

fizikada nurlanish — energiyaning to‘lqinlar yoki zarralar shaklida fazo yoki moddiy muhit orqali uzatilishidir. Bu tushuncha quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
- elektromagnit nurlanish — radioto‘lqinlar, mikroto‘lqinlar, infraqizil nurlanish, ko‘rinadigan yorug‘lik, ultrabinafsha nurlanish, rentgen nurlanishi va gamma-nurlanish (γ);
- zarralar nurlanishi — alfa-nurlanish (α), beta-nurlanish (β), neytron nurlanishi va neytrino nurlanishi (tinchlikdagi massasi nolga teng bo‘lmagan neytral zarralar);
- akustik nurlanish — ultratovush, tovush va seysmik to‘lqinlar (uzatishning fizik muhitiga qarab);
- gravitatsion nurlanish — gravitatsion to‘lqinlar yoki fazo-vaqt egriligidagi to‘lqinlanish shaklida tarqaladigan nurlanish.
Nurlanish ko‘pincha chiqarilayotgan zarralar energiyasiga qarab ionlashtiruvchi yoki ionlashtirmaydigan nurlanishga ajratiladi. Ionlashtiruvchi nurlanish 10 dan ortiq eV energiyaga ega bo‘lib, bu atomlar va molekulalarni ionlashtirish hamda kimyoviy bog‘larni uzish uchun yetarlidir. Bu farq tirik organizmlarga yetkaziladigan zarar darajasi keskin tafovut qilgani uchun muhimdir. Ionlashtiruvchi nurlanishning keng tarqalgan manbalaridan biri — radioaktiv moddalar, ular α, β yoki γ-nurlanish chiqaradi; bu nurlanish turlari mos ravishda geliy yadrolari, elektronlar yoki pozitronlar va fotonlardan tashkil topadi. Boshqa manbalarga rentgen nurlari tibbiy rentgenografiya, shuningdek myuonlar, mezonlar, pozitronlar, neytronlar va boshqa zarralar ikkilamchi kosmik nurlarni tashkil etadi; ular birlamchi kosmik nurlarning Yer atmosferasi bilan o‘zaro ta’siri natijasida hosil bo‘ladi.
Gamma-nurlar, rentgen nurlanishi va ultrabinafsha (UB) yorug‘likning yuqori energiyali diapazoni elektromagnit spektrning ionlashtiruvchi qismini tashkil etadi. «Ionlashtirish» so‘zi atomdan bir yoki bir nechta elektronni ajratib olishni anglatadi; bu jarayon elektromagnit to‘lqinlar ta’minlaydigan nisbatan yuqori energiyani talab qiladi. Spektr bo‘ylab undan keyin atomlarni ionlashtira olmaydigan, ammo molekulalarni hosil qiluvchi atomlararo bog‘larni buzishi mumkin bo‘lgan quyi ultrabinafsha diapazonidagi ionlashtirmaydigan energiya manbalari joylashadi. Bunda atomlarning o‘zi emas, molekulalar parchalanadi. Bunga quyoshning uzun to‘lqinli ultrabinafsha nurlari sabab bo‘ladigan quyoshda kuyish yaxshi misoldir. UB nurlariga qaraganda uzunroq to‘lqinli, ko‘rinadigan, infraqizil va mikroto‘lqin diapazonidagi nurlanish bog‘larni uzishga qodir emas, biroq ularda tebranishlar keltirib chiqarishi mumkin; bu tebranishlar issiqlik. Radioto‘lqinlar va undan past chastotali nurlanish odatda biologik tizimlar uchun zararli deb hisoblanmaydi. Biroq energiya chegarasi keskin emas, chunki ayrim chastotalarning o‘zaro mos kelishi bilan bog‘liq boshqa ta’sirlar ham mavjud.
«Nurlanish» so‘zi chiqayotgan to‘lqinlar hodisasidan (ya’ni manbadan barcha yo‘nalishlarda tarqaladigan to‘lqinlardan) kelib chiqqan. Bu jihat nurlanishning barcha turlariga tatbiq etiladigan o‘lchovlar va fizik birliklar tizimining shakllanishiga olib keladi. Bunday nurlanish fazoda tarqalar ekan, uning energiyasi (vakuumda) saqlanadi va yoyilish maydoni ortadi. Shu sababli nuqtaviy manbadan chiqadigan barcha turdagi nurlanish intensivligi manbadan uzoqlashgan sari teskari kvadratlar qonuniga muvofiq kamayadi. Har qanday ideal qonun singari, teskari kvadratlar qonuni ham manba geometrik nuqtaga yaqinlashgandek bo‘lgan sharoitda o‘lchangan nurlanish intensivligini ma’lum aniqlik bilan ifodalaydi.
Ionlashtiruvchi nurlanish

Yetarlicha yuqori energiyaga ega nurlanish atomlarni ionlashtirishi mumkin; ya’ni u atomlardan elektronlarni urib chiqarib, ionlar hosil qiladi. Elektron atomning elektron qobig‘idan uzilib (yoki «urib chiqarilib») ketganda ionlanish sodir bo‘ladi va atom sof musbat zaryadga ega bo‘lib qoladi. Tirik hujayralar va, eng muhimi, bu hujayralardagi DNK ionlanish tufayli shikastlanishi mumkin. Shu sababli ionlashtiruvchi nurlanish ta’siri saraton rivojlanish xavfini oshiradi, deb hisoblanadi. Demak, «ionlashtiruvchi nurlanish» atamasi zarrachalar va elektromagnit nurlanishning boshqa turlaridan, asosan, uning biologik zarar yetkazish salohiyati juda yuqori bo‘lgani uchun ajratiladi. Alohida hujayra trillionlab atomlardan tashkil topgan bo‘lsa-da, nurlanish quvvati past yoki o‘rtacha bo‘lganda ularning faqat kichik bir qismi ionlashadi. Ionlashtiruvchi nurlanishning saraton keltirib chiqarish ehtimoli yutilgan dozaga, shuningdek nurlanish turi va nurlangan organizm yoki to‘qimaning sezgirligiga bog‘liq (samarali doza).
Agar ionlashtiruvchi nurlanish manbai radioaktiv modda yoki yadro jarayoni, masalan, yadrolarning bo‘linishi yoki sintezi bo‘lsa, zarrachalar nurlanishini ham ko‘rib chiqish kerak. Zarrachalar nurlanishi — yadro reaksiyalari natijasida relativistik tezliklargacha tezlashtirilgan subatom zarrachalarning nurlanishidir. Ularning impulsi tufayli ular elektronlarni urib chiqarish va moddalarni ionlashtirishga qodir. Biroq ularning aksariyati elektr zaryadiga ega bo‘lgani uchun ionlashtiruvchi elektromagnit nurlanish kabi chuqur kirib bora olmaydi. Neytral zarralar bundan mustasno; quyida ko‘ring. Bunday zarrachalarning bir necha turi mavjud, ammo ularning aksariyati alfa-zarralar, beta-zarralar, neytronlar va protonlardir. Umuman olganda, energiyasi taxminan 10 elektron-volt (eV) dan yuqori bo‘lgan fotonlar va zarralar ionlashtiruvchi hisoblanadi (ayrim mutaxassislar suvning ionlanish energiyasiga mos keladigan 33 eV qiymatidan foydalanadi). Radioaktiv moddalar yoki kosmik nurlardan keladigan zarrachalar nurlanishi deyarli har doim ionlashtirish uchun yetarli energiyaga ega bo‘ladi.
Ionlashtiruvchi nurlanishning katta qismi radioaktiv moddalar va kosmosdan (kosmik nurlar ko‘rinishida) keladi. Shu sababli u atrof-muhitda tabiiy ravishda mavjud: aksariyat tog‘ jinslari va tuproqlarda radioaktiv moddalar oz miqdorda uchraydi. Bu nurlanish ko‘rinmas va inson sezgilari orqali bevosita aniqlanmaydi. Shuning uchun uning mavjudligini aniqlash uchun odatda Geyger hisoblagichlari kabi asboblar talab etiladi. Ayrim hollarda nurlanish modda bilan o‘zaro ta’sirlashganda ikkilamchi ko‘rinadigan yorug‘lik chiqishi mumkin. Bunga Cherenkov nurlanishi va radiolyuminessensiya misol bo‘ladi.

Ionlashtiruvchi nurlanish tibbiyot, ilmiy tadqiqotlar va qurilishda ko‘plab amaliy maqsadlarda qo‘llanadi, biroq noto‘g‘ri ishlatilganda salomatlik uchun xavf tug‘diradi. Nurlanish ta’siri tirik to‘qimalarni shikastlaydi; yuqori dozalar o‘tkir nurlanish kasalligiga olib kelib, terining kuyishi, soch to‘kilishi, a’zolar yetishmovchiligi va o‘limga sabab bo‘lishi mumkin, har qanday doza esa saraton va genetik shikastlanishlar ehtimolini oshirishi mumkin; saratonning o‘ziga xos turi — qalqonsimon bez saratoni — ko‘pincha yadro qurollari va reaktorlardan tarqaladigan nurlanish manbai radioaktiv bo‘linish mahsuloti bo‘lgan yod, yod-131ning biologik faolligi tufayli yuzaga keladi. Shunga qaramay, ionlashtiruvchi nurlanish sabab hujayralarda saraton paydo bo‘lishining aniq xavfi va ehtimolini hisoblash hozirgacha to‘liq tushunilmagan. Hozirgi baholar populyatsion ma’lumotlar asosida, jumladan Xirosima va Nagasakining atom bombalari bilan bombardimon qilinishi hamda keyingi yadro avariyalari, masalan, Chernobil halokati va Fukusima AESidagi avariya (Fukusima halokati) oqibatlariga tayangan holda noaniqlik bilan aniqlanadi. Radiologik himoya bo‘yicha xalqaro komissiyaning ta’kidlashicha, «Komissiya modellar va parametr qiymatlarining noaniqligi hamda yetarlicha aniq emasligidan xabardor». Shuningdek, «jamoaviy samarali doza epidemiologik xavfni baholash vositasi sifatida mo‘ljallanmagan va undan xavfni bashorat qilishda foydalanish maqsadga muvofiq emas» hamda «xususan, oddiy individual dozalardan hisoblangan jamoaviy samarali dozalar asosida saraton tufayli vafot etadiganlar sonini hisoblashdan qochish kerak».
Ultrabinafsha nurlanish
To‘lqin uzunligi 10 nm dan 125 nm gacha bo‘lgan ultrabinafsha nurlanish havo molekulalarini ionlashtiradi, shu sababli u havo va, xususan, ozon (O3) tomonidan kuchli yutiladi. Shuning uchun ionlashtiruvchi ultrabinafsha nurlanish Yer atmosferasiga sezilarli darajada kira olmaydi va ba’zan vakuum ultrabinafshasi deb ataladi. UB spektrining bu qismi kosmosda mavjud bo‘lsa-da, Yer yuzidagi tirik organizmlarga yetib bormagani uchun biologik ahamiyatga ega emas.
Atmosferada ozon ionlashtirmaydigan, biroq xavfli ultrabinafsha nurlarining taxminan 98 foizini yutadigan qatlam mavjud. Bu qatlam ozon qatlami deb ataladi. U Yer yuzasidan taxminan 32 km balandlikda boshlanib, yuqoriga qarab davom etadi. Yer yuzasiga yetib keladigan ultrabinafsha spektrining bir qismi (energiyasi 3,1 eV dan yuqori, to‘lqin uzunligi esa 400 nm dan kam bo‘lgan qismi) ionlashtirmaydi, ammo biologik jihatdan baribir xavflidir. Chunki bunday energiyali alohida fotonlar biologik molekulalarda elektron qo‘zg‘alishini yuzaga keltirib, nomaqbul reaksiyalar orqali ularni shikastlashi mumkin. Bunga DNKdagi pirimidin dimerlari hosil bo‘lishi misol bo‘ladi. Bu jarayon to‘lqin uzunligi 365 nm dan (3,4 eV) kichik bo‘lganda boshlanadi, holbuki bu qiymat ionlanish energiyasidan ancha past. Shu xususiyat ultrabinafsha spektriga haqiqiy ionlanish sodir bo‘lmasa ham, biologik tizimlarda ionlashtiruvchi nurlanishga xos ayrim ta’sirlarni beradi. Aksincha, ko‘rinadigan yorug‘lik va infraqizil nurlanish, mikroto‘lqinlar hamda radioto‘lqinlar kabi uzun to‘lqinli elektromagnit nurlanish fotonlari molekulalarni shikastlaydigan darajada qo‘zg‘atish uchun yetarli energiyaga ega emas. Shu sababli energiya birligiga nisbatan bunday nurlanish ancha kam xavflidir.
Rentgen nurlanishi
Rentgen nurlari to‘lqin uzunligi taxminan 10 dan kichik bo‘lgan elektromagnit to‘lqinlardir−9 m (chastotasi 3 × 10 dan yuqori 17 Hz va energiyasi 1240 eV). To‘lqin uzunligi qancha kichik bo‘lsa, tenglamaga muvofiq energiya shuncha yuqori bo‘ladi: E = hc/λ («E» — energiya; «h» — Plank doimiysi; «c» — yorug‘lik tezligi; «λ» — to‘lqin uzunligi). Rentgen fotoni atom bilan to‘qnashganda, atom foton energiyasini yutib, elektronni yuqoriroq energetik sathga ko‘tarishi mumkin. Agar foton energiyasi juda yuqori bo‘lsa, u elektronni atomdan butunlay urib chiqarib, atomni ionlashtirishi mumkin. Odatda, yirik atomlar rentgen fotonini ko‘proq yutadi, chunki ularda turli sathlardagi elektronlar energiyasi orasidagi farq kattaroq bo‘ladi. Inson tanasidagi yumshoq to‘qimalar suyak tarkibidagi kalsiy atomlariga qaraganda kichikroq atomlardan tashkil topgan. Shu sababli rentgen nurlarining yutilishida tafovut yuzaga keladi. Rentgen apparatlari suyak va yumshoq to‘qimalarning nurni turlicha yutish xususiyatidan maxsus foydalanadi; bu shifokorlarga inson tanasi tuzilishini tekshirish imkonini beradi.
Rentgen nurlari Yer atmosferasining qalin qatlamida ham to‘liq yutiladi. Natijada Quyoshdan keladigan rentgen nurlanishi, miqdori ultrabinafsha nurlanishdan kam bo‘lsa-da, kuchli bo‘lishiga qaramay, Yer yuzasiga yetib kelmaydi.
Gamma-nurlanish

Gamma (γ) nurlanish to‘lqin uzunligi 3 × 10 dan kichik bo‘lgan fotonlardan tashkil topadi−11 metr (chastotasi 10 dan yuqori 19 Hz va energiyasi 41,4 keV). Gamma-nurlanish — aksariyat yadro reaksiyalaridan keyin beqaror yadroni ortiqcha energiyadan xalos qiladigan yadro jarayonidir. Alfa va beta zarralar elektr zaryadi hamda massaga ega, shu sababli yo‘lida uchragan boshqa atomlar bilan oson o‘zaro ta’sirlashadi. Gamma-nurlanish esa massa va elektr zaryadiga ega bo‘lmagan fotonlardan tashkil topadi. Natijada u modda ichiga alfa yoki beta nurlanishga qaraganda ancha chuqurroq kirib boradi.
Gamma-nurlarni yetarlicha qalin yoki zich material qatlami to‘xtata oladi. Bunda materialning nurlanishni susaytirish qobiliyati ushbu chastotalar diapazonida, asosan (ammo to‘liq emas), nurlanish yo‘lidagi umumiy massaga bog‘liq; materialning zichligi yuqori yoki past bo‘lishi bu holatni o‘zgartirmaydi. Biroq rentgen nurlaridagi kabi, atom raqami yuqori bo‘lgan materiallar, masalan, qo‘rg‘oshin yoki kambag‘allashtirilgan uran, teng massadagi atom og‘irligi pastroq va zichligi kamroq materiallarga (masalan, suv yoki beton) nisbatan nurlanishni to‘xtatish qobiliyatini o‘rtacha darajada (odatda 20–30 %) oshiradi. Atmosfera kosmosdan Yerga kelayotgan barcha gamma-nurlarni yutadi. Hatto havo ham gamma-nurlarni yuta oladi: ular havoda o‘rtacha 150 m masofani bosib o‘tganda, to‘lqin energiyasi ikki baravar kamayadi.
Alfa-nurlanish

Alfa-zarralar — geliy-4 yadrolari (ikki proton va ikki neytron). Ular zaryadi va umumiy massasi tufayli modda bilan kuchli o‘zaro ta’sirlashadi. Odatdagi tezliklarida havoda atigi bir necha santimetr yoki zichligi past materialda bir necha millimetr masofaga kira oladi (masalan, ayrim Geyger naychalariga alfa-zarralarni to‘xtatib qolmaslik va aniqlash imkonini berish uchun maxsus yupqa slyuda plastinkasi joylashtiriladi). Bu odatiy alfa-parchalanish natijasida hosil bo‘ladigan alfa-zarralar o‘lik teri hujayralarining tashqi qatlamlaridan o‘ta olmaydi va chuqurroqdagi tirik to‘qimalarni shikastlamaydi. Juda yuqori energiyali ayrim alfa-zarralar taxminan 10 foiz kosmik nurlarning tarkibiga kiradi va ular tanaga, hatto yupqa metall plastinalarga ham kirib bora oladi. Biroq ular faqat kosmonavtlar uchun xavf tug‘diradi, chunki Yerning magnit maydoni ularni og‘diradi, so‘ngra atmosfera to‘xtatib qoladi.
Alfa-nurlanish alfa chiqaruvchi radioizotoplar organizmga tushganda, nafas orqali ichga kirganda yoki yutilganda xavfli bo‘ladi. Bunda radioizotop sezgir tirik to‘qimaga yetarlicha yaqinlashadi va alfa-nurlanish hujayralarni shikastlashi mumkin. Bir xil energiya miqdorida alfa-zarralar hujayralarni shikastlashda gamma va rentgen nurlariga qaraganda kamida 20 baravar samaraliroqdir. Bu ta’sir haqida nisbiy biologik samaradorlik bo‘limiga qarang. Juda zaharli alfa-nurlanish chiqaruvchilarga radiy, radon va poloniyning barcha izotoplari misol bo‘ladi. Buning sababi — yarim yemirilish davri qisqa bo‘lgan ushbu materiallarda parchalanishlar sonining ko‘pligidir.
Beta-nurlanish

Beta-minus (β -) nurlanish yuqori energiyali elektrondan tashkil topadi. Uning modda ichiga kirib borish qobiliyati alfa-nurlanishnikidan yuqori, gamma-nurlanishnikidan esa past. Radioaktiv parchalanish natijasida hosil bo‘ladigan beta-nurlanishni bir necha santimetr qalinlikdagi plastmassa yoki bir necha millimetr qalinlikdagi metall to‘xtata oladi. U yadrodagi neytron protonga parchalanganda, beta-zarra va antineytrino ajralib chiqishi natijasida yuzaga keladi. Chiziqli tezlatkichdan chiqadigan beta-nurlanish tabiiy beta-nurlanishga qaraganda ancha yuqori energiyali va chuqurroq kirib boruvchidir. U ba’zan davolash maqsadida, xususan, yuzaki o‘smalarni davolash uchun nur terapiyasida qo‘llanadi.
