Energiya nima?

Energiya — ish bajarish qobiliyati deb ta’riflanadi. Energiyaning turli shakllari mavjud. Energiyaning saqlanish qonuniga ko‘ra, energiya na yaratiladi, na yo‘q qilinadi. U faqat bir shakldan boshqa shaklga o‘tadi. Ushbu maqolada energiyaning ayrim shakllari ta’riflanadi va muhokama qilinadi.

Issiqlik energiyasi

Agar bir piyola issiq qahvani bir muddat qarovsiz qoldirsangiz, qahva sovib qolganini ko‘rasiz. Buning sababi shundaki, qahva o‘zidan pastroq haroratga ega bo‘lgan atrof-muhitga issiqlik yo‘qotadi.

Issiqlik energiyasi — bu har qanday jism tarkibidagi zarrachalarning umumiy kinetik energiyasi natijasida yuzaga keladigan energiya shaklidir. U molekulalarning tartibsiz harakati natijasida, ya’ni ularning o‘zaro to‘qnashib energiya uzatishi hisobiga ko‘chadi. Ba’zan u “uzatilayotgan energiya” deb ham ataladi. Issiqlik yuqori haroratli jismdan (zarrachalarning umumiy kinetik energiyasi katta bo‘lgan jismdan) past haroratli jismga (zarrachalarning umumiy kinetik energiyasi kichik bo‘lgan jismga) oqib o‘tadi.

Kimyoviy energiya

O‘simliklar oziqa sintez qilish uchun quyosh energiyasi, karbonat angidrid va suvdan foydalanadi. Bu oziqa insonlar va hayvonlar tomonidan iste’mol qilinadi, ularning organizmida parchalanadi va hayotiy faoliyat uchun energiya beradi. Bularning barchasi kimyoviy energiyaga misoldir.

Kimyoviy energiya — kimyoviy birikmalar bog‘larida saqlanadigan energiyadir. Bundan tashqari, kimyoviy jihatdan barqaror birikmada uning alohida qismlariga nisbatan kamroq energiya saqlangan bo‘ladi. Kimyoviy reaksiya sodir bo‘lganda atomlarning joylashuvi o‘zgaradi, natijada energiya yutiladi (endotermik reaksiya) yoki ajralib chiqadi (ekzotermik reaksiya).

Elektr energiyasi

Harakatlanayotgan elektr zaryadlari tufayli yuzaga keladigan energiya elektr energiyasi deb ataladi. Shuning uchun siz fonarni yoqqaningizda, batareyalarda saqlangan kimyoviy energiya zaryadlangan zarrachalarni past potensial qutbdan yuqori potensial qutbga oqishga majbur qiladi. Shu elektr energiyasi fonarni yoritadi va keyinchalik atrof-muhitga yorug‘lik energiyasi sifatida uzatiladi.

Yadro energiyasi

Siz Ikkinchi jahon urushi davrida Xirosima va Nagasaki shaharlari bombardimon qilinganini bilsangiz kerak; bu vayronagarchilik shu darajada kuchli bo‘lganki, uning oqibatlari bugungi kunda ham ko‘rinib turadi. Ular yadroviy bombalar bo‘lib, bugungi kungacha insoniyat yaratgan eng xavfli ixtirolardan biri sifatida qaraladi.

Yadro energiyasi — atom yadrosidagi energiyadir. Bu energiya yadroviy sintez yoki parchalanish reaksiyalari vaqtida ajralib chiqadi. Ajralib chiqadigan energiya nihoyatda ulkan bo‘ladi. Reaksiya boshqarilsa, undan elektr energiyasi ishlab chiqarishda foydalanish mumkin. Boshqarilmaydigan yadroviy parchalanish reaksiyalari natijasida esa yadroviy qurollar yaratiladi.

Massa va energiya ekvivalentligi

Eynshteyn tomonidan berilgan tenglama massa va energiyaning o‘zaro ekvivalentligi o‘rtasidagi bog‘lanishni tushuntiradi. Unga ko‘ra, jismning energiyasi uning massasi bilan yorug‘lik tezligining kvadrati ko‘paytmasiga teng. Mashhur tenglama quyidagicha:

E = mc²

Bu yerda E — energiya, m — jismning massasi, c esa vakuumdagi yorug‘lik tezligi bo‘lib, taxminan 3 x 10⁸ m/s ga teng.

Ko‘p beriladigan savollar – FAQ

Q1

Energiyani ta’riflang.

Energiya — ish bajarish qobiliyati deb ta’riflanadi. Energiyaning turli shakllari mavjud.

Q2

Energiyaning saqlanish qonuni nima?

Energiyaning saqlanish qonuniga ko‘ra, energiya na yaratiladi, na yo‘q qilinadi. U faqat bir shakldan boshqa shaklga o‘tadi.

Q3

Kimyoviy energiya nima?

Kimyoviy energiya — kimyoviy birikmalar bog‘larida saqlanadigan energiyadir. Bundan tashqari, kimyoviy jihatdan barqaror birikmada uning alohida qismlariga nisbatan kamroq energiya saqlangan bo‘ladi.

Q4

Massa va energiya ekvivalentligi nima?

Eynshteyn tomonidan berilgan tenglama massa va energiyaning o‘zaro ekvivalentligi o‘rtasidagi bog‘lanishni tushuntiradi. Unga ko‘ra, jismning energiyasi jism massasi bilan yorug‘lik tezligi kvadratining ko‘paytmasiga teng. Mashhur tenglama quyidagicha:
E = mc²
Bu yerda E — energiya, m — jismning massasi, c esa vakuumdagi yorug‘lik tezligi bo‘lib, taxminan 3 x 10⁸ m/s ga teng.

Q5

Yadro energiyasi nima?

Yadro energiyasi — atom yadrosidagi energiyadir. Bu energiya yadroviy sintez yoki parchalanish reaksiyalari vaqtida ajralib chiqadi. Ajralib chiqadigan energiya nihoyatda ulkan bo‘ladi. Reaksiya boshqarilganda undan elektr energiyasi ishlab chiqarishda foydalanish mumkin.