Energiya nima

Energiya
Energiya
	E, W
O‘lchamlik	L2MT−2
O‘lchov birliklari
SI	J
SGS	erg

Energiya (qadimgi yunoncha ἐνέργεια — «harakatga keltiruvchi narsa», «kuch», «qudrat») — skalyar fizik kattalik bo‘lib, materiya harakati va o‘zaro taʼsirining turli shakllari uchun yagona o‘lchovdir; materiya harakatining bir shakldan boshqasiga o‘tishini ham ifodalaydi. Energiya tushunchasining afzalligi shundaki, agar fizik tizim yopiq bo‘lsa, uning energiyasi tizim yopiq bo‘lib turgan vaqt davomida saqlanadi. Bu tasdiq energiyaning saqlanish qonuni deb ataladi.

Fundamental nuqtayi nazardan energiya ( impuls va impuls momenti) additiv harakat integrallari (yaʼni vaqt davomida saqlanadigan kattaliklar) uchligidan biri bo‘lib, Nyoter teoremasiga ko‘ra, vaqtning bir jinsliligi, yaʼni harakat qonunlarining vaqtga bog‘liq emasligi bilan bog‘liq.

«Energiya» so‘zini Aristotel «Fizika» risolasida qo‘llagan, biroq unda bu so‘z inson faoliyatini anglatgan.

Qo‘llaniladigan belgilar

Odatda energiya E belgisi bilan ifodalanadi; bu belgi lotincha energīa («harakat», «faoliyat», «qudrat») so‘zidan olingan.

Issiqlik miqdorini (yaʼni issiqlik almashinuvi orqali uzatilgan energiya miqdorini) ifodalash uchun odatda Q belgisi ishlatiladi; u inglizcha quantity of heat (issiqlik miqdori).

Ishni uzatilgan energiya miqdori sifatida belgilash uchun odatda A belgisi ishlatiladi; u nemischa arbeit («ish», «mehnat») so‘zidan olingan. Shuningdek, W belgisi ham qo‘llanadi; u inglizcha work («ish», «mehnat») so‘zidan kelib chiqqan.

Vaqt birligida energiyaning o‘zgarish miqdorini bildiruvchi quvvatni ifodalash uchun quyidagi belgi qo‘llanadi: W.

Jismning ichki energiyasini ifodalash uchun odatda U belgisi ishlatiladi (bu belgining kelib chiqishiga aniqlik kiritish lozim).

Atama tarixi

«Energiya» atamasi yunoncha ἐνέργεια so‘zidan kelib chiqqan. U ilk bor Aristotel asarlarida uchrab, harakat yoki voqelik (yaʼni harakatni amalga oshirish imkoniyatidan farqli ravishda, uning amalda ro‘yobga chiqishi) maʼnolarini bildirgan. Bu so‘z o‘z navbatida en- (qadimgi yunoncha ἐν — «ichida, ichkarida, ichkariga») old qo‘shimchasi va yunoncha ἔργον («ergon») — «ish» o‘zagidan yasalgan. Hind-yevropa bobo tiliga oid o‘zak — werg — ish yoki faoliyatni anglatgan (taqqoslang: inglizcha work, nemischa Werk). ἔργον shaklidagi o‘zak yunon tilidan kelib chiqqan xalqaro atama — ergonomika (biror narsaning inson faoliyatiga mosligi) so‘zida ham, οργ / ουργ shaklida esa yunoncha so‘zlarda, masalan, orgiya (buzuqlik) yoki teurgiya (ilohiy amal) kabi so‘zlarda ham uchraydi.

Leybnits 1686 va 1695-yillardagi risolalarida «tirik kuch» (vis viva) tushunchasini kiritib, uni jism massasi va tezligi kvadratining ko‘paytmasi sifatida taʼriflagan (hozirgi atama bilan bu ikki baravar kinetik energiyagateng). Bundan tashqari, Leybnits umumiy «tirik kuch» saqlanishiga ishongan. Jismlar tezligining ishqalanish tufayli kamayishini tushuntirish uchun u yo‘qolgan «tirik kuch» qismi atomlarga o‘tadi, deb taxmin qilgan.

Markiza Emili dyu Shatle «Fizika asoslari» kitobida (fransuzcha Institutions de Physique, 1740) Leybnits g‘oyasini amaliy kuzatuvlar bilan birlashtirgan. Bu kuzatuvlarni Villem Gravesand amalga oshirgan.

1807-yilda Tomas Yung «tirik kuch» o‘rniga «energiya» atamasini hozirgi maʼnoda birinchi marta ishlatgan. Gaspar-Gyustav Koriolis 1829-yilda ish bilan kinetik energiya o‘rtasidagi bog‘liqlikni ochib bergan. Uilyam Tomson (keyinchalik lord Kelvin) birinchi marta «kinetik energiya» atamasini eng kechi 1851-yilda ishlatgan, 1853-yilda esa Uilyam Renkin birinchi bo‘lib quyidagi tushunchani kiritgan: «potensial energiya».

Bir necha yil davomida energiya substansiya (teplorod (issiqlik suyuqligi))mi yoki shunchaki fizik kattalikmi, degan masalada bahslar bo‘lgan.

Bug‘ dvigatellarining rivojlanishi muhandislardan o‘z tizimlarining mexanik va issiqlik foydali ish koeffitsiyentini tasvirlashga imkon beradigan tushunchalar va formulalarni ishlab chiqishni talab etdi. Fiziklar (Sadi Karno, Jeyms Joul, Emil Klapeyron va German Gelmgolts), matematiklar — barchasi ishdeb ataladigan muayyan harakatlarni bajarish qobiliyati tizim energiyasi bilan qandaydir bog‘liq, degan fikrni rivojlantirdi. 1850-yillarda Glazgodagi naturfalsafa professori Uilyam Tomson va muhandis Uilyam Renkin «kinetik va haqiqiy (actual) energiya» kabi tushunchalardan foydalangan holda mexanikaning eskirgan tilini yangilash ustida ishlay boshladilar. Uilyam Tomson energiya haqidagi bilimlarni termodinamika qonunlari bilan birlashtirdi, bu esa kimyoning jadal rivojlanishiga yordam berdi. Rudolf Klauzius, Jozayya Gibbs va Valter Nernst termodinamika qonunlari yordamida ko‘plab kimyoviy jarayonlarni tushuntirdilar. Termodinamikaning rivojiga entropiyatushunchasini kiritib, uni matematik tarzda ifodalagan Klauzius hamda mutlaq qora jism nurlanishi qonunini kiritgan Yozef Stefan ham hissa qo‘shdi. 1853-yilda Uilyam Renkin «potensial energiya» tushunchasini kiritdi. 1881-yilda Uilyam Tomson tinglovchilarga shunday degan edi:

« energiya» so‘zi shu asr boshlarida doktor Tomas Yung tomonidan birinchi marta hozirgi maʼnosida ishlatilgan bo‘lsa-da, energiyani taʼriflab beruvchi nazariya ... oddiy matematik dinamika formulasidan butun tabiatni qamrab oluvchi va ilmiy tadqiqotchiga yo‘l ko‘rsatuvchi tamoyil darajasiga ko‘tarilgandan keyingina bu atama keng amaliy qo‘llanila boshladi.

Asl matn (inglizcha)
«Energiya» atamasi shu asr boshlarida doktor Tomas Yung tomonidan birinchi marta hozirgi maʼnosida qo‘llangan bo‘lsa-da, uni belgilovchi taʼlimot ... oddiy matematik dinamika formulasidan butun tabiatga tatbiq etiladigan va ilmiy izlanishlarga yo‘l ko‘rsatadigan tamoyil mavqeyiga ko‘tarilgandan keyingina keng qo‘llanila boshladi.

Keyingi o‘ttiz yil davomida bu yangi fan turlicha, jumladan «issiqlikning dinamik nazariyasi» (inglizcha dynamical theory of heat) va «energetika» (inglizcha energetics) deb atalgan. 1920-yillarga kelib «termodinamika» — energiyaning o‘zgarishlari haqidagi fan nomi umumqabul qilingan atamaga aylandi.