Beta-plyus (β +) nurlanish — bu pozitronlarning nurlanishidir. Pozitron elektronning antizarrasi hisoblanadi. Pozitron modda ichidagi elektronlarga o‘xshash tezlikkacha sekinlashganda, elektron bilan annigilyatsiyaga uchraydi va bu jarayonda energiyasi 511 keV bo‘lgan ikkita gamma-foton ajralib chiqadi. Bu ikki gamma-foton taxminan qarama-qarshi yo‘nalishlarda harakatlanadi. Pozitronlar annigilyatsiyasidan hosil bo‘lgan gamma-nurlanish yuqori energiyali fotonlardan tashkil topadi va ionlashtiruvchi nurlanish hisoblanadi.
Neytron nurlanishi
Neytronlar tezligi yoki energiyasiga ko‘ra tasniflanadi. Neytron nurlanishi erkin neytronlardan tashkil topadi. Bu neytronlar o‘z-o‘zidan yoki sun’iy ravishda yuzaga keltirilgan yadro bo‘linishi vaqtida ajralib chiqishi mumkin. Neytronlar nurlanish zarralarining kam uchraydigan turidir; ular ko‘p miqdorda faqat yadro bo‘linishi yoki sintezning zanjir reaksiyalari faol kechadigan joylarda hosil bo‘ladi. Termoyadro portlashi vaqtida bu jarayon taxminan 10 mikrosekund davom etadi, ishlayotgan yadro reaktorida esa uzluksiz sodir bo‘ladi. Yadro yoqilg‘isi massasi kritik holatdan pastga tushganda, reaktorda neytron ishlab chiqarilishi deyarli darhol to‘xtaydi.
Neytronlar — boshqa obyekt yoki materiallarni radioaktiv holga keltira oladigan ionlashtiruvchi nurlanishning yagona turidir. Neytron faollashuvi deb ataladigan bu jarayon tibbiyot, ilm-fan va sanoat maqsadlarida ishlatiladigan radioaktiv manbalarni ishlab chiqarishning asosiy usuli hisoblanadi. Nisbatan past energiyali issiqlik neytronlari ham neytron faollashuvini yuzaga keltiradi (aslida ular buni tez neytronlarga qaraganda samaraliroq amalga oshiradi). Neytronlar proton va elektron kabi zaryadlangan zarralardan farqli ravishda atomlarni bevosita ionlashtirmaydi, chunki ularning zaryadi yo‘q. Ular atom yadrolari tomonidan yutiladi, natijada yadrolar beqaror holga keladi va ionlanish yuzaga keladi. Shu sababli neytronlar «bilvosita ionlashtiruvchi» deb hisoblanadi. Hatto sezilarli kinetik energiyaga ega bo‘lmagan neytronlar ham moddani bilvosita ionlashtiradi va shu tariqa jiddiy radiatsion xavf tug‘diradi. Barcha materiallar neytronlar ta’sirida faollasha olmaydi. Masalan, suv tarkibidagi ikkala tur atomning (vodorod va kislorod) eng keng tarqalgan izotoplari neytronlarni yutib, og‘irroq bo‘ladi, biroq bu atomlarning nisbatan barqaror shakllari bo‘lib qoladi. Vodorod atomini faollashtirish uchun bittadan ortiq neytron yutilishi kerak — bu statistik jihatdan kam uchraydigan hodisa. Kislorod esa yana ikkita neytron yutishi kerak. Shu sababli suvning faollashish qobiliyati juda past. Boshqa tomondan, natriy tuzlari (masalan, dengiz suvidagi tuzlar) Na-24 ga aylanishi uchun atigi bitta neytronni yutishi kifoya. Bu izotop juda kuchli beta-parchalanish manbai bo‘lib, uning yarim yemirilish davri 15 soatni tashkil etadi.
Bundan tashqari, yuqori energiyali (tez) neytronlar atomlarni bevosita ionlashtira oladi. Yuqori energiyali neytronlarning atomlarni ionlashtirish mexanizmlaridan biri — atom yadrosiga urilib, atomni molekuladan chiqarib yuborishidir. Bunda bir yoki bir nechta elektron o‘z joyida qoladi va kimyoviy bog‘ uziladi. Natijada kimyoviy erkin radikallar hosil bo‘ladi. Bundan tashqari, juda yuqori energiyali neytronlar «neytronlarning parchalanishi» yoki urib chiqarish jarayoni orqali ionlashtiruvchi nurlanishni yuzaga keltirishi mumkin. Bunda neytronlar zarba paytida atom yadrolaridan (ayniqsa, vodorod yadrolaridan) yuqori energiyali protonlarni chiqarib yuboradi. Bu jarayonda neytron energiyasining katta qismi protonlarga uzatiladi; xuddi bir bilyard shari ikkinchisiga urilgandagi kabi. Zaryadlangan protonlar va bunday reaksiyalarning boshqa mahsulotlari bevosita ionlanishni yuzaga keltiradi.
Yuqori energiyali neytronlar modda ichiga chuqur kirib boradi va havoda uzoq masofalarni (yuzlab, hatto minglab metrlarni), oddiy qattiq jismlarda esa o‘rtacha masofalarni (bir necha metrni) bosib o‘tishi mumkin. Odatda, ularni bir metrdan kam masofada to‘xtatish uchun beton yoki suv kabi vodorodga boy materiallardan himoya qatlami kerak bo‘ladi. Neytron nurlanishining odatiy manbalaridan biri yadro reaktori ichida joylashgan bo‘ladi; u yerda samarali himoya sifatida bir necha metr qalinlikdagi suv qatlamidan foydalaniladi.
Kosmik nurlanish
Kosmosdan Yer atmosferasiga kirib keladigan yuqori energiyali zarralarning ikkita manbai bor: Quyosh va uzoq kosmos. Quyosh zarralarni uzluksiz chiqaradi. Ularning asosiy qismini quyosh shamolidagi erkin protonlar tashkil etadi. Ba’zan Quyosh zarrachalar oqimini koronal massa otilishlari orqali sezilarli darajada oshiradi.
