Bakteriya hujayrasining tuzilishi

Bakteriya hujayrasi tuzilishining sxemasi

Bakteriya hujayrasi boshqa tirik organizmlar hujayralariga nisbatan odatda sodda tuzilgan. Bakteriya hujayralari ko‘pincha tashqi muhitdan himoyalovchi kapsula bilan o‘ralgan bo‘ladi. Ko‘plab erkin yashovchi bakteriyalarda quyidagi tuzilmalar mavjud: xivchinlar (harakatlanish uchun), shuningdek, tukchalar.

Moddalarni, jumladan, patogenlik omillarinitashqi muhitga chiqarish uchun sekretsiya tizimlariqo‘llanadi. Bakteriyalarning hujayra devori odatda peptidoglikansaqlaydi. Kimyoviy tarkibiga ko‘ra, bakteriyalarning hujayra membranalari eukariot hujayralarnikidan ancha xilma-xildir. Eukariotlardan farqli ravishda, bakteriyalar alohida qobiq bilan o‘ralgan yadroga va aksariyat hollarda biror membