Elektr qarshiligi — fizik kattalik bo‘lib, u o‘tkazgich yoki elektr zanjiri orqali o‘tayotgan elektr tokiga ko‘rsatiladigan qarshilikni tavsiflaydi. O‘zgarmas tok zanjirlarida o‘tkazgich yoki zanjir elementining R qarshiligi zanjir qismi uchun Om qonunidagi elektr kuchlanishi U va tok kuchi I o‘rtasidagi proporsionallik koeffitsiyenti sifatida Om qonuni orqali aniqlanadi:

${\displaystyle R=\frac{U}{I},}$

bu yerda:

• R — elektr qarshiligi (Om);
• ${\displaystyle U}$ — elektr kuchlanishi — o‘tkazgich uchlaridagi (V);
• ${\displaystyle I}$ — tok kuchi — berilgan kuchlanish taʼsirida o‘tkazgich uchlari orasidan oqib o‘tadigan tok (A).

O‘tkazgichning qarshiligi uning geometrik o‘lchamlari, materiali, harorati va boshqa omillarga bog‘liq.

Ko‘plab materiallarda va turli sharoitlarda kuchlanish bilan tok kuchi bir-biriga proporsional bo‘ladi. Shu sababli bunday hollarda mazkur o‘tkazgichning qarshiligi berilgan sharoitlarda (harorat va boshqalarda) o‘zgarmas qiymat hisoblanadi. Bu munosabat Om qonuni deb ataladi, unga bo‘ysunadigan materiallar esa omik (chiziqli, ideal) materiallar deyiladi.

Tok kuchi va kuchlanish bir-biriga proporsional bo‘lmagan hollarda (masalan, diodlarda yoki cho‘g‘lanma lampalarda) qarshilik tok kuchiga bog‘liq bo‘ladi.

Zanjirdagi o‘zgaruvchan tok va o‘zgaruvchan elektromagnit maydonlar uchun qarshilik impedans va to‘lqin qarshiligi tushunchalari orqali ifodalanadi. Shuningdek, norasmiy tarzda «qarshilik» deb rezistor — elektr zanjiriga qo‘shimcha qarshilik kiritish orqali tokni rostlashga mo‘ljallangan radioelektron detalga ham aytiladi.

Aynan Xalqaro birliklar tizimida (SI) elektr qarshiligining birligi om (ruscha belgilanishi: Om; xalqaro belgilanishi: Ω).

${\displaystyle 1\text{ Ом}=\frac{1\text{ В}}{1\text{ А}}}$.

O‘lchamlilik — elektr qarshiligining Xalqaro kattaliklar tizimidagi: ${\displaystyle \text{dim }R=L^{2}M{T}^{-3}{I}^{-2}}$.

Kengaytirilgan SGS tizimida quyidagi birliklardan foydalaniladi:

• statom (SGSE va Gauss tizimida), 1 statΩ ≈ 8,98755·10¹¹ Om — shunday o‘tkazgichning qarshiligiki, unga 1 statvolt kuchlanish berilganda, undagi tok kuchi aynan 1 statamper.
• abom (SGSM), 1 abΩ = 1·10⁻⁹ Om — shunday o‘tkazgichning qarshiligiki, unga 1 abvolt kuchlanish berilganda, undagi tok kuchi aynan 1 abamper.

1826-yilda Georg Om tajriba yo‘li bilan elektr zanjirining asosiy qonunini kashf etdi, metall o‘tkazgichlarning elektr qarshiligini hisoblash usulini topdi va Om qonunini keltirib chiqardi. Shu tariqa, elektrotexnika rivojlanishining dastlabki davrida (1800−1831-yillarda) uning keyingi taraqqiyoti va elektr tokidan foydalanish uchun zamin yaratildi.

«Qarshilik» tushunchasi Georg Om tadqiqotlaridan ancha oldin paydo bo‘lgan. Bu atamani birinchi bo‘lib rus olimi Vasiliy Vladimirovich Petrov 1801-1802-yillarda qo‘llagan. U tok kuchining o‘tkazgich kesim yuzasiga bog‘liqligini aniqlab, qalinroq sim galvanik batareyaning.