Quyidagi ikki tushunchaning o‘zaro aylanishi: issiqlik va ish — dastlabki ikki termodinamika qonunida ko‘rsatilgan. Energiya haqidagi fan biologik termodinamika va termoiqtisodiyot (inglizcha thermoeconomics) kabi ko‘plab yo‘nalishlarga ajraldi. Shu bilan birga, entropiya — foydali energiyaning yo‘qotilishi o‘lchovi, quvvat — vaqt birligidagi energiya oqimi va boshqa shu kabi tushunchalar rivojlandi. So‘nggi ikki asrda «energiya» so‘zining ilmiy bo‘lmagan maʼnoda ishlatilishi ommabop adabiyotda keng tarqaldi.

1918-yilda energiyaning saqlanish qonuni — aynan vaqt bo‘yicha siljish simmetriyasining matematik natijasi ekani isbotlandi; vaqt energiyaga qo‘shma kattalikdir. Yaʼni energiya saqlanadi, chunki fizika qonunlari vaqt davomida o‘zgarmaydi (qarang: Nyoter teoremasi, izotroplik fazo).

1961-yilda taniqli fizika o‘qituvchisi va Nobel mukofoti sovrindori Richard Feynman o‘z maʼruzalarida energiya tushunchasini quyidagicha izohlagan:

Tabiatning hozirgacha maʼlum bo‘lgan barcha hodisalarini boshqaruvchi bir fakt yoki, istasangiz, qonunmavjud. Bu qonunning hech qanday istisnosi maʼlum emas; bilishimizcha, u mutlaqo aniq. Uning nomi — energiyaning saqlanishi. U tabiatdagi har qanday o‘zgarishlarda o‘zgarmay qoladigan, energiya deb ataluvchi muayyan kattalik mavjudligini bildiradi. Bu juda mavhum fikrdir. Mohiyatan, u nima sodir bo‘lishidan qatʼi nazar o‘zgarmaydigan muayyan sonli kattalik mavjudligi haqidagi matematik tamoyildir. Bu biror hodisa mexanizmi yoki aniq narsaning tavsifi emas. Shunchaki, qandaydir sonni hisoblab, tabiatning barcha nayranglarini kuzatganimizdan keyin uni yana hisoblasak, o‘sha son o‘zgarmagan bo‘lishi haqidagi g‘aroyib haqiqatni bildiradi.

Asl matn (inglizcha)
Hozirgacha maʼlum bo‘lgan tabiat hodisalarini boshqaradigan bir fakt yoki, xohlasangiz, qonun bor. Bu qonunning maʼlum istisnosi yo‘q; bilishimizcha, u aniqdir. U energiyaning saqlanish qonuni deyiladi: tabiatdagi ko‘plab o‘zgarishlar davomida o‘zgarmaydigan energiya deb ataluvchi kattalik borligini bildiradi. Bu juda mavhum g‘oya, chunki u matematik tamoyildir: biror hodisa yuz berganida o‘zgarmaydigan sonli kattalik mavjud. Bu biror mexanizm yoki aniq narsaning tavsifi emas. Tabiatning turli hodisalarini kuzatishdan oldin bir sonni hisoblab, keyin yana hisoblasak, u avvalgidek qolishi g‘aroyib faktdir.

— Feynman fizika maʼruzalari

Energiya turlari

Energiya turlari:
	Mexanik	Potensial Kinetik
‹♦›	Ichki
	Elektromagnit	Elektr Magnit
	Kimyoviy
	Yadro
$G$	Gravitatsion
$∅︀$	Vakuum
Faraziy:
	Qorong‘i
Shuningdek qarang: Energiyaning saqlanish qonuni

Mexanika quyidagilarni farqlaydi: potensial energiyani (yoki umumiyroq holatda, o‘zaro taʼsir energiyasini — jismlar yoki ularning qismlari o‘zaro yoxud tashqi maydonlar bilan taʼsirlashgandagi energiyani) va kinetik energiyani (harakat energiyasini). Ularning yig‘indisi to‘liq mexanik energiya deb ataladi.

