa qariyb bir yil o‘tib — 1639-yil iyunida yetib keldi. Bu asar Gyuygens va Nyuton uchun stol usti kitobiga aylandi. Ular Galiley boshlab bergan mexanika asoslarini yaratish ishini yakunladilar.
Inkvizitsiya faqat bir marta, vafotidan sal oldin (1638-yil martida), ko‘zi ojiz va og‘ir kasal Galileyga davolanish uchun Archetrini tark etib, Florensiyada yashashga ruxsat berdi. Biroq qamoqqa tashlash tahdidi ostida unga uydan chiqish va Yerning harakati haqidagi “la’nati fikr”ni muhokama qilish taqiqlandi. Bir necha oy o‘tgach, “Suhbatlar…”ning Niderlandiyada nashr etilgani ma’lum bo‘lgach, ruxsat bekor qilindi va olimga Archetriga qaytish buyurildi. Galiley “Suhbatlar…”ni yana ikki bob bilan davom ettirmoqchi edi, ammo rejasini amalga oshirishga ulgurmadi.

Galileo Galiley 8-yanvarda 1642 yilda, 78 yoshida, o‘z to‘shagida vafot etdi. Papa Urban Galileyni Florensiyadagi Santa-Kroche bazilikasidagi oilaviy maqbaraga dafn etishni taqiqladi. Uni Archetrida, hech qanday marosim va izzatsiz dafn etishdi; Papa hatto unga haykal yoki yodgorlik o‘rnatishga ham ruxsat bermadi.
Kenja qizi Liviya monastirda vafot etdi. Keyinchalik Galileyning yagona nabirasi ham rohib bo‘ldi va o‘zida saqlanayotgan olimning bebaho qo‘lyozmalarini dinga qarshi deb hisoblab, yoqib yubordi. U Galileylar avlodining so‘nggi vakili edi.
1737 yilda Galileyning xoki uning iltimosiga muvofiq Santa-Kroche bazilikasiga ko‘chirildi. U yerda 17-mart kuni u tantanali ravishda Mikelanjelo yoniga dafn etildi. 1758 yilda Papa Benedikt XIV geliosentrizmni himoya qiluvchi asarlarni “Taqiqlangan kitoblar indeksidan” chiqarib tashlashni buyurdi. Biroq bu ish shoshilmay olib borildi va faqat 1835 yilda.
1981-yildan 1992-yilgacha Rim papasi Ioann Pavel II tashabbusi bilan Galileyni oqlash bo‘yicha komissiya faoliyat yuritdi. 31-oktabr kuni, 1992-yilda Papa Ioann Pavel II yalpi majlisda Papa Fanlar akademiyasida rasman tan oldi: 1633-yilda inkvizitsiya olimni Kopernik nazariyasidan zo‘rlik bilan voz kechishga majbur qilib, xatoga yo‘l qo‘ygan edi.
Ilmiy yutuqlar
Galiley nafaqat eksperimental fizikaning, balki — katta darajada — nazariy fizikaning ham asoschisi hisoblanadi. U o‘z ilmiy usulida puxta o‘ylangan tajribani ongli ravishda uning mantiqiy tahlili va umumlashtirilishi bilan uyg‘unlashtirdi hamda bunday tadqiqotlarning yorqin namunalarini shaxsan yaratdi. Ba’zan ilmiy ma’lumotlar yetishmagani sababli Galiley xatolarga yo‘l qo‘ygan (masalan, sayyoralar orbitalarining shakli, kometalarning tabiati yoki suv qalqishining sabablari haqida), biroq aksariyat hollarda uning usuli kutilgan natijaga olib kelgan. Keplerda Galileyga qaraganda to‘liqroq va aniqroq ma’lumotlar bo‘lgan; shu sababli Galiley xato qilgan holatlarda Kepler to‘g‘ri xulosalar chiqargan.
Falsafa va ilmiy usul
Qadimgi Yunonistonda ajoyib muhandislar bo‘lgan bo‘lsa-da (Arximed, Geron va boshqalar), tabiatni bilishning eksperimental usuli g‘oyasi, ya’ni deduktiv-taxminiy mulohazalarni to‘ldirishi va tasdiqlashi kerak bo‘lgan usul, antik davr fizikasining kuzatuvchan ruhiga yot edi.
Yevropada hali XIII asrdayoq Robert Grossetest va Rojer Bekon tabiat hodisalarini matematik til yordamida tasvirlay oladigan eksperimental fanni yaratishga chaqirgan edilar. Biroq Galileyga qadar bu g‘oyani amalga oshirishda sezilarli siljish bo‘lmadi: ilmiy usullar ilohiyot usullaridan deyarli farq qilmas, ilmiy savollarga javoblar hanuz qadimgi nufuzli mutafakkirlarning kitoblaridan izlanardi.
Fizikadagi ilmiy inqilob Galileydan boshlanadi.
Tabiat falsafasi masalasida Galiley qat’iy ratsionalist edi. Galiley inson aqli qanchalik uzoqqa bormasin, haqiqatning cheksiz kichik bir qisminigina qamrab olishini ta’kidlagan. Biroq ishonchlilik darajasi nuqtayi nazaridan aql tabiat qonunlarini anglashga to‘la qodir. U “Olamning ikki tizimi haqida dialog” asarida shunday yozgan:
Bilish ko‘lami, ya’ni bilish mumkin bo‘lgan obyektlar soni cheksiz ekanini hisobga olsak, inson bilimi go‘yo hech narsa emas. Inson minglab haqiqatlarni bilsa ham, ming soni cheksizlikka nisbatan nolga tengdek. Ammo bilishning chuqurligi nuqtayi nazaridan qarasak, “chuqur bilish” atamasi biror haqiqatni anglashni anglatgani uchun, men inson aqli ayrim haqiqatlarni tabiatning o‘zi ega bo‘lgan darajadagi mukammallik va mutlaq ishonchlilik bilan biladi, deb ta’kidlayman. Bunga sof matematik fanlar — geometriya va arifmetika misol bo‘la oladi. Ilohiy aql bu fanlarda cheksiz ko‘p haqiqatlarni biladi… biroq inson aqli anglab yetgan oz sonli haqiqatlar borasida, menimcha, uning bilimi obyektiv ishonchlilik jihatidan Ilohiy bilimga teng, chunki u bu haqiqatlarning zaruriyligini tushunishga yetib keladi. Ishonchlilikning bundan yuqori darajasi mavjud emas.
Galiley qarashlarida aql o‘ziga o‘zi hakamdir; u boshqa har qanday nufuz, hatto diniy nufuz bilan ziddiyatga kelganda ham yon bermasligi kerak:
Menimcha, tabiatga oid muammolarni muhokama qilayotganda Muqaddas Bitik matnlarining nufuzidan emas, balki hissiy tajribalar va zaruriy dalillardan kelib chiqishimiz kerak… Menimcha, tabiat hodisalariga taalluqli, ko‘zimiz bilan ko‘rishimiz yoki mantiqiy dalillar yordamida anglashimiz mumkin bo‘lgan barcha narsalar shubha uyg‘otmasligi, qolaversa, ehtimol noto‘g‘ri tushunilgan Muqaddas Bitik matnlari asosida qoralanmasligi kerak.
Xudo bizga tabiat hodisalari orqali ham, Muqaddas Bitikdagi so‘zlar orqali ham birdek namoyon bo‘ladi… Tajriba bilan hech bo‘lmaganda bir marta rad etilgan biror hukmni Muqaddas Bitikka nisbat berish xavfli bo‘lardi.