Elektr qarshiligining past bo‘lishi metallarda ko‘plab zaryad tashuvchilar — o‘tkazuvchanlik elektronlari mavjudligi bilan bog‘liq. Ular metall atomlarining valent elektronlaridan ajralib, o‘tkazgichning butun hajmi bo‘ylab erkin harakatlanadi. Elektr toki metallarda tashqi elektr maydoni taʼsirida vujudga keladi; bu maydon erkin elektronlarning tartibli harakatini yuzaga keltiradi.

Harakat jarayonida elektronlar ion panjarasining bir jinsli bo‘lmagan joylarida (aralashmalar, panjara nuqsonlari, ionlarning issiqlik tebranishlarida) sochiladi. Bunda elektronlar impulsini, harakat energiyasi esa kristall panjaraning ichki energiyasiga aylanadi. Natijada o‘tkazgichdan elektr toki o‘tganda u qiziydi. Metallardagi elektronlarning elektr maydoni taʼsiridagi harakati klassik yaqinlashuvda Drude nazariyasi.

Boshqa muhitlarda (yarimo‘tkazgichlarda, dielektriklarda, elektrolitlarda, qutbsiz suyuqliklarda, gazlarda va hokazolarda) qarshilikning fizik sababi zaryad tashuvchilarning tabiati va harakat mexanizmiga qarab farq qilishi mumkin. Om qonuni bilan ifodalanadigan chiziqli bog‘liqlik barcha hollarda ham kuzatilmaydi.

O‘tkazgich elektr toki o‘tishiga qarshilik ko‘rsatgani sababli, tokni saqlab turish uchun elektr maydonining energiyasi sarflanadi. Bu energiya o‘tkazgich ichida tarqalib, issiqlikka aylanadi.

Issiqlik ko‘rinishida ajraladigan quvvat ${\displaystyle P}$ quyidagi formula bilan hisoblanadi (Joul–Lens qonuni):

${\displaystyle P=I^{2}R}$,

bu yerda: ${\displaystyle I}$ — tok kuchi, ${\displaystyle R}$ — qarshilik.

• Foydali taʼsiri: O‘tkazgichlarning qizishidan maishiy elektr isitish asboblarida (plitalar, isitgichlar) va cho‘g‘lanma lampalarda (ularda tola cho‘g‘lanish darajasigacha qiziydi).
• Zararli taʼsiri: Simlarning elektr uzatish liniyalarida qizishi energiya yo‘qotilishiga olib keladi. Yo‘qotishlarni kamaytirish uchun elektr uzatish liniyalaridagi kuchlanish transformatorlar yordamida oshiriladi. Bu uzatilayotgan quvvat o‘zgarmagan holda tok kuchini kamaytirishga, demak, simlarning qizishidan keladigan yo‘qotishlarni qisqartirishga imkon beradi.

Ko‘plab elementlar, masalan, diodlar va tok manbalari, Om qonuniga oddiy shaklda bo‘ysunmaydi. Ularning volt-amper tavsifi (VAT) koordinatalar boshidan o‘tuvchi to‘g‘ri chiziq emas (rasmga qarang). Bunday nochiziqli elementlar uchun qarshilikning ikki tushunchasi kiritiladi:

1. Statik qarshilik: ${\displaystyle R_{\text{stat}}=\frac{U}{I}}$. Volt-amper tavsifi grafigida koordinatalar boshidan belgilangan nuqtagacha o‘tkazilgan kesuvchi chiziq (vatar) qiyaligiga mos keladi. Elementda tarqaladigan quvvatni belgilaydi.
2. Differensial qarshilik (dinamik qarshilik): ${\displaystyle R_{\text{diff}}=\frac{dU}{dI}}$. Bu kuchlanishning tok kuchiga nisbatan hosilasi bo‘lib, VAT egri chizig‘ining shu nuqtasidagi urinma qiyaligiga mos keladi. Bu kattalik kichik signallarni hisoblashda muhim. Manfiy differensial qarshilikka ega elementlar (masalan, tunnel diodlar) ham mavjud bo‘lib, ularda VATning maʼlum qismida kuchlanish ortishi tok kuchining kamayishiga olib keladi. Bu xususiyat signallarni hosil qilish va kuchaytirishda qo‘llanadi.