Barcha turdagi maydonlar energiyaga ega. Shu belgiga ko‘ra quyidagi energiyalar farqlanadi: elektromagnit (baʼzan elektr va magnit energiyalarga ajratiladi), gravitatsion (tortishish) va atom (yadro) energiyasi (u ham ikki turga bo‘linadi: kuchsiz va kuchli o‘zaro taʼsir energiyalari).

Termodinamika o‘rganadigan kattaliklar: ichki energiya va boshqa termodinamik potensiallar.

Kimyoda quyidagi kattaliklar o‘rganiladi: bog‘lanish energiyasi, kimyoviy moyillik kabi, energiya o‘lchamligi modda miqdoriga nisbatan olingan kattaliklar. Shuningdek qarang: kimyoviy potensial.

Portlash energiyasi baʼzan quyidagi birlikda o‘lchanadi: trotil ekvivalenti.

Kinetik

Kinetik energiya — mexanik tizimning nuqtalari harakatining tezliklariga bog‘liq energiyasidir. Ko‘pincha ilgarilanma va aylanma harakatning kinetik energiyalari farqlanadi. O‘lchov birligi: SI — joul. Aniqroq aytganda, kinetik energiya tizimning to‘liq energiyasi bilan uning tinchlik energiyasi o‘rtasidagi farqdir. Demak, kinetik energiya to‘liq energiyaning harakat bilan bog‘liq qismi.

Potensial

Potensial energiya — $U (\vec{r})$ — skalyar fizik kattalik bo‘lib, potensial kuch maydonida joylashgan jism (yoki moddiy nuqta)ning, maydon kuchlari bajargan ish evaziga kinetik energiya olishiga (yoki o‘zgartirishiga) sarflanishi mumkin bo‘lgan energiya zaxirasini bildiradi. Boshqa taʼrifga ko‘ra, potensial energiya koordinatalar funksiyasi bo‘lib, tizim lagranjianining tarkibiy hadi sifatida uning qismlari o‘rtasidagi o‘zaro taʼsirni tavsiflaydi.

«Potensial energiya» atamasini XIX asrda shotlandiyalik muhandis va fizik Uilyam Renkin kiritgan. Energiyaning o‘lchov birligi SI tizimida joul. Potensial energiya jismlarning fazodagi muayyan joylashuvi uchun nolga teng deb olinadi; bunday joylashuv keyingi hisoblashlar qulayligiga ko‘ra tanlanadi. Ushbu tanlov potensial energiyani meʼyorlash deb ataladi.

Elektromagnit

Gravitatsion energiya

Gravitatsion energiya — potensial energiya bo‘lib, jismlar (zarralar) tizimining o‘zaro tortishishi bilan bog‘liq. Gravitatsion bog‘langan tizim — tizimning gravitatsion energiyasi ( tinchlik energiyasidan tashqari) boshqa barcha energiya turlari yig‘indisidan katta bo‘lgan tizimdir. Odatda, bir-biridan chekli masofada joylashgan jismlar tizimining gravitatsion energiyasi manfiy, cheksiz uzoqlashgan, yaʼni o‘zaro gravitatsion taʼsirlashmaydigan jismlarniki nol deb olinadi. Gravitatsion va kinetik energiyaning yig‘indisiga teng to‘liq energiya doimiydir; ajratilgan tizim uchun gravitatsion energiya bog‘lanish energiyasihisoblanadi. To‘liq energiyasi musbat bo‘lgan tizimlar statsionar bo‘la olmaydi.

Yadro energiyasi

Yadro (atom) energiyasi — atom yadrolarida saqlanadigan va yadro reaksiyalarida ajralib chiqadigan energiya.