Antik davr va o‘rta asr faylasuflari tabiat hodisalarini tushuntirish uchun turli “metafizik mohiyatlar”ni (substansiyalarni), ya’ni o‘ylab topilgan xususiyatlarga ega narsalarni taklif qilishgan. Galiley bunday yondashuvni ma’qullamagan:
Mohiyatni izlashni men behuda va imkonsiz mashg‘ulot deb bilaman, unga sarflangan kuch-g‘ayrat esa uzoqdagi osmon substansiyalarini o‘rganishda ham, yaqin va oddiy narsalarni o‘rganishda ham birdek samarasizdir. Menimcha, Oyning ham, Yerning ham substansiyasi, Quyosh dog‘larining ham, oddiy bulutlarning ham mohiyati bizga birdek noma’lum… [Ammo] Quyosh dog‘larining mohiyatini izlash behuda ekanligi ularning ayrim xususiyatlarini, masalan, joylashuvi, harakati, shakli, kattaligi, shaffof emasligi, o‘zgarish qobiliyati, paydo bo‘lishi va yo‘qolishini tadqiq qila olmaymiz, degani emas.
Dekart bunday pozitsiyani rad etdi (uning fizikasida asosiy e’tibor aynan “bosh sabablar”ni topishga qaratilgan edi), biroq Nyuton davridan boshlab Galiley yondashuvi ustunlik qila boshladi.
Galiley mexanitsizm asoschilaridan biri hisoblanadi. Bu ilmiy yondashuv Koinotni ulkan mexanizm, murakkab tabiiy jarayonlarni esa eng sodda sabablarning, avvalo mexanik harakatning, birikmasi sifatida ko‘radi. Galiley ishlarining asosida mexanik harakat tahlili yotadi. U “Tarozibon” asarida shunday yozgan:
Ta’m, hid va tovush sezgilari qanday paydo bo‘lishini tushuntirish uchun tashqi jismlardan faqat kattalik, shakl, miqdor hamda tez yoki sekin harakatdan boshqa hech narsa talab qilmayman. Menimcha, agar quloq, til va burunni yo‘qotsak, faqat shakllar, sonlar va harakatlar qoladi, hidlar, ta’mlar va tovushlar esa qolmaydi. Chunki mening fikrimcha, tirik mavjudotdan tashqarida ular shunchaki bo‘sh nomlardan boshqa narsa emas.
Tajribani loyihalash va uning natijalarini anglash uchun o‘rganilayotgan hodisaning oldindan ishlab chiqilgan nazariy modeli kerak. Galiley bunday modelning asosi matematika bo‘lishi kerak, deb hisoblagan va uning xulosalarini eng ishonchli bilim deb bilgan: tabiat kitobi “matematika tilida yozilgan”; “Tabiatshunoslik masalalarini matematika yordamisiz hal qilmoqchi bo‘lgan kishi yechib bo‘lmaydigan vazifani o‘z zimmasiga oladi. O‘lchash mumkin bo‘lgan narsani o‘lchash, o‘lchab bo‘lmaydiganni esa o‘lchanadigan qilish kerak.”
Galiley tajribani oddiy kuzatuv emas, balki tabiatga berilgan mazmunli va puxta o‘ylangan savol sifatida ko‘rgan. Natijalari shubha tug‘dirmasa, xayoliy tajribalarga ham yo‘l qo‘ygan. Shu bilan birga, tajribaning o‘zi ishonchli bilim bermasligini, tabiatdan olingan javob tahlil qilinishi kerakligini aniq tushungan. Tahlil natijasi dastlabki modelni qayta ishlashga yoki hatto uni boshqa model bilan almashtirishga olib kelishi mumkin. Demak, Galileyning fikricha, bilishning samarali yo‘li sintetik (uning atamasi bilan, kompozitiv usul) va analitik (rezolyutiv usul), hissiy va mavhum yondashuvlarni birlashtirishdan iborat. Dekart qo‘llab-quvvatlagan bu pozitsiya shu davrdan boshlab ilm-fanda mustahkam o‘rin egalladi. Shu tariqa fan o‘z usuli, haqiqatni aniqlash mezoni va dunyoviy xususiyatiga ega bo‘ldi.
Mexanika

O‘sha yillarda fizika va mexanika Aristotel asarlari asosida o‘rganilardi. Bu asarlarda tabiat jarayonlari tamoyillari haqida nazariy, tajribaga tayanmagan mulohazalar keltirilgan. Xususan, Aristotel quyidagilarni ta’kidlagan:
- Jismning tushish tezligi uning og‘irligiga mutanosib.
- Harakat “harakatga keltiruvchi sabab” (kuch) ta’sir qilayotgan paytda davom etadi va kuch bo‘lmasa, to‘xtaydi.
Padua universitetida ishlagan davrida Galiley inersiya va erkin tushish hodisalarini o‘rgandi. Xususan, u erkin tushish tezlanishi jismning og‘irligiga bog‘liq emasligini payqadi va shu tariqa Aristotelning birinchi fikrini rad etdi.
Galiley o‘zining so‘nggi kitobida jismlarning tushish qonunlarini to‘g‘ri shaklda ifodaladi: tezlik vaqtga mutanosib ravishda ortadi, bosib o‘tilgan yo‘l esa vaqt kvadratiga mutanosib bo‘ladi. O‘z ilmiy usuliga muvofiq, u darhol kashf etgan qonunlarini tasdiqlovchi tajriba ma’lumotlarini keltirdi. Bundan tashqari, Galiley (”Suhbatlar”ning 4-kunida) umumlashtirilgan masalani ham ko‘rib chiqdi: gorizontal yo‘nalishda boshlang‘ich tezligi nolga teng bo‘lmagan holda tushayotgan jismning harakatini o‘rganish. U bunday jismning uchishi ikki “oddiy harakat”ning superpozitsiyasi (ustma-ust tushishi), ya’ni inersiya bo‘yicha tekis gorizontal harakat va vertikal yo‘nalishdagi tekis tezlanuvchan tushishdan iborat bo‘lishini mutlaqo to‘g‘ri taxmin qildi.
Galiley yuqorida aytilgan jism, shuningdek, gorizontga nisbatan burchak ostida otilgan har qanday jism parabola bo‘ylab uchishini isbotladi. Fan tarixida bu dinamika bo‘yicha yechilgan birinchi masaladir. Tadqiqot yakunida Galiley otilgan jismning eng uzoqqa uchishi 45° burchak ostida otilganda yuz berishini isbotladi (bu taxminni ilgari Tartalya, biroq uni qat’iy asoslab bera olmagan). Galiley o‘z modeli asosida (hali Venetsiyada bo‘lganida) dastlabki artilleriya jadvallarini tuzdi.
Galiley Aristotelning yuqorida keltirilgan ikkinchi qonunini ham rad etib, mexanikaning birinchi qonunini (inersiya qonunini) ifodaladi: tashqi kuchlar bo‘lmasa, jism yo tinch holatda qoladi, yo tekis harakatlanadi. Biz inersiya deb ataydigan hodisani Galiley she’riy tarzda “yo‘q qilib bo‘lmaydigan tarzda muhrlangan harakat” deb atagan. To‘g‘ri, u erkin harakat faqat to‘g‘ri chiziq bo‘ylab emas, aylana bo‘ylab ham sodir bo‘lishi mumkin, deb hisoblagan (ehtimol, astronomik mulohazalar sababli). Qonunning to‘g‘ri ifodasini keyinchalik Dekart va Nyuton bergan. Shunga qaramay, “inersiya bo‘yicha harakat” tushunchasini ilk bor Galiley kiritgani umumiy e’tirof etilgan va mexanikaning birinchi qonuni haqli ravishda uning nomi bilan ataladi.
Galiley nisbiylik prinsipining klassik mexanikada asoschilaridan biri hisoblanadi. Keyinchalik biroz aniqlashtirilgan bu prinsip zamonaviy mexanika talqinining asosiy tamoyillaridan biriga aylandi va Galiley sharafiga uning nomi bilan ataldi. Galiley “Olamning ikki tizimi haqida dialog” asarida nisbiylik prinsipini quyidagicha ifodalagan:
Tekis harakatga qo‘shilgan jismlar uchun bu harakat go‘yo mavjud emasdek bo‘ladi va o‘z ta’sirini faqat unda ishtirok etmayotgan narsalarda namoyon qiladi.