Uzoq kosmosdan (galaktikalararo va galaktikadan tashqari fazodan) keladigan zarralar ancha kam uchraydi, biroq ularning energiyasi ancha yuqori. Bu zarralar ham asosan protonlardan iborat; qolgan qismining katta ulushini gelionlar (alfa-zarralar) tashkil etadi. Og‘irroq elementlarning to‘liq ionlashgan bir nechta yadrosi ham mavjud. Galaktik kosmik nurlarning kelib chiqishi hali yetarlicha o‘rganilmagan, biroq ular magnit maydonlari ulkan tezlanishlarni yuzaga keltira oladigan o‘ta yangi yulduzlar va, ayniqsa, gamma-chaqnashlar qoldiqlari bo‘lishi mumkin. Bunday tezlanishlar mavjudligi ushbu zarralarning aniqlanishi orqali baholanadi. Kosmik zarralar kvazarlar tomonidan ham hosil qilinishi mumkin. Kvazarlar — gamma-chaqnashlarga o‘xshash, biroq butun galaktika miqyosida yuz beradigan reaktiv oqim hodisasidir. Ular ancha katta o‘lchamlari bilan ajralib turadi va Koinotning ilk tarixidagi eng kuchli hodisalardan biri bo‘lganga o‘xshaydi.
Ionlashtirmaydigan nurlanish

Ionlashtirmaydigan nurlanish zarralarining kinetik energiyasi modda orqali o‘tayotganda zaryadlangan ionlar hosil qilish uchun juda kichik. Ionlashtirmaydigan elektromagnit nurlanishda (quyidagi turlarga qarang) unga mos zarralar — fotonlar — molekula va atomlarning faqat aylanish, tebranish yoki elektron valent konfiguratsiyalarini o‘zgartirish uchun yetarli energiyaga ega bo‘ladi. Ionlashtirmaydigan nurlanish shakllarining tirik to‘qimalarga ta’siri yaqindagina o‘rganish mavzusiga aylandi. Shunga qaramay, ionlashtirmaydigan nurlanishning turli shakllari turlicha biologik ta’sir ko‘rsatishi kuzatilgan.
Hatto «ionlashtirmaydigan» nurlanish ham haroratni ionlanish energiyasigacha oshirish uchun yetarli issiqlik ajratsa, termik ionlanishni keltirib chiqarishi mumkin. Bunday reaksiyalar ionlashtiruvchi nurlanishga qaraganda ancha yuqori energiyada sodir bo‘ladi, chunki ionlashtiruvchi nurlanishda ionlanish uchun alohida zarraning o‘zi kifoya. Termik ionlanishning tanish misollari — oddiy olov alangasida kuzatiladigan ionlanish (plazma) hamda ovqatni qovurish vaqtida infraqizil nurlanish ta’sirida oziq-ovqatning qorayish reaksiyalaridir.
Elektromagnit spektr — elektromagnit nurlanishning barcha mumkin bo‘lgan chastotalari diapazonidir. Obyektning elektromagnit spektri (odatda shunchaki spektr deb ataladi) — aynan shu obyekt chiqaradigan yoki yutadigan elektromagnit nurlanishning o‘ziga xos taqsimotidir.
Elektromagnit nurlanishning ionlashtirmaydigan qismi atom yoki molekulalardan elektronlarni ajratib olish va shu tariqa ularni ionlashtirish uchun yetarli energiyaga ega bo‘lmagan elektromagnit to‘lqinlardan (alohida kvantlar yoki zarralar sifatida, qarang: Foton) tashkil topadi. Bunga radioto‘lqinlar, mikroto‘lqinlar, infraqizil va (ba’zan) ko‘rinadigan yorug‘lik kiradi. Ultrabinafsha yorug‘likning pastroq chastotalari kimyoviy o‘zgarishlar va molekulyar shikastlanishga olib kelishi mumkin. Bu ta’sir ionlanishga o‘xshasa-da, texnik jihatdan ionlanish hisoblanmaydi. Ultrabinafsha yorug‘likning eng yuqori chastotalari, shuningdek barcha rentgen va gamma-nurlar ionlashtiruvchi hisoblanadi.
Ionlanishning yuzaga kelishi zarralar yoki to‘lqinlarning soniga emas, balki alohida zarra yoki to‘lqinning energiyasiga bog‘liq. Zarralar yoki to‘lqinlarning kuchli oqimi, agar ularning har biri ionlashtirish uchun yetarli energiya tashimasa, ionlanishni yuzaga keltirmaydi. Biroq ular jism haroratini atom yoki molekulalarning oz qismini ionlashtirish uchun yetarlicha yuqori darajaga ko‘tarishi mumkin. Bu jarayon termik ionlanish deb ataladi va buning uchun nurlanish intensivligi nisbatan nihoyatda yuqori bo‘lishi kerak.
Ultrabinafsha yorug‘lik
Yuqorida qayd etilganidek, ultrabinafsha spektrining quyi qismi — yumshoq UB deb ataladigan, 3 eV dan taxminan 10 eV gacha bo‘lgan diapazon — ionlashtirmaydi. Biroq ionlashtirmaydigan ultrabinafsha nurlanishning kimyoga ta’siri va biologik tizimlarga yetkazadigan zarari (jumladan, oksidlanish, mutatsiyalar va saraton) shundayki, UB spektrining bu qismi ham ko‘pincha ionlashtiruvchi nurlanish bilan qiyoslanadi.
Ko‘rinadigan yorug‘lik
Yorug‘lik yoki ko‘rinadigan yorug‘lik — inson ko‘zi ko‘ra oladigan, to‘lqin uzunligi 380–750 nm bo‘lgan elektromagnit nurlanishning juda tor diapazonidir. Bu, mos ravishda, 790 dan 400 THz gacha bo‘lgan chastotalarga to‘g‘ri keladi. Kengroq ma’noda fiziklar «yorug‘lik» atamasidan ko‘rinadigan yoki ko‘rinmaydigan barcha to‘lqin uzunliklaridagi elektromagnit nurlanishni ifodalash uchun foydalanadi.
Infraqizil nurlanish
Infraqizil (IQ) yorug‘lik — to‘lqin uzunligi 0,7 dan 300 mikrometrgacha bo‘lgan elektromagnit nurlanishdir. Bu, mos ravishda, 430 dan 1 THz gacha bo‘lgan chastotalar diapazoniga to‘g‘ri keladi. IQ nurlarining to‘lqin uzunligi ko‘rinadigan yorug‘liknikidan uzun, mikroto‘lqinlarnikidan esa qisqaroq. Infraqizil nurlanishni uni chiqarayotgan obyektlardan masofadan turib «sezish» orqali aniqlash mumkin. Infraqizil nurlanishga sezgir ilonlar boshidagi «pit» (inglizcha pit) deb ataladigan teshiksimon linza yordamida infraqizil nurlanishni aniqlashi va uni bir nuqtaga jamlashi mumkin. Kuchli quyosh nuri dengiz sathida har kvadrat metrga 1 kilovattdan sal ko‘proq nurlanish energiyasini beradi. Bu energiyaning 53 foizi infraqizil nurlanish, 44 foizi ko‘rinadigan yorug‘lik va 3 foizi ultrabinafsha nurlanish hissasiga to‘g‘ri keladi.