Bog‘lanish energiyasi — yadroni alohida nuklonlarga ajratish uchun talab qilinadigan energiyadir. Bir nuklonga to‘g‘ri keladigan bog‘lanish energiyasi turli kimyoviy elementlar va hatto bitta elementning izotoplari uchun ham turlicha bo‘ladi.

Ichki energiya

Jismning ichki energiyasi ( $E$ yoki $U$ deb belgilanadi) — molekulalararo o‘zaro taʼsirlar hamda molekulalarning issiqlik harakati energiyalari yig‘indisidir. Jismning ichki energiyasini bevosita o‘lchab bo‘lmaydi. Ichki energiya tizim holatining bir qiymatli funksiyasidir. Demak, tizim biror holatga qaytsa, uning ichki energiyasi ham shu holatga xos qiymatga ega bo‘ladi va oldingi holatlarga bog‘liq emas. Shuning uchun ikki holat orasida ichki energiya o‘zgarishi o‘tish yo‘lidan qatʼi nazar yakuniy va boshlang‘ich qiymatlar farqiga teng.

Kimyoviy potensial

Kimyoviy potensial $μ$ — tizimning termodinamik parametrlaridan biri, aniqrog‘i, tizimga ish bajarmasdan bitta zarra qo‘shish energiyasidir.

Portlash energiyasi

Portlash — fizik va/yoki kimyoviy tez sodir bo‘luvchi jarayon bo‘lib, kichik hajmda qisqa vaqt ichida katta energiya ajralishi bilan kechadi; buning natijasida atrof-muhitga zarba, tebranish va issiqlik taʼsiri yuzaga keladi hamda gazlar juda katta tezlikda kengayadi.

Kimyoviy portlashda gazlardan tashqari, juda mayda dispers qattiq zarralar ham hosil bo‘lishi mumkin. Bunday zarralarning muallaq aralashmasi ga portlash mahsulotlarideyiladi. Portlash energiyasi baʼzan trotil ekvivalentida — katta energiyali hodisalarda ajraladigan energiyani unga teng energiya beruvchi trinitrotoluol (TNT) miqdori bilan ifodalovchi o‘lchovda hisoblanadi.

Vakuum energiyasi

Vakuum energiyasi — vakuumda bir tekis taqsimlangan va, taxminlarga ko‘ra, koinotdagi har qanday moddiy jismlar orasida ularning massasi va o‘zaro masofasiga to‘g‘ri mutanosib kuch bilan itarilish hosil qiladigan energiyadir. Uning zichligi nihoyatda past.

Osmotik energiya

Osmotik energiya — eritmadagi molekulalar yoki ionlar konsentratsiyasini oshirish uchun bajarilishi zarur bo‘lgan ish.

Energiya va ish

Energiya fizik tizimning ish bajarish qobiliyatining o‘lchovidir. Masalan, jismning to‘liq mexanik energiyasi o‘zgarishi son jihatidan jism ustida bajarilgan mexanik ish miqdoriga teng. Shuning uchun energiya va ish miqdor jihatidan bir xil birliklarda ifodalanadi.

Maxsus nisbiylik nazariyasida

Energiya va massa

Maxsus nisbiylik nazariyasiga ko‘ra, massa va energiya o‘rtasidagi bog‘lanish mashhur formula, yaʼni Eynshteyn formulasi bilan ifodalanadi:

E = m c^{2},

bu yerda

E

— tizim energiyasi;

m

— uning massasi;

c

— yorug‘likning vakuumdagi tezligi.

Tarixda bu ifodani energiya va massa tushunchalarining to‘liq tengligi sifatida talqin qilishga urinishlar bo‘lgan. Jumladan, bu relyativistik massatushunchasining paydo bo‘lishiga olib kelgan. Zamonaviy fizikada bu tenglama torroq maʼnoda tushuniladi: massa deganda jismning tinch holatdagi massasi (yaʼni tinchlik massasi), energiya deganda esa faqat tizimdagi ichki energiya tushuniladi.