Nisbiylik prinsipini tushuntirish uchun Galiley Salviatining tilidan kema kajutasida o‘tkaziladigan xayoliy “tajriba”ni batafsil va jonli tarzda tasvirlaydi. Bu buyuk italiyalik olimning ilmiy nasr uslubiga juda xos:
… Pashshalar, kapalaklar va shunga o‘xshash boshqa mayda uchuvchi hasharotlarni oling; u yerda suv va uning ichida suzib yurgan mayda baliqlar bo‘lgan katta idish ham bo‘lsin. Bundan tashqari, tepaga chelak osib qo‘ying. Undan suv tomchilab pastdagi tor og‘izli boshqa idishga tushsin. Kema harakatsiz turganida, mayda uchuvchi jonivorlar xona ichida barcha yo‘nalishlarda bir xil tezlikda harakatlanishini diqqat bilan kuzating. Ko‘rasizki, baliqlar barcha tomonga bemalol suzadi, tushayotgan tomchilarning hammasi pastdagi idishga tushadi… Endi kemani kichik tezlikda harakatlantiring. Agar harakat tekis bo‘lsa va kema u yoqdan bu yoqqa chayqalmasa, yuqorida sanab o‘tilgan hodisalarning hech birida zarracha o‘zgarish sezmaysiz. Ularning birortasi orqali kema harakatlanyaptimi yoki harakatsiz turibdimi, aniqlay olmaysiz.
Qat’iy ma’noda, Galiley tasvirlagan kema to‘g‘ri chiziq bo‘ylab emas, balki Yer shari sirtidagi katta aylana yoyi bo‘ylab harakatlanadi. Nisbiylik prinsipining zamonaviy tushunchasi doirasida bu kemaga bog‘langan sanoq tizimi faqat taxminan inersial bo‘ladi. Shu sababli tashqi mo‘ljallarga murojaat qilmasdan ham uning harakatini aniqlash mumkin (garchi buning uchun yaroqli o‘lchov asboblari faqat XX asrda paydo bo‘lgan bo‘lsa-da…).
Galileyning yuqorida sanab o‘tilgan kashfiyotlari, boshqa jihatlar qatori, unga olamning geliosentrik tizimi muxoliflarining ko‘plab dalillarini rad etish imkonini berdi. Ular Yerning aylanishi uning sirtida sodir bo‘ladigan hodisalarga sezilarli ta’sir ko‘rsatgan bo‘lardi, deb ta’kidlashardi. Masalan, geosentrik qarash tarafdorlarining fikricha, jism tushayotgan vaqtda aylanayotgan Yer sirti uning ostidan o‘nlab, hatto yuzlab metrga siljib ketishi kerak edi. Galiley ishonch bilan shunday bashorat qildi: “Yer aylanishiga qarshi dalillar uning foydasiga dalillardan ko‘proq chiqishi kerak bo‘lgan har qanday tajriba natijasiz bo‘ladi”.

Galiley mayatnik tebranishlarini tadqiq qilib, tebranish davri ularning amplitudasiga bog‘liq emasligini e’lon qildi (bu kichik amplitudalar uchun taxminan to‘g‘ri). U, shuningdek, mayatnik tebranish davrlari uning uzunligidan olingan kvadrat ildizlarga mutanosib ekanini aniqladi. Galileyning natijalari Gyuygens e’tiborini tortdi. U 1657-yilda mayatnikli rostlagichdan foydalanib, soatning yurish mexanizmini takomillashtirdi. Shu vaqtdan boshlab eksperimental fizikada vaqtni, demak, vaqtga bog‘liq boshqa kattaliklarni ham aniq o‘lchash imkoniyati paydo bo‘ldi.
Fan tarixida birinchi marta Galiley egilish paytida sterjenlar va to‘sinlarning mustahkamligi masalasini ko‘tardi va shu tariqa yangi fan — materiallar qarshiligi.
ga asos soldi. Galileyning ko‘plab mulohazalari ancha keyin kashf etilgan fizik qonunlarning dastlabki chizmalarini eslatadi. Masalan, u “Dialog”da murakkab relyefli sirt bo‘ylab dumalayotgan sharning aylanish tezligi faqat uning ayni paytdagi balandligiga bog‘liqligini aytadi va bu holatni bir nechta xayoliy tajriba bilan ko‘rsatadi. Bugungi kunda biz bu xulosani energiya saqlanish qonunining gravitatsion maydondagi ko‘rinishi sifatida ifodalagan bo‘lardik. Xuddi shuningdek, u mayatnikning (nazariy jihatdan so‘nmaydigan) tebranishlarini ham tushuntiradi. Galileyning ayrim mulohazalari markazga intilma tezlanish tushunchasiga yo‘l ochdi. Uning to‘g‘ri formulasini keyinchalik Xristian Gyuygens.
keltirib chiqardi.Statika sohasida Galiley kuchning momenti ( tushunchasini kiritdi ( momento).
Astronomiya

1609 yilda Galiley o‘zining ilk teleskopini qavariq obyektiv va botiq okulyar yordamida mustaqil ravishda yasadi. Bu truba tasvirni taxminan uch baravar kattalashtirardi. Ko‘p o‘tmay u tasvirni 32 baravar kattalashtiradigan teleskop yasashga muvaffaq bo‘ldi. Shuni ta’kidlash kerakki, teleskop atamasini ilm-fanga aynan Galiley kiritgan (bu atamani unga “Linchilar akademiyasi” asoschisi Federiko Chezi taklif qilgan). Galileyning bir qator teleskopik kashfiyotlari u faol targ‘ib qilgan olamning geliosentrik tizimining qaror topishiga va geosentrik qarash tarafdorlari — Aristotel hamda Ptolemey.
qarashlarining rad etilishiga yordam berdi. Galiley osmon jismlarini teleskop orqali ilk bor 7-yanvar 1610-yilda kuzatdi. Bu kuzatuvlar Oy ham Yer singari murakkab relyefga ega ekanini — tog‘lar va kraterlar bilan qoplanganini ko‘rsatdi. Qadimdan ma’lum bo‘lgan Oyning kulrang nurini Galiley Yer qaytargan Quyosh nurlarining tabiiy yo‘ldoshimizga tushishi bilan izohladi. Bularning barchasi Aristotelning “Yerdagi” va “osmondagi” narsalar bir-biriga qarama-qarshi, degan ta’limotini rad etdi: Yer osmon jismlari bilan bir xil tabiatga ega jismga aylandi. Bu esa, o‘z navbatida, Kopernik tizimi foydasiga bilvosita dalil bo‘ldi: agar boshqa sayyoralar harakatlansa, Yer ham harakatlanadi, deb taxmin qilish tabiiy edi. Galiley, shuningdek, Oyning libratsiyasini aniqladi va Oy tog‘larining balandligini ancha aniq baholadi.

Yupiterning o‘z yo‘ldoshlari — to‘rtta yo‘ldoshi borligi aniqlandi. Shu tariqa Galiley geliosentrizm muxoliflarining dalillaridan birini rad etdi: Yer Quyosh atrofida aylana olmaydi, chunki Oyning o‘zi Yer atrofida aylanadi, degan fikrni. Axir Yupiter geosentrik tizimda geosentrik tizim bo‘yicha Yer atrofida yoki geliosentrik tizim bo‘yicha Quyosh atrofida aylanishi kerak edi. Bir yarim yillik kuzatuvlar Galileyga bu yo‘ldoshlarning aylanish davrini baholash imkonini berdi (1612), garchi baholashning maqbul aniqligiga faqat Nyuton davrida erishilgan bo‘lsa-da. Galiley Yupiter yo‘ldoshlari tutilishini kuzatishdan dengizda geografik uzunlikni aniqlashdek muhim muammoni hal qilishda foydalanishni taklif qildi. Uning o‘zi bu usulni ishlab chiqa olmadi, garchi umrining oxirigacha shu ustida ishlagan bo‘lsa ham. Bu borada birinchi bo‘lib Kassini muvaffaqiyatga erishdi (1681). Biroq dengizda kuzatuv olib borish qiyin bo‘lgani sababli Galiley usuli asosan quruqlikdagi ekspeditsiyalarda qo‘llanildi. Dengiz xronometri ixtiro qilingach (XVIII asrning o‘rtalarida), bu muammo hal etildi.