Mikroto‘lqinlar

Mikroto‘lqinlar — to‘lqin uzunligi bir millimetrdan bir metrgacha bo‘lgan elektromagnit to‘lqinlardir. Bu 300 MHz dan 300 GHz gacha bo‘lgan chastotalar diapazoniga mos keladi. Ushbu keng ta’rif UHF va EHF (millimetrli to‘lqinlar) diapazonlarini ham qamrab oladi, biroq turli manbalarda boshqa chegaralar ham qo‘llanadi. Har qanday holatda mikroto‘lqinlar kamida o‘ta yuqori chastotalar diapazonini (3 dan 30 GHz gacha yoki 10 dan 1 cm gacha) to‘liq qamrab oladi. Radiochastota texnikasida quyi chegara ko‘pincha 1 GHz (30 cm), yuqori chegara esa taxminan 100 GHz (3 mm) qilib belgilanadi.
Radioto‘lqinlar
Radioto‘lqinlar — elektromagnit spektrda infraqizil yorug‘likdan uzunroq to‘lqin uzunligiga ega elektromagnit nurlanish turidir. Boshqa barcha elektromagnit to‘lqinlar singari, ular ham yorug‘lik tezligida harakatlanadi. Tabiiy radioto‘lqinlar chaqmoq yoki ayrim astronomik obyektlar tomonidan hosil qilinadi. Sun’iy ravishda hosil qilingan radioto‘lqinlardan statsionar va mobil radioaloqa, radioeshittirish, radiolokatsiya va boshqa navigatsiya tizimlari, sun’iy yo‘ldosh aloqasi, kompyuter tarmoqlari hamda ko‘plab boshqa sohalarda foydalaniladi. Bundan tashqari, o‘zgaruvchan tok o‘tayotgan deyarli har qanday sim energiyaning bir qismini radioto‘lqinlar ko‘rinishida tarqatadi; bu hodisa odatda xalaqit (interferensiya) deb ataladi. Radioto‘lqinlarning turli chastotalari Yer atmosferasida turlicha tarqaladi. Uzun to‘lqinlar Yer egriligiga mos ravishda egilib, uning ma’lum qismini bir tekis qamrab olishi mumkin. Qisqaroq to‘lqinlar ionosfera va Yer yuzasidan ko‘p marta qaytish orqali butun dunyo bo‘ylab tarqaladi. Ancha qisqa to‘lqinlar esa juda kam egiladi yoki qaytadi va ko‘rish chizig‘i bo‘ylab harakatlanadi.
Juda past chastota
Juda past chastota 30 Hz dan 3 kHz gacha bo‘lgan diapazonni anglatadi; bu, mos ravishda, 100 000 metrdan 10 000 metrgacha bo‘lgan to‘lqin uzunliklariga to‘g‘ri keladi. Radiochastota spektrining bu qismida o‘tkazish polosasi tor bo‘lgani uchun faqat radio navigatsiyasi kabi eng sodda signallarni uzatish mumkin. To‘lqin uzunliklari o‘n miriometrdan bir miriometrgacha o‘zgargani sababli bu diapazon miriometrli to‘lqinlar yoki miriometrli diapazon deb ham ataladi. Miriometr — 10 kilometrga teng bo‘lgan, hozir eskirgan metrik birlik.
O‘ta past chastota
O‘ta past chastota 3 dan 30 Hz gacha bo‘lgan nurlanish chastotalarini anglatadi (to‘lqin uzunliklari 108 dan 107 metrgacha, mos ravishda). Atmosfera fanida 3 Hz dan 3 kHz gacha bo‘lgan boshqa ta’rif ham qo‘llanadi. Magnitosfera haqidagi tegishli fan sohasida past chastotali elektromagnit tebranishlar (taxminan 3 Hz dan past chastotada yuz beradigan pulsatsiyalar) ULF diapazoniga kiritiladi. Shu sababli bu diapazon Xalqaro elektraloqa ittifoqi (ITU) belgilagan radioaloqa diapazonlaridan boshqacha ta’riflanadi. Michigan shtatidagi ulkan harbiy ELF antennasi boshqa chastotalarda qabul qilib bo‘lmaydigan qurilmalarga, masalan, suvosti kemalariga juda sekin xabarlarni uzatadi.
Issiqlik nurlanishi (issiqlik)
Issiqlik nurlanishi — Yerda tez-tez uchraydigan haroratlarda jismlar chiqaradigan infraqizil nurlanishning umumiy sinonimidir. Issiqlik nurlanishi nafaqat nurlanishning o‘zini, balki jism sirtining o‘z issiqlik energiyasini mutlaq qora jism nurlanishi shaklida chiqarish jarayonini ham anglatadi. Oddiy maishiy radiator yoki elektr isitgichdan chiqadigan infraqizil yoki qizil nurlanish, shuningdek ishlayotgan cho‘g‘lanma lampadan tarqaladigan issiqlik bunga misol bo‘ladi. Issiqlik nurlanishi atomlar ichidagi zaryadlangan zarralar harakatidan kelib chiqadigan energiya elektromagnit nurlanishga aylanganda hosil bo‘ladi.
Yuqorida ta’kidlanganidek, past chastotali issiqlik nurlanishi ham haroratni yetarlicha yuqori darajaga ko‘tarish uchun yetarli issiqlik energiyasini berganida termik ionlanishni yuzaga keltirishi mumkin. Bunga oddiy alanga ichida kuzatiladigan ionlanish (plazma) tipik misol bo‘ladi.