Klassik mexanika qonunlariga ko‘ra, jism energiyasi sanoq sistemasiga bog‘liq, yaʼni turli kuzatuvchilar uchun turlicha bo‘ladi. Agar jism biror kuzatuvchiga nisbatan $v$ tezlikda harakat qilsa, xuddi shu tezlikda harakatlanayotgan boshqa kuzatuvchiga u harakatsizdek ko‘rinadi. Shunga ko‘ra, birinchi kuzatuvchi uchun jismning kinetik energiyasi jismniki $m v^{2} / 2$ ga teng, bu yerda $m$ — jism massasi; ikkinchi kuzatuvchi uchun esa jismning kinetik energiyasi nolga teng.

Energiyaning sanoq sistemasiga bog‘liqligi nisbiylik nazariyasida ham saqlanadi. Bir inersial sanoq sistemasidan boshqasiga o‘tganda energiya qanday o‘zgarishini aniqlash uchun quyidagi murakkab matematik tushuncha qo‘llanadi: energiya-impuls tenzori.

Jism energiyasining tezlikka bog‘liqligi endi Nyuton fizikasidagi kabi emas, balki yuqoridagi Eynshteyn formulasiga muvofiq qaraladi:

E = \frac{m c^{2}}{\sqrt{1 - v^{2} / c^{2}}},

bu yerda

m

— invariant massa. Jismga bog‘langan sanoq sistemasida uning tezligi nolga teng, tinchlik energiyasi deb ataladigan energiyasi esa quyidagi formula bilan ifodalanadi:

E_{0} = m c^{2} .

Bu massaga ega jismda bo‘lishi mumkin bo‘lgan eng kichik energiyadir. Eynshteyn formulasining ahamiyati shundaki, undan oldin energiya ixtiyoriy doimiy qo‘shiluvchi aniqligida belgilangan edi, Eynshteyn formulasi esa shu doimiyning mutlaq qiymatini ko‘rsatadi.

Energiya va impuls

Maxsus nisbiylik nazariyasi energiyani 4-impulsning (4-vektor — energiya-impuls vektorining) tarkibiy qismi sifatida qaraydi. Bu vektor energiyadan tashqari impulsning uchta fazoviy tarkibiy qismini ham o‘z ichiga oladi. Shu tariqa, bir sanoq sistemasidan boshqasiga o‘tganda energiya va impuls o‘zaro bog‘liq bo‘lib, bir-biriga taʼsir ko‘rsatadi.

Kvant mexanikasida

Kvant mexanikasida energiya $E$ erkin zarra uchun unga tegishli burchak chastotasi $ω$ bo‘lgan de Broyl to‘lqini bilan quyidagi munosabat orqali bog‘lanadi: $E = ℏ ω$ , bu yerda $ℏ$ — keltirilgan Plank doimiysi. Bu tenglama energiya uchun to‘lqin-zarra ikkilanishi prinsipining matematik ifodasidir. Kvant mexanikasida energiya vaqtgaga qo‘shma kattalikdir. Xususan, fundamental sabablarga ko‘ra, davomiyligi chekli bo‘lgan biror jarayonda tizim energiyasini mutlaqo aniq o‘lchash mumkin emas. Ayni bir jarayon ko‘p marta o‘lchanganda energiyaning o‘lchangan qiymatlari tebranib turadi, biroq o‘rtacha qiymat doimo energiyaning saqlanish qonuni bilan aniqlanadi. Shu sababli baʼzan kvant mexanikasida o‘rtacha energiya saqlanadi, deyiladi.

Umumiy nisbiylik nazariyasida

Umumiy nisbiylik nazariyasida vaqt bir jinsli emas. Shu sababli energiya tushunchasini kiritishda muayyan muammolar yuzaga keladi. Xususan, gravitatsion maydon energiyasini umumiy koordinata almashtirishlariga nisbatan tenzor sifatida aniqlash imkonsiz bo‘ladi.

Energiya va entropiya

Ichki energiya (yoki molekulalarning tartibsiz harakati energiyasi) energiyaning eng «degradatsiyalashgan» turi bo‘lib, u yo‘qotishlarsiz boshqa energiya turlariga aylana olmaydi (qarang: entropiya).