Galiley, shuningdek, Iogann Fabritsius va Harriot) dan mustaqil ravishda Quyosh dog‘larini kashf etdi.Dog‘larning mavjudligi va doimiy o‘zgarib turishi Aristotelning osmon jismlari mukammal, degan fikrini (“Oy osti olami”dan farqli ravishda) rad etdi. Kuzatuvlari natijasida Galiley shunday xulosaga keldi: Quyosh o‘z o‘qi atrofida aylanadi, uning aylanish davri va Quyosh o‘qining holatini baholadi.

Galiley Venera fazalarini o‘zgartirishini aniqladi. Bir tomondan, bu Venera Quyosh nurini qaytarish hisobiga porlashini isbotladi (avvalgi davr astronomiyasida bu masala aniq emas edi). Ikkinchi tomondan, fazalarning almashish tartibi geliosentrik tizimga mos kelardi: Ptolemey nazariyasida Venera “quyi” sayyora sifatida doimo Quyoshdan ko‘ra Yerga yaqin bo‘lgan, shu sababli uning to‘liq fazada ko‘rinishi mumkin emas edi.
Galiley, shuningdek, Saturnda g‘alati “qo‘shimchalar” borligini qayd etdi. Biroq teleskopning kuchsizligi va halqaning Yerda turgan kuzatuvchidan ko‘rinmay qolishiga sabab bo‘lgan burilishi halqani halqani kashf etishga xalaqit berdi. Yarim asr o‘tgach, Saturn halqasini Gyuygens92 baravar kattalashtiradigan teleskop yordamida kashf etdi va tasvirlab berdi.
Fan tarixchilari Galiley 28-dekabr 1612-yilda o‘sha paytda hali kashf etilmagan Neptun sayyorasini kuzatgani va uning yulduzlar orasidagi o‘rnini chizib qo‘yganini aniqlashdi. 29-yanvar 1613-yilda esa u Neptunni Yupiter bilan qo‘shilish holatida kuzatgan. Biroq Galiley Neptunni sayyora sifatida tanimagan.
Galiley teleskop orqali kuzatilganda sayyoralar disklar ko‘rinishida namoyon bo‘lishini va turli konfiguratsiyalarda ularning ko‘rinma o‘lchamlari o‘zgarishi Kopernik nazariyasidan kelib chiqadigan nisbatlarga mos kelishini ko‘rsatdi. Biroq teleskop bilan kuzatilganda yulduzlarning diametri kattalashmaydi. Bu ayrim astronomlar geliosentrik tizimga qarshi dalil sifatida ishlatgan yulduzlarning ko‘rinma va haqiqiy o‘lchamlari haqidagi baholarni rad etdi.
Somon yo‘li oddiy ko‘z bilan kuzatilganda yaxlit nurli tasma bo‘lib ko‘rinadi, teleskopda esa alohida yulduzlarga ajraladi (bu Demokritning taxminini tasdiqladi). Shu tariqa ilgari noma’lum bo‘lgan juda ko‘p yulduzlar ko‘rindi.
Galiley “Olamning ikki tizimi haqida dialog” asarida nima sababdan Ptolemey tizimini emas, balki Kopernik tizimini afzal ko‘rishini (Salviati obrazi tilidan) batafsil asoslab berdi:
- Venera va Merkuriy hech qachon qarama-qarshi turish holatida, ya’ni osmonning Quyoshga qarama-qarshi tomonida ko‘rinmaydi. Bu ularning Quyosh atrofida aylanishini va orbitalari Quyosh bilan Yer orasidan o‘tishini anglatadi.
- Marsda esa qarama-qarshi turish holatlari kuzatiladi. Bundan tashqari, Galiley Marsda ko‘rinadigan diskning to‘liq yoritilishidan sezilarli darajada farq qiladigan fazalarni aniqlamadi. Shu holat va Mars harakatlanganda uning yorqinligi o‘zgarishini tahlil qilib, Galiley bu sayyora ham Quyosh atrofida aylanadi, biroq bu holda Yer uning orbitasi ichida joylashgan, degan xulosaga keldi. Xuddi shunday xulosalarni u Yupiter va Saturn.

Shunday qilib, olamning ikki tizimidan birini tanlash qoladi: Quyosh (sayyoralar bilan birga) Yer atrofida aylanadimi yoki Yer Quyosh atrofida aylanadimi? Har ikki holatda ham sayyoralar harakatining kuzatiladigan manzarasi bir xil bo‘ladi. Buni Galileyning o‘zi ifodalagan nisbiylik prinsipi kafolatlaydi. Shu sababli tanlov uchun qo‘shimcha dalillar kerak. Galiley ular qatorida Kopernik modelining soddaligi va tabiiyligini keltiradi.
Kopernikning ashaddiy tarafdori bo‘lgan Kopernik ta’limotini qo‘llab-quvvatlagan Galiley, shunga qaramay, Keplerning elliptik sayyora orbitalari haqidagi tizimini rad etdi. Shuni qayd etish kerakki, aynan Kepler qonunlari Galileyning dinamikasi bilan birgalikda Nyutonning butun olam tortishish qonunini kashf etishga olib keldi. Galiley osmon jismlari o‘rtasidagi kuch ta’siri g‘oyasini hali anglamagan edi. U sayyoralarning Quyosh atrofida aylana orbitalar bo‘ylab harakatlanishini go‘yo ularning tabiiy xususiyati, “Koinot qismlarining eng yaxshi joylashuvi va mukammal tartibini saqlash” uchun zarur holat deb bilardi. Bu jihatdan u, ehtimol, o‘zi istaganidan ko‘ra Aristotelga yaqinroq bo‘lib chiqdi.
Galiley Yer Quyosh atrofida aylanganda uning o‘qi nima sababdan burilmasligini tushuntirdi. Bu hodisani izohlash uchun Kopernik Yerning maxsus “uchinchi harakati”ni kiritgan edi. Galiley tajriba orqali erkin harakatlanayotgan pirildoqning o‘qi o‘z yo‘nalishini mustaqil ravishda saqlab qolishini ko‘rsatdi (“Ingoliga maktublar”):
Bunday hodisa erkin osilgan har qanday jismda yaqqol kuzatiladi, buni men ko‘pchilikka ko‘rsatganman. Siz ham buni o‘zingiz tekshirishingiz mumkin: suv solingan idishga suzib yurgan yog‘och sharni qo‘ying, idishni qo‘lingizga olib, qo‘llaringizni oldinga cho‘zing va o‘z o‘qingiz atrofida aylana boshlang. Shunda shar sizning aylanishingizga teskari tomonga o‘z o‘qi atrofida burilishini ko‘rasiz; u o‘zining to‘liq aylanishini siz o‘z aylanishingizni tugatgan vaqtda yakunlaydi.
Shu bilan birga, Galiley suv qalqishi va qaytishi hodisasi Yerning o‘z o‘qi atrofida aylanishini isbotlaydi, deb hisoblab, jiddiy xatoga yo‘l qo‘ydi. Biroq u Yerning sutkalik aylanishi foydasiga boshqa jiddiy dalillarni ham keltirdi:
- Butun Koinotning Yer atrofida har kuni bir marta aylanadi, degan fikrga qo‘shilish qiyin (ayniqsa, yulduzlargacha bo‘lgan ulkan masofalarni hisobga olsak). Kuzatilayotgan manzarani faqat Yerning aylanishi bilan tushuntirish tabiiyroq. Sayyoralarning sutkalik aylanishda bir vaqtda qatnashishi yana bir kuzatiladigan qonuniyatni ham buzgan bo‘lardi: sayyora Quyoshdan qanchalik uzoq bo‘lsa, shunchalik sekin harakatlanadi.
- Hatto ulkan Quyoshning ham o‘z o‘qi atrofida aylanishi aniqlangan.