Mutlaq qora jism nurlanishi
Mutlaq qora jism nurlanishi — bu jism bir xil haroratga ega bo‘lganda chiqaradigan nurlanishning ideallashtirilgan spektridir. Spektr shakli va jism chiqaradigan energiyaning umumiy miqdori uning mutlaq haroratiga bog‘liq. Chiqariladigan nurlanish butun elektromagnit spektrni qamrab oladi. Muayyan chastotadagi nurlanish intensivligi (quvvat/yuza birligi) Plankning nurlanish qonuni bilan ifodalanadi. Muayyan haroratdagi qora jism uchun chiqariladigan nurlanish eng yuqori intensivlikka ega bo‘ladigan ma’lum bir chastota mavjud. Jism harorati oshgani sari nurlanishning bu eng yuqori chastotasi ham yuqoriroq chastotalar tomon siljiydi. Qora jism nurlanishi eng yuqori bo‘ladigan chastota Vin siljish qonuni bilan aniqlanadi va jismning mutlaq haroratiga bog‘liq. Qora jism — har qanday haroratda, har qanday berilgan to‘lqin uzunligida mumkin bo‘lgan eng katta miqdordagi nurlanishni chiqaradigan jismdir. Shuningdek, u har qanday berilgan to‘lqin uzunligida tushayotgan nurlanishning mumkin bo‘lgan eng katta miqdorini yutadi. Shu sababli harorati xona haroratiga teng yoki undan past bo‘lgan qora jism mutlaqo qora ko‘rinadi: u tushayotgan yorug‘likni qaytarmaydi va ko‘zimiz ko‘ra oladigan darajada ko‘rinadigan to‘lqin uzunliklarida nurlanish chiqarmaydi. Nazariy jihatdan, qora jism juda past chastotali radioto‘lqinlardan tortib rentgen nurlarigacha bo‘lgan butun spektr bo‘ylab elektromagnit nurlanish chiqaradi va uzluksiz nurlanish spektrini hosil qiladi.
Nurlanayotgan qora jismning rangi uning nurlanuvchi sirti haroratini ko‘rsatadi. U yulduzlar rangini belgilaydi. Yulduzlar infraqizildan qizil (2500 K), sariq (5800 K), oq va ko‘kimtir-oq (15 000 K) ranggacha o‘zgaradi; bunda nurlanish cho‘qqisi ko‘rinadigan spektrning shu nuqtalaridan o‘tadi. Cho‘qqi ko‘rinadigan spektrdan pastda bo‘lsa, jism qora ko‘rinadi; u spektrdan yuqorida bo‘lsa, jism ko‘kimtir-oq ko‘rinadi, chunki ko‘rinadigan ranglar ko‘kdan qizilgacha bo‘lgan barcha ranglarni qamrab oladi.
Kashf etilishi
Ko‘rinadigan yorug‘likdan farqli to‘lqin uzunliklariga ega elektromagnit nurlanish 19-asr boshlarida kashf etilgan. Infraqizil nurlanishning kashf etilishi astronom Uilyam Gershel nomi bilan bog‘liq. Gershel 1800-yilda o‘z natijalarini London Qirollik jamiyatiga taqdim etgan. Gershel ham Ritter singari yorug‘likni sindirish uchun prizma ishlatgan. U Quyoshdan kelayotgan yorug‘likni tahlil qilib, spektrning qizil qismidan tashqaridagi infraqizil nurlanishni kashf etdi. Bunda harorat ko‘tarilishini qayd etish uchun termometrdan foydalandi.
1801-yilda nemis fizigi Iogann Vilgelm Ritter ultrabinafsha nurlanishni kashf etdi. U prizma orqali o‘tgan nurlar kumush xlorid preparatlarini binafsha yorug‘likka qaraganda tezroq qoraytirishini kuzatdi. Ritterning tajribalari keyinchalik fotografiyaga aylangan jarayonning dastlabki bosqichi edi. Ritter ultrabinafsha nurlar kimyoviy reaksiyalarni keltirib chiqarishi mumkinligini qayd etdi.
Birinchi aniqlangan radioto‘lqinlar tabiiy manbadan olinmagan, balki nemis olimi tomonidan sun’iy ravishda yaratilgan. Bu olim Genrix Gerts 1887-yilda radiochastotalar diapazonida tebranishlar hosil qilish uchun mo‘ljallangan elektr zanjirlaridan foydalangan. Bu zanjirlar quyidagi olimning tenglamalariga muvofiq ishlagan: Jeyms Klerk Maksvell.
Vilgelm Rentgen nurlanishni kashf etib, uni X-nurlar deb atagan (rentgen). 8-noyabr, 1895-yilda vakuumlangan naychaga yuqori kuchlanish bergan holda tajriba o‘tkazayotib, u yaqin atrofdagi qoplamali shisha plastinkada flyuoressensiya paydo bo‘lganini sezdi. Bir oy ichida rentgen nurlarining asosiy xususiyatlarini aniqladi.
1896-yilda Anri Bekkerel ayrim minerallardan chiqadigan nurlar qora qog‘ozdan o‘tib, yorug‘lik ta’sirida ochilmagan fotoplastinkani qoraytirishini aniqladi. Uning doktoranti Mari Kyuri faqat muayyan kimyoviy elementlargina bu energiya nurlarini chiqarishini aniqladi. U bu xususiyatni radioaktivlik deb atadi.
Alfa-nurlar (alfa-zarralar) va beta-nurlar (beta-zarralar) Ernest Rezerford tomonidan 1899-yilda oddiy tajribalar yordamida bir-biridan ajratildi. Rezerford pitchblenda (uraninit) deb ataladigan radioaktiv manbadan foydalandi va manba chiqaradigan nurlar turli materiallarga turlicha darajada kirib borishini aniqladi. Nurlarning bir turi juda qisqa masofaga kirardi (qog‘oz uni to‘xtatardi) va musbat zaryadga ega edi. Rezerford uni alfa-nurlar deb atadi. Ikkinchi tur esa chuqurroq kirib borardi (qog‘oz ortidagi plyonkani ochishga qodir edi, ammo metall ortidan o‘ta olmasdi) va manfiy zaryadga ega edi. Rezerford bu turni beta deb atadi. Bu Bekkerel uran tuzlaridan birinchi bo‘lib aniqlagan nurlanish edi. 1900-yilda fransuz olimi Pol Vilyar radiyning neytral zaryadli va ayniqsa chuqur kirib boruvchi uchinchi turdagi nurlanishini aniqladi. Vilyar uni tavsiflagach, Rezerford bu nurlanishning yana bir turi ekanini tushundi va 1903-yilda uni gamma-nurlar deb atadi.
Anri Bekkerel beta-nurlar tez harakatlanuvchi elektronlar ekanini isbotladi. Rezerford va Tomas Royds 1909-yilda alfa-zarralar ionlashgan geliy ekanini isbotladi. Rezerford va Edvard Andrade 1914-yilda gamma-nurlar rentgen nurlariga o‘xshash, biroq to‘lqin uzunligi qisqaroq ekanini isbotladi.