Fizik o‘lchamlik va o‘lchov birliklari orasidagi nisbatlar

fizik kattaliklar tizimida LMT energiyaning o‘lchamligi $M L^{2} T^{- 2}$ .

Energiya birliklari o‘rtasidagi nisbatlar.
Birlik	Ekvivalenti
Birlik	J	erg	xalqaro kal	eV
1 J	1	10⁷	0,238846	0,624146⋅10¹⁹
1 erg	10⁻⁷	1	2,38846⋅10⁻⁸	0,624146⋅10¹²
1 xalqaro J	1,00020	1,00020⋅10⁷	0,238891	0,624332⋅10¹⁹
1 kgk·m	9,80665	9,80665⋅10⁷	2,34227	6,12078⋅10¹⁹
1 kVt·soat	3,60000⋅10⁶	3,60000⋅10¹³	8,5985⋅10⁵	2,24693⋅10²⁵
1 l·atm	101,3278	1,013278⋅10⁹	24,2017	63,24333⋅10¹⁹
1 xalqaro kal (cal_IT)	4,1868	4,1868⋅10⁷	1	2,58287⋅10¹⁹
1 termokimyoviy kal (kal_TX)	4,18400	4,18400⋅10⁷	0,99933	2,58143⋅10¹⁹
1 elektronvolt (eV)	1,60219⋅10⁻¹⁹	1,60219⋅10⁻¹²	3,92677⋅10⁻²⁰	1

Energiya manbalari

Energiya manbalarini shartli ravishda ikki turga ajratish mumkin: qayta tiklanmaydigan va doimiy. Birinchi turga gaz, neft, ko‘mir, uran va boshqalar kiradi. Bu manbalardan energiya olish va uni o‘zgartirish texnologiyalari yaxshi o‘zlashtirilgan, biroq ular odatda ekologik jihatdan zararli va ko‘pchiligining zaxirasi tugab bormoqda. Doimiy manbalarga Quyosh energiyasi, GES da olinadigan energiya va boshqalar kiradi.

Qayta tiklanmaydigan energiya resurslari va ularning miqdori
Resurs turi	Zaxiralar, J
Termoyadro energiyasi	3,6·10²⁶
Yadro energiyasi	2·10²⁴
Neft va gazning kimyoviy energiyasi	2·10²³
Yerning ichki issiqligi	5·10²⁰

Qayta tiklanadigan energiya resurslari va ularning yillik miqdori
Resurs turi	Zaxiralar, J
Quyosh energiyasi	2·10²⁴
Dengiz suvining ko‘tarilishi va qaytishi energiyasi	2,5·10²³
Shamol energiyasi	6·10²¹
Daryolar energiyasi	6,5·10¹⁹

Energiya isteʼmoli

Energiyaning juda ko‘p shakllari mavjud bo‘lib, ularning aksariyati u yoki bu tarzda energetikada va turli zamonaviy texnologiyalarda qo‘llaniladi.

Energiya isteʼmoli surʼatlari dunyo bo‘ylab ortib bormoqda. Shuning uchun sivilizatsiya rivojining hozirgi bosqichida eng dolzarb masalalar — energiya samaradorligi va energiyani tejash.

Adabiyotlar

Dobiash A. A. Energiya // Brokgauz va Yefron ensiklopedik lug‘ati : 86 jildda (82 jild va 4 qo‘shimcha jild). — Sankt-Peterburg, 1890—1907.
Pauli V. To‘lqin mexanikasining umumiy tamoyillari. — Moskva: Gostexteorizdat, 1947. — 332 bet
Shirokov Yu. M., Yudin N. P. Yadro fizikasi. — Moskva: Nauka, 1972. — 670 bet
Ponomaryov L. I. Kvant belgisi ostida. — Moskva: Nauka, 1989. — 368 bet — ISBN 5-02-014049-X.
Alekseyev G. N. Energiya va entropiya. — Moskva: Znaniye, 1978. — 192 bet

Havolalar

Energiya maqolasi Fizika ensiklopediyasida.