Galiley shu yerning o‘zida Yerning aylanishini isbotlashi mumkin bo‘lgan xayoliy tajribani tasvirlaydi: to‘pdan otilgan snaryad yoki tushayotgan jism qulash davomida vertikal yo‘nalishdan biroz chetga og‘adi. Biroq u keltirgan hisob-kitob bu og‘ish juda kichik ekanini ko‘rsatadi. U Yerning aylanishi shamollar dinamikasiga ta’sir qilishi kerakligini ham to‘g‘ri ta’kidlagan. Bu ta’sirlarning barchasi ancha keyin aniqlangan. 1851 yilda Leon Fuko tajriba o‘tkazdi: Yerning sutkalik aylanishini isbotlashda mayatnikdan foydalandi..
Matematika
Ehtimollar nazariyasiga uning o‘yin soqqalarini tashlash natijalariga oid tadqiqoti kiradi. “Soqqa o‘yini haqida mulohaza” (“Considerazione sopra il giuoco dei dadi”, yozilgan vaqti noma’lum, 1718 yilda nashr etilgan) asarida u bu masalani ancha to‘liq tahlil qilgan.
“Ikki yangi fan haqida suhbatlar” asarida u “Galiley paradoksi”ni ifodalagan: natural sonlar kvadratlari bilan bir xil miqdorda, garchi sonlarning aksariyati kvadrat bo‘lmasa ham. Bu keyinchalik cheksiz to‘plamlarning tabiati va ularni tasniflash masalasini o‘rganishga turtki berdi. Jarayon to‘plamlar nazariyasi.
Boshqa yutuqlari
Galiley quyidagilarni ixtiro qildi:
- Qattiq jismlarning solishtirma og‘irligini aniqlash uchun gidrostatik tarozilarni yaratdi. Galiley ularning tuzilishini “La bilancetta” risolasida tasvirlagan: «La bilancetta» (1586).
- Birinchi termometr, hali shkalasiz (1592).
- Proportsional sirkul, chizmachilik ishlarida qo‘llanilgan (1606).
- Mikroskop, sifati past bo‘lgan (1612); Galiley uning yordamida hasharotlarni.
- Galileyning ayrim ixtirolari
- Galiley teleskopi (zamonaviy nusxasi)
- Galiley termometri (zamonaviy nusxasi)
- Proportsional sirkul
- Galiley obyektivi, Galiley muzeyi (Florensiya)
- 1618 yilda Galiley dengiz kuzatuvlari uchun mo‘ljallangan, karkasiga ikkita kichik teleskop o‘rnatilgan dubulg‘a yasadi va uni “chelatone” deb atadi (Celatone).
Galiley, shuningdek, optika, , akustika, rang nazariyasi va magnetizm, , , gidrostatika va materiallar qarshiligi hamda istehkomlar qurilishi muammolari bilan shug‘ullangan. U yorug‘lik tezligini o‘lchash bo‘yicha tajriba o‘tkazdi, uni chekli deb hisoblagan (muvaffaqiyatsiz). U birinchi bo‘lib tajriba yo‘li bilan havo zichligini o‘lchadi. Aristotel havo zichligini suv zichligining 1/10 qismiga teng deb hisoblagan; Galiley tajribasi 1/400 qiymatni ko‘rsatdi, bu haqiqiy qiymatga (taxminan 1/770) ancha yaqin edi. U moddaning yo‘q bo‘lib ketmasligi qonunini aniq ifodaladi.
Shogirdlari
Galileyning shogirdlari orasida quyidagilar bor edi:
- Borelli Yupiter yo‘ldoshlarini o‘rganishni davom ettirdi; u butun olam tortishish qonunini. U biomexanika asoschisi..
- Viviani — Galileyning birinchi biografi, iste’dodli fizik va matematik.
- Kavaleri — matematik analizning kashshoflaridan biri. Uning hayotida Galileyning qo‘llab-quvvatlashi juda katta rol o‘ynagan.
- Kastelli — gidrometriya asoschisi..
- Torrichelli keyinchalik mashhur fizik va ixtirochiga aylandi.
Xotira
Galiley sharafiga quyidagilar nomlangan:
- U kashf etgan “Galiley yo‘ldoshlari” — Yupiterning yo‘ldoshlari.
- Zarba krateri Oyda (−63°, +10°).
- Krater Marsda (6° shimoliy kenglik, 27° g‘arbiy uzunlik).
- Asteroid (697) Galileya.
- Nisbiylik prinsipi va koordinatalarni almashtirish klassik mexanikada.
- Kosmik zond NASA «ning “Galileo”» (1989—2003).
- Yevropaning “Galileo» ” sun’iy yo‘ldoshli navigatsiya tizimi.
- Tezlanish birligi — «Gal (Gal) SGS tizimida 1 sm/s² ga teng.
- Ilmiy ko‘ngilochar-ma’rifiy teleko‘rsatuv Galileo, bir nechta mamlakatda namoyish etiladi. Rossiyada esa 2007-yildan boshlab STS.
- Aeroport Piza.
- shahrida joylashgan. Italiyaning “Officine Galileo(italyancha)” ilmiy va astronomik asboblar, jumladan, Mars Express missiyasi uchun ham asboblar ishlab chiqaruvchi kompaniya. Uning bazasi Kampi-Bizenzioda, Florensiya viloyatida joylashgan.
Galileyning ilk teleskopik kuzatuvlariga 400 yil to‘lishi munosabati bilan BMT Bosh Assambleyasi 2009-yilni Astronomiya yili deb e’lon qildi..
Shaxsiga berilgan baholar
Lagranj Galileyning nazariy fizikaga qo‘shgan hissasini quyidagicha baholagan:
Tabiat qonunlarini doimo ko‘z o‘ngimizda bo‘lgan, biroq faylasuflarning sinchkov nigohidan baribir chetda qolgan aniq hodisalardan chiqarib olish uchun favqulodda kuchli iroda kerak edi.
Eynshteyn Galileyni “zamonaviy fanning otasi” deb atagan va unga quyidagicha ta’rif bergan:
Ko‘z o‘ngimizda favqulodda iroda, aql va jasorat egasi bo‘lgan inson gavdalanadi. U oqilona tafakkur vakili sifatida xalqning bilimsizligi hamda ruhoniy libosidagi cherkov xizmatchilari va universitet mantiyasidagi o‘qituvchilarning loqaydligiga tayanib, o‘z mavqeini mustahkamlash va himoya qilishga urinayotgan kishilarga qarshi tura oldi. Uning g‘ayrioddiy adabiy iste’dodi o‘z davrining bilimli kishilariga shu qadar ravon va ta’sirchan tilda murojaat qilish imkonini berdiki, u zamondoshlarining antropotsentrik va afsonaviy tafakkurini yengib, yunon madaniyati tanazzulga yuz tutganidan beri yo‘qolib ketgan Koinotni obyektiv va sabab-oqibat asosida idrok etish qobiliyatini ularga qaytara oldi.
Mashhur fizik Stiven Xoking, Galiley vafotining 300 yilligi kuni tug‘ilgan. U shunday yozgan:
Ehtimol, zamonaviy fanning tug‘ilishiga boshqa har qanday alohida kishidan ko‘ra ko‘proq Galiley sababchi bo‘lgan. Uning katolik cherkovi bilan mashhur bahsi Galiley falsafasining markazida turardi. Chunki u inson dunyo qanday tuzilganini anglashga umid qilishi mumkinligini, bundan ham muhimi, bunga haqiqiy dunyomizni kuzatish orqali erishish mumkinligini birinchilardan bo‘lib e’lon qilgan.
Katolik diniga sodiq qolgan Galiley ilm-fan mustaqilligiga bo‘lgan ishonchidan voz kechmadi. O‘limidan to‘rt yil oldin, 1642-yilda, hali ham uy qamog‘ida bo‘lgan paytida, u ikkinchi yirik kitobi — “Ikki yangi fan” qo‘lyozmasini yashirincha Gollandiyadagi nashriyotga yubordi. Aynan shu asar, uning Kopernikni qo‘llab-quvvatlaganidan ham ko‘proq darajada, zamonaviy fanning tug‘ilishiga asos bo‘ldi.