• Elektr kuchlanishi taʼsiriga tushgan inson tanasidan o‘tadigan xavfli tok kuchini hisoblashda, kuchlanish chastotasi 50 gers (Gs) bo‘lsa, tana qarshiligi shartli ravishda 1 kOm deb olinadi. Bu qiymat inson tanasining haqiqiy qarshiligiga uncha mos kelmaydi. Aslida, inson tanasining qarshiligi keng oraliqda o‘zgarishi mumkin: u tokning o‘tish yo‘li, kontakt yuzasi va sifatiga bog‘liq hamda reaktiv tarkibiy qismga ega.

• Inson to‘qimalarining jiddiy shikastlanishi odatda taxminan 100 mA tok o‘tganda kuzatiladi. 1 mA gacha bo‘lgan tok butunlay xavfsiz deb hisoblanadi. Inson tanasining solishtirma qarshiligi terining holatiga bog‘liq. Quruq terining solishtirma qarshiligi taxminan 10 000 Om·m bo‘lib, xavfli tok faqat sezilarli kuchlanishda yuzaga kelishi mumkin. Ammo namlik bo‘lganda inson tanasining qarshiligi keskin kamayadi va faqat 12 V dan past kuchlanishni xavfsiz deb hisoblash mumkin. Qonning solishtirma qarshiligi 1 Om·m, 50 Gs chastotada.

Qarshilikni o‘lchash asboblari — ommetr, o‘lchov ko‘prigi yoki ampermetr va voltmetr.

• Oddiy o‘lchash uchun ikki kontaktli sxema.
• Kichik qarshiliklarni aniq o‘lchash uchun to‘rt kontaktli sxema qo‘llanadi. Bu usul o‘lchov simlari va kontaktlar qarshiligining taʼsirini bartaraf etadi, chunki ularning qarshiligi o‘lchanayotgan kattalikka tenglashib qolishi mumkin. Bu sxemada tok bir juft sim orqali beriladi, kuchlanishning pasayishi esa deyarli tok o‘tmaydigan boshqa juft sim orqali o‘lchanadi.

Elektr qarshiligi birligining davlat birlamchi etaloni (GET 14-91) D. I. Mendeleyev nomidagi Butunrossiya metrologiya ilmiy-tadqiqot institutida saqlanadi. Qarshilik takror hosil qilinadi qarshiliklar magazini (yaʼni rezistorlar to‘plami) va elektr qarshiligi g‘altaklari yordamida.

Elektr qarshiligiga teskari kattalik elektr o‘tkazuvchanlik ${\displaystyle G}$, deb ataladi; uning SI tizimidagi o‘lchov birligi simens (Sm; S):

${\displaystyle G=\frac{1}{R}=\frac{I}{U}}$.

Elektr o‘tkazuvchanlik muhitning (jismning) elektr tokini o‘tkazish qobiliyatini tavsiflaydi.

Qarshilik kabi o‘tkazgichning elektr o‘tkazuvchanligi ham materialning solishtirma elektr o‘tkazuvchanligi ${\displaystyle \sigma }$ (Sm/m) orqali aniqlanadi; bu kattalik solishtirma qarshilikka teskari kattalikdir: ${\displaystyle \sigma =\frac{1}{\rho }}$.

${\displaystyle G=\sigma \frac{S}{l}}$.

• Gerasimov V. G., Kuznetsov E. V., Nikolayeva O. V. Elektrotexnika va elektronika. 1-kitob. Elektr va magnit zanjirlar. — M.: Energoatomizdat, 1996. — 288 b. — ISBN 5-283-05005-X.

• O‘tkazgichlarning solishtirma qarshiligi jadvali.
• O‘tkazgichlarning elektr qarshiligi.