Kosmosdan Yerga keladigan kosmik nurlarning manbalari 1912-yilda, olim Viktor Gess havo sharida parvoz qilib, turli balandliklarda erkin elektrometr yordamida o‘lchovlar o‘tkazganida uzil-kesil tasdiqlandi. Bu nurlanishlarning tabiati keyingi yillarda asta-sekin tushunila boshlandi.
Neytron nurlanishi 1932-yilda neytron bilan birga Jeyms Chedvik tomonidan kashf etildi. Ko‘p o‘tmay, kosmik nurlar reaksiyalarini o‘rganish jarayonida Vilson kamerasida pozitronlar kabi boshqa yuqori energiyali zarracha nurlanishlari ham aniqlandi. Shuningdek, myuonlar va pionlar ham kuzatildi va zarrachalar nurlanishining boshqa turlari sun’iy ravishda zarralar tezlatkichlarida, yigirmanchi asrning ikkinchi yarmida hosil qilindi.
Qo‘llanilishi
Tibbiyot
Nurlanish va radioaktiv moddalardan tashxis qo‘yish, davolash hamda ilmiy tadqiqotlarda foydalaniladi. Masalan, rentgen nurlanishi mushaklar va boshqa yumshoq to‘qimalardan o‘tadi, biroq zich materiallarda ushlanib qoladi. Rentgen nurlarining bu xususiyati shifokorlarga singan suyaklarni topish va organizmda o‘sishi mumkin bo‘lgan saraton o‘smalarini aniqlash imkonini beradi. Shifokorlar radioaktiv moddani organizmga yuborib, u tana bo‘ylab harakatlanganda ajraladigan nurlanishni kuzatish orqali ham muayyan kasalliklarni aniqlaydilar. Saratonni davolashda ishlatiladigan nurlanish ionlashtiruvchi nurlanish deb ataladi, chunki u o‘tadigan to‘qima hujayralarida atomlardan elektronlarni urib chiqarish orqali ionlar hosil qiladi. Bu hujayralarni nobud qilishi yoki genlarini o‘zgartirib, ularning o‘sishiga to‘sqinlik qilishi mumkin. Radioto‘lqinlar, mikroto‘lqinlar va yorug‘lik to‘lqinlari kabi nurlanishning boshqa shakllari ionlashtirmaydigan nurlanish deb ataladi. Ularning energiyasi hujayralarni ionlashtirish uchun yetarli emas.
Aloqa
Barcha zamonaviy aloqa tizimlarida elektromagnit nurlanishning turli shakllaridan foydalaniladi. Nurlanish intensivligining o‘zgarishi tovush, tasvir yoki uzatilayotgan boshqa ma’lumotlarning o‘zgarishini ifodalaydi. Masalan, inson ovozi radioto‘lqinlar yoki mikroto‘lqinlar orqali uzatilganda, to‘lqin ovozdagi tegishli o‘zgarishlarga mos ravishda o‘zgaradi. Musiqachilar tovush va musiqa yaratish uchun ultratovushni gamma-nurlari bilan qayta ishlash yoki yadro nurlanishidan foydalanish usullarini ham tajribadan o‘tkazganlar.
Fan
Tadqiqotchilar ilgari tirik organizm tarkibida bo‘lgan materiallarning yoshini aniqlash uchun radioaktiv atomlardan foydalanadilar. Bunday materiallarning yoshini ular tarkibidagi radioaktiv uglerod miqdorini o‘lchash orqali baholash mumkin. Bu jarayon radiouglerod usulida sanalash deb ataladi. Xuddi shuningdek, boshqa radioaktiv elementlardan foydalanib, tog‘ jinslari va boshqa geologik obyektlarning (hatto ayrim sun’iy buyumlarning ham) yoshini aniqlash mumkin; bu usul radiometrik sanalash deb ataladi. Atrof-muhit olimlari radioaktiv atomlardan, ya’ni indikator atomlardan foydalanib, ifloslantiruvchi moddalar atrof-muhit bo‘ylab qaysi yo‘nalishlarda tarqalishini aniqlaydilar.
Materiallar tarkibini neytron-aktivatsion tahlil deb ataladigan jarayon orqali ham aniqlash mumkin. Bu jarayonda olimlar modda namunasini neytronlar bilan bombardimon qiladilar. Namunadagi ayrim atomlar neytronlarni yutib, radioaktiv holga keladi. Olimlar chiqarilayotgan nurlanishni o‘rganish orqali namunadagi elementlarni aniqlashlari mumkin.
Nurlanishning ayrim turlari tufayli salomatlik va atrof-muhitga yetishi mumkin bo‘lgan zarar
Muayyan sharoitlarda ionlashtiruvchi nurlanish tirik organizmlarga zarar yetkazishi, saratonni keltirib chiqarishi yoki genetik materialni buzishi mumkin.
Muayyan sharoitlarda ionlashtirmaydigan nurlanish ham tirik organizmlarga zarar yetkazishi mumkin. Masalan, kuyish holatlari yuzaga kelishi mumkin. 2011-yilda Saratonni o‘rganish xalqaro agentligi Jahon sog‘liqni saqlash tashkilotining (JSST) radiochastotali elektromagnit maydonlarni (jumladan, mikroto‘lqinlar va millimetrli to‘lqinlarni) inson uchun kanserogen bo‘lishi mumkin bo‘lgan omillar ro‘yxatiga kiritish haqida bayonot e’lon qildi. 2013-yildan boshlab radiochastotali elektromagnit to‘lqinlar «inson uchun ehtimoliy kanserogen omil» sifatida tasniflanadi. Bu sohadagi tadqiqotlar davom etmoqda.
Axen universitetidagi EMF-Portal veb-saytida elektromagnit nurlanish ta’siri haqidagi eng yirik ma’lumotlar bazalaridan biri taqdim etilgan. 12-iyul, 2019-yil holatiga ko‘ra, bazada elektromagnit maydonlar ta’siri bo‘yicha 28 547 ta nashr va alohida ilmiy tadqiqotlarning 6 369 ta qisqacha bayoni mavjud edi.
Havolalar
- BBC’ning «In Our Time» dasturidagi «Nurlanish» soni
- Sog‘liq fizikasi jamiyatining ma’rifiy veb-sayti Arxiv nusxasi 27-iyun, 2019-yilda Wayback Machine’da
- Ionlashtiruvchi nurlanish va radon Arxiv nusxasi 1-noyabr, 2012-yilda Wayback Machine’da — Jahon sog‘liqni saqlash tashkilotidan
- Savol-javob: nurlanish ta’sirining salomatlikka ta’siri Arxiv nusxasi 15-fevral, 2021-yilda Wayback Machine’da, BBC News, 21-iyul, 2011-yil.