Adabiyot va san’atda
- Bertolt Brext. “Galileyning hayoti”. Pyesa. — Bertolt Brext. Teatr. Pyesalar. Maqolalar. Fikrlar. Besh jildda. — M.: San’at, 1963. — J. 2.
- Liliana Kavani (rejissyor). “Galiley” (badiiy film) (inglizcha) (1968). Murojaat sanasi: 2-mart 2009-yil. Arxivlangan manba: asl nusxa 4-noyabr 2011-yil.
- Jozef Lozi (rejissyor). “Galiley” (Brext pyesasi asosida suratga olingan film) (inglizcha) (1975). Murojaat sanasi: 2-mart 2009-yil. Arxivlangan manba: asl nusxa 19-sentabr 2009-yil.
- Filip Glass (bastakor), opera “Galiley”.
- “Va shunga qaramay, u aylanadi” — konseptual albomi simfonik metal guruhi Haggard, Galileyning hayoti, ilmiy ishlari va cherkov bilan murakkab munosabatlari tarixiga bag‘ishlangan.
- Aleksandr Gorodnitskiyning “Galiley” qo‘shig‘i, 1967-yil.
Banknotlar va pochta markalarida
- Qozog‘iston, 2009-yil
Tangalar
2005 yilda San-Marino Respublikasi esdalik tangasini 2 yevro qiymatida, Butunjahon fizika yili sharafiga.
Afsonalar va muqobil talqinlar
Galileyning vafot etgan sanasi va Nyutonning tug‘ilgan sanasi
Ayrim ommabop kitoblarda shunday deyiladiki, Isaak Nyuton Galiley vafot etgan kunning aynan o‘zida tug‘ilgan, go‘yo undan ilmiy estafetani qabul qilib olgandek. Bu da’vo ikki xil taqvim — Grigoriy taqvimiItaliyada qo‘llangan va Yuliy taqvimiAngliyada 1752-yilgacha amal qilgan taqvimlarni chalkashtirib yuborish natijasidir. Agar hozirgi Grigoriy taqvimini asos qilib olsak, Galiley 8-yanvar 1642-yilda vafot etgan, Nyuton esa qariyb bir yil o‘tib, 4-yanvar 1643-yilda tug‘ilgan.
“Shunday bo‘lsa-da, u aylanadi”
Keng tarqalgan afsonaga ko‘ra, Galiley inkvizitsiya sudida Yerning harakati haqidagi ta’limotidan ko‘z-ko‘z qilib voz kechgach, “Shunday bo‘lsa-da, u aylanadi!” deb e’lon qilgan. Biroq bu talqinni tasdiqlaydigan hech qanday dalil yo‘q. Tarixchilar aniqlashicha, bu afsonani 1757-yilda shoir va publitsist Juzeppe Baretti ommalashtira boshlagan; 1761-yilda Baretti kitobining fransuz tiliga tarjimasi chiqqach, afsona keng tarqalgan.
Galiley va Piza minorasi
Galileyning shogirdi va kotibi Vinchenso Vivianining yozishicha, Galiley boshqa o‘qituvchilar huzurida turli massaga ega jismlarni bir vaqtda minoraning tepasidan pastga tashlagan Piza minorasining tepasidan pastga tashlagan. Bu mashhur tajriba haqidagi ta’rif ko‘plab kitoblarga kiritilgan, biroq XX asrda ayrim mualliflar bu hodisa — afsona degan xulosaga kelishdi. Ular, avvalo, Galileyning o‘zi o‘z kitoblarida bunday ommaviy tajriba o‘tkazganini aytmaganiga tayanishdi. Shunga qaramay, ayrim tarixchilar tajriba haqiqatan ham o‘tkazilgan, degan fikrga moyil.
Galiley 1609-yilda sharlarning qiya tekislik bo‘ylab pastga dumalash vaqtini o‘lchagani hujjatlar bilan tasdiqlangan. O‘sha paytda aniq soatlar bo‘lmaganini hisobga olish kerak (vaqtni o‘lchash uchun Galiley mukammal bo‘lmagan suv soatlari va o‘z tomir urishidan foydalangan). Shu sababli sharlarning dumalashi vaqt o‘lchash uchun ularning erkin tushishiga qaraganda qulayroq edi. Shu bilan birga, Galiley sharlarning dumalash qonunlari tekislikning qiyalik burchagiga sifat jihatidan bog‘liq emasligini tekshirdi. Demak, bu qonunlarni erkin tushish holatiga ham tatbiq etish mumkin edi.
Nisbiylik prinsipi va Quyoshning Yer atrofida harakatlanishi
XIX asr oxirida Nyuton mexanikasidagi mutlaq fazo tushunchasi keskin tanqidga uchradi. XX asr boshida esa Anri Puankare va Albert Eynshteyn umumiy nisbiylik prinsipini e’lon qildilar: jism nimaga nisbatan tinch yoki harakatda ekanini qo‘shimcha aniqlamasdan turib, uning tinch holatda yoki harakatda ekanini aytishning ma’nosi yo‘q. Bu fundamental qoidani asoslashda har ikki muallif bahsli va keskin ifodalardan foydalangan. Masalan, Puankare 1900-yilda chop etilgan “Fan va faraz” kitobida “Yer aylanadi” degan fikrning o‘zi hech qanday ma’noga ega emasligini yozgan. Eynshteyn va Infeld esa “Fizika evolyutsiyasi” kitobida Ptolemey va Kopernik tizimlari shunchaki koordinatalar tizimiga oid ikki xil kelishuvdan iborat ekanini va ular o‘rtasidagi kurash ma’nosizligini ta’kidlaganlar.
Bu yangi qarashlar munosabati bilan ommaviy matbuotda Galiley o‘zining qat’iy kurashida haq bo‘lganmi, degan savol bir necha bor muhokama qilindi. Masalan, 1908-yilda Fransiyaning “Matin” gazetasida bir maqola chiqib, unda muallif: “Asrning eng buyuk matematigi Puankare Galileyning qaysarligini xato deb hisoblaydi”, deb yozgan. Biroq Puankare 1904-yildayoq “Yer aylanadimi?” nomli maxsus maqola yozib, unga nisbat berilgan Ptolemey va Kopernik tizimlarining teng kuchliligi haqidagi fikrni rad etgan edi. 1905-yilda chop etilgan “Fanning qadri” kitobida esa: “Galiley jabr ko‘rgan haqiqat hamon haqiqat bo‘lib qolmoqda”, deb ta’kidlagan.
Yuqorida keltirilgan Infeld va Eynshteyn fikriga kelsak, u umumiy nisbiylik nazariyasiga taalluqli bo‘lib, istalgan sanoq tizimidan foydalanish prinsipial jihatdan mumkinligini anglatadi. Biroq bundan ularning fizik (hatto matematik) jihatdan teng kuchli ekani kelib chiqmaydi. inersial tizimga yaqin sanoq tizimida turgan uzoqdagi kuzatuvchi nuqtayi nazaridan Quyosh tizimidagi sayyoralar baribir “Kopernik tizimiga muvofiq” harakatlanadi. Geosentrik koordinatalar tizimi Yerda turgan kuzatuvchi uchun ko‘pincha qulay bo‘lsa-da, uning qo‘llanish sohasi cheklangan. Keyinchalik Infeld “Fizika evolyutsiyasi” kitobidagi yuqorida keltirilgan jumla Eynshteynga tegishli emasligini va umuman olganda, muvaffaqiyatsiz ifodalanganini tan oldi. Shu sababli “bundan nisbiylik nazariyasi qandaydir tarzda Kopernikning xizmatlarini past baholaydi, degan xulosa chiqarish hatto rad etishga ham arzimaydigan ayblovni ilgari surish demakdir”.
Bundan tashqari, Ptolemey tizimida Kepler qonunlarini va butun olam tortishish qonunini keltirib chiqarish mumkin bo‘lmas edi. Shu sababli ilm-fan taraqqiyoti nuqtayi nazaridan Galileyning kurashi behuda bo‘lmagan.
Atomizmda ayblanishi
1982-yil iyunida italiyalik tarixchi Pyetro Redondi (Pietro Redondi) Vatikan arxividan sanasi ko‘rsatilmagan, Galileyni atomizmni himoya qilishda ayblagan anonim shikoyat xatini topdi. U ushbu hujjat asosida quyidagi farazni ishlab chiqdi va e’lon qildi. Redondining fikricha, Trident sobori atomizmni bid’at deb qoralagan, shu sababli Galileyning “Tarozibon” kitobida atomizmni himoya qilishi o‘lim jazosiga sabab bo‘lishi mumkin edi. Shuning uchun Papa Urban do‘sti Galileyni qutqarish maqsadida ayblovni xavfsizroq ayblov — geliosentrizm bilan almashtirgan.
Papaning va inkvizitsiyaning aybini yengillashtiruvchi Redondi talqini jurnalistlarda katta qiziqish uyg‘otdi, biroq professional tarixchilar uni tezda va yakdillik bilan rad etdilar. Ularning rad javobi quyidagi dalillarga asoslanadi.
- Trident sobori qarorlarida atomizm haqida biror so‘z yo‘q. Sobor tomonidan qabul qilingan Yevxaristiya talqinini atomizmga zid deb tushunish mumkin va bunday fikrlar haqiqatan ham bildirilgan. Biroq ular mualliflarning shaxsiy qarashlari bo‘lib qolgan. Cherkov atomizmni rasman taqiqlamagan (geliosentrizmdan farqli ravishda), demak, Galileyni atomizm uchun sud qilishga huquqiy asos bo‘lmagan. Shuning uchun, agar Papa haqiqatan ham Galileyni qutqarishni istagan bo‘lsa, aksincha yo‘l tutishi — geliosentrizm ayblovini atomizmni qo‘llab-quvvatlash aybloviga almashtirishi kerak edi. Bunday holda Galiley 1616-yildagidek, ta’limotidan voz kechish o‘rniga, shunchaki ogohlantirish bilan qutulgan bo‘lardi. Shuni qayd etish kerakki, aynan o‘sha yillarda Gassendi atomizmni targ‘ib qiluvchi kitoblarni bemalol nashr ettirgan va cherkov tomonidan hech qanday e’tiroz bildirilmagan.
- Redondi atomizmni himoya qilish deb hisoblagan Galileyning “Tarozibon” kitobi 1623-yilda yozilgan, Galiley ustidan sud esa bundan 10 yil keyin bo‘lib o‘tgan. Bundan tashqari, atomizm foydasiga fikrlar Galileyning 1612-yilda yozilgan “Suvga botirilgan jismlar haqida mulohaza” kitobida ham uchraydi. Ular inkvizitsiyada hech qanday qiziqish uyg‘otmagan va bu kitoblarning birortasi ham taqiqlanmagan. Nihoyat, suddan keyin, inkvizitsiya nazorati ostida bo‘lganida ham Galiley o‘zining so‘nggi kitobida atomlar haqida yana mulohaza yuritadi. Uni tartibning eng kichik buzilishi uchun qamoqqa qaytarish bilan tahdid qilgan inkvizitsiya esa bunga e’tibor bermaydi.
- Redondi topgan shikoyat xati biror oqibatga olib kelganini tasdiqlovchi dalillar aniqlanmagan.
Hozirgi vaqtda Redondi farazi tarixchilar orasida dalillar bilan tasdiqlanmagan deb hisoblanadi va muhokama qilinmaydi. Tarixchi I. S. Dmitriyev bu farazni “Den Braun uslubidagi tarixiy detektiv”dan ortiq narsa emas, deb baholaydi. Shunga qaramay, Rossiyada bu talqinni uzoq vaqt sobiq protodiakon Andrey Kurayev.
Ilmiy asarlari
Asl tilida
- Galileo Galileyning asarlari. — Florensiya: G. Barbero nashriyoti, 1929—1939.Bu Galiley asarlarining asl tilidagi 20 jilddan iborat, izohlar bilan boyitilgan klassik nashridir (1890—1909-yillardagi avvalgi to‘plamning qayta nashri). U “Milliy nashr” deb ataladi ((italyancha) Edizione Nazionale nomi bilan). Galileyning asosiy asarlari nashrning dastlabki 8 jildida jamlangan.
- 1-jild. “Harakat haqida” (De Motu), taxminan 1590-yil.
- 2-jild. “Mexanika” (Le Meccaniche), taxminan 1593-yil.
- 3-jild. “Yulduzli xabarchi” (Sidereus Nuncius), 1610.
- 4-jild. “Suvga botirilgan jismlar haqida mulohaza” (Discorso intorno alle cose, che stanno in su l’aqua), 1612.
- 5-jild. “Quyosh dog‘lari haqida maktublar” (Historia e dimostrazioni intorno alle Macchie Solari), 1613.
- 6-jild. “Tarozibon” (Il Saggiatore), 1623.
- 7-jild. “Olamning ikki tizimi haqida dialog” (Dialogo sopra i due massimi sistemi del mondo, tolemaico e copernicano), 1632.
- 8-jild. “Ikki yangi fan haqida suhbatlar va matematik isbotlar” (Discorsi e dimostrazioni matematiche intorno a due nuove scienze), 1638.
- Padre Benedetto Kastelliga maktub (Kastelli bilan yozishmalar), 1613.
Rus tiliga tarjimalari
- Galileo Galiley. Ikki jildda tanlangan asarlar. — M.: Fan, 1964.
- 1-jild: “Yulduzli xabarchi”. “Ingoliga maktub”. “Olamning ikki tizimi haqida dialog”. 645 bet.
- 2-jild: “Mexanika”. “Suvda turgan jismlar haqida”. “Mexanika va mahalliy harakatga taalluqli ikki yangi fan bo‘yicha suhbatlar va matematik isbotlar”. 574 bet.
- Ilovalar va bibliografiya:
- B. G. Kuznetsov. Galiley Galiley (hayoti va ilmiy ijodi haqida ocherk).
- L. E. Maystrov. Galiley va ehtimollar nazariyasi.
- I. B. Pogrebisskiy, U. I. Frankfurt. Galiley va Dekart.
- I. B. Pogrebisskiy, U. I. Frankfurt. Galiley va Gyuygens.
- L. V. Jigalova. Galileyning rus ilmiy adabiyotida ilk bor tilga olinishi.
- Galileo Galiley. “Olamning ikki tizimi haqida dialog”. — M.—L.: GITTL, 1948.
- Galileo Galiley. Mexanika va mahalliy harakatga taalluqli ikki yangi fan bo‘yicha matematik isbotlar. — M.—L.: GITTL, 1934.
- Galileo Galiley. Franchesko Ingoliga maktub. — Galiley Galiley vafotining 300 yilligiga bag‘ishlangan to‘plam, akademik A. M. Dvorkin tahriri ostida. — M.—L.: SSSR Fanlar akademiyasi nashriyoti, 1943.
- Galileo Galiley. “Tarozibon”. — M.: Fan, 1987.Bu kitob “Tarozibon tarozilari” va “Sinovchi” nomlari bilan ham nashr etilgan.
- Galileo Galiley. “Suvda suzuvchi jismlar haqida mulohaza”. — “Gidrostatika asoslari. Arximed, Stevin, Galiley, Paskal” to‘plamida. — M.—L.: GITTL, 1932. — B. 140—232.
Hujjatli filmlar
- 2009 — “Galileo Galiley” / Galileo Galilei (rejissyor Alessandra Gigante / Alessandra Gigante).
Adabiyot
О жизни Галилея
- Веселовский И. Н. Кеплер и Галилей // Историко-астрономические исследования, вып. XI. — М., 1972. — С. 19—64.
- Выгодский М. Я. Галилей и инквизиция. — М.—Л.: Гостехиздат, 1934. — 216 с.
- Галилей, Галилео // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
- Галилео Галилей (1564—1642). Сборник статей, посвящённый 300-летней годовщине со дня смерти. — М.—Л.: АН СССР, 1943. — 191 с.
- Гиндикин С. Г. Рассказы о физиках и математиках. — 3-е изд. — М.: МЦНМО, 2001. — ISBN 5-900916-83-9.
- Григулевич И. Р. «Раскаяние» Галилея. — Глава из книги «Инквизиция». — М.: Политиздат, 1976.
- Дмитриев И. С. Увещание Галилея. — Санкт-Петербург: Нестор-История, 2006. — ISBN 5-98187-177-6.
- Дмитриев И. С. Упрямый Галилей. — М.: Новое Литературное Обозрение, 2015. — 848 с. — ISBN 978-5-4448-0238-0.
- Долгов А. И. Предисловие переводчика // Галилео Галилей. Диалог о двух главнейших системах мира — птолемеевой и коперниковой. — М.—Л.: ГИТТЛ, 1948. — С. 3—18.
- Зубов В. П. Галилей и борьба за новую систему мира // Философский журнал. — 2008. — № 2.
- Колчинский И. Г., Корсунь А. А., Родригес М. Г. Астрономы: Биографический справочник. — 2-е изд., перераб. и доп. — Киев: Наукова думка, 1986. — 512 с.
- Кузнецов Б. Г. Галилео Галилей. — М.: Наука, 1964. — 328 с.
- Предтеченский Е. А. Галилео Галилей // Коперник, Галилей, Кеплер, Лаплас и Эйлер, Кетле. Биографические повествования. — Челябинск: Урал, 1997. — (Библиотека Ф. Павленкова, том 21).
- Собел Д. Дочь Галилея. — М.: Амфора, 2006. — 503 с. — ISBN 5-367-00247-1.
- Фантоли А. Галилей: в защиту учения Коперника и достоинства святой церкви. — М.: МИК, 1999. — [Архивировано 28 апреля 2008 года.] Следует учесть замечание И. С. Дмитриева («Упрямый Галилей», стр. 611 и др.): латинские и итальянские тексты в этой книге (переводчик А. Брагин) переведены «отвратительно», некоторые фразы даже изменили смысл на противоположный. Резко отрицательно оценил качество перевода также Д. А. Баюк:
- Баюк Д. А. Галилей и инквизиция новые исторические контексты и интерпретации (рецензия на книгу Фантоли) // Вопросы истории естествознания и техники. — 2000. — Т. 21, № 4.
- Хеллман, Хал. Великие противостояния в науке. Десять самых захватывающих диспутов - Глава 1. Урбан VIII против Галилея: Неравная схватка = Great Feuds in Science: Ten of the Liveliest Disputes Ever. — М.: «Диалектика», 2007. — 320 с. — ISBN 0-471-35066-4.
- Храмов Ю. А. Галилей Галилео (Galilei Galileo) // Физики : Биографический справочник / Под ред. А. И. Ахиезера. — Изд. 2-е, испр. и доп. — М. : Наука, 1983. — С. 71. — 400 с. — 200 000 экз.
- Цейтлин З. Галилей. — 1935. — 304 с. — (Жизнь замечательных людей).
- Шмутцер Э., Шютц В. Галилео Галилей. — М.: Мир, 1987. — 140 с.
- Штекли А. Э. Галилей. — М.: Молодая гвардия, 1972. — 383 с. — (Жизнь замечательных людей).
- Шрейдер Ю. А. Галилео Галилей и Римо-Католическая Церковь // Вопросы истории естествознания и техники. — М., 1993. — № 1.
О вкладе в науку
- Ахутин А. В. История принципов физического эксперимента от античности до XVII в. — М.: Наука, 1976.
- Баев К. Л. Галилей // Создатели новой астрономии. — М.: Госпедиздат РСФСР, 1955. — С. 91—123.
- Библер В. С. Кант — Галилей — Кант: Разум Нового времени в поисках самообоснования. — М.: Мысль, 1991.
- Григорьян А. Т., Зубов В. П. Очерки развития основных физических понятий. — М.: АН СССР, 1962.
- Гришко Е. Г. «Две книги» Галилео Галилея // Историко-астрономические исследования. — М., 1989. — № 21. — С. 144—154.
- Гуссерль Э. Часть II. § 9. Математизация природы Галилеем // Кризис европейских наук и трансцендентальная феноменология. — Издательство «Владимир Даль», 2004. — С. 40—88. — ISBN 5-93615-017-8.
- Идельсон Н. И. Этюды по истории небесной механики. — М.: Наука, 1975. — 495 с. — (Из истории мировой культуры).
- Ишлинский А. Ю. Галилео Галилей // Механика: идеи, задачи, приложения. — М.: Наука, 1985. — С. 509—522.
- Кирсанов В. С. Научная революция XVII века. — М.: Наука, 1987.
- Мах Э. Механика. Историко-критический очерк её развития. — Ижевск: «РХД», 2000. — 456 с. — ISBN 5-89806-023-5.
- Методологические принципы современных исследований развития науки (Галилей). Реферативный сборник. Под ред Стерлиговой Г. В. — М.: ИНИОН АН СССР, 1989.
- Ольшки Л. История научной литературы на новых языках. — В 3 т. Том 3. Галилей и его время (Репринт: М.: МЦИФИ, 2000). — М.—Л.: ГТТИ, 1933—1934.
- Оррит, Роджер Корхо. Природа описывается формулами. Галилей. Научный метод // Наука. Величайшие теории. — М.: Де Агостини, 2015. — Вып. 9. — ISSN 2409-0069.
- Спасский Б. И. История физики. — М.: Высшая школа, 1977. — Т. 1.
- Хютт В. Галилей // Философский энциклопедический словарь. — М.: Советская Энциклопедия, 1983. — С. 99—100.
- Широков В. С. Галилей и средневековая математика // Историко-математические исследования. — М., 1979. — № 24. — С. 88—103.
Havolalar
- Dmitriyev, I. B. “Buyuk bid’atchi” : Galileyni nima uchun sud qilishgan? : Ma’ruza. — Moskva : Antropogenez.ru, 2019. — 19-oktabr. — (“Olimlar afsonalarga qarshi” ; № 11-son. 7). — (Video stenogrammasi).
- Makmullin, Ernan. “Galiley ishi”. Murojaat sanasi: 22-may 2010-yil. Arxivlangan 13-avgust 2011-yil.
- Surdin V. G., Vasilyeva N. L. Galiley teleskopi, Astronet.
- Shutova E. “Galiley bir kun ham qamoqda o‘tirmagan”: Igor Dmitriyev italiyalik astronom taqdiri haqida // XX2 asr, 21.01.2022
- Galileyga bag‘ishlangan memorial sayt (inglizcha). Murojaat sanasi: 11-iyun 2017-yil. Arxivlangan 13-avgust 2011-yil.
- Galileyga bag‘ishlangan sayt: tarjimai holi, asarlari, falsafasi, hikmatli so‘zlari va portretlari (inglizcha). Murojaat sanasi: 11-iyun 2017-yil. Arxivlangan manba: asl nusxa 25-sentabr 2011-yil.
- Galiley ustidan sud jarayoniga oid materiallar to‘plami (lotincha). Murojaat sanasi: 11-iyun 2017-yil., (italyancha)
- Galileyni so‘roq qilish bayonnomalari matni (inglizcha). Murojaat sanasi: 11-iyun 2017-yil. Arxivlangan 13-avgust 2011-yil.
- Piter Makamer. “Galileo Galilei” (Stenford falsafa ensiklopediyasi) (inglizcha). Murojaat sanasi: 11-iyun 2017-yil. Arxivlangan 16-oktabr 2012-yil.
- “Uyg‘onish davri ilm-fani san’ati: Galiley va perspektiva” (inglizcha). Murojaat sanasi: 2-mart 2009-yil. Arxivlangan 13-avgust 2011-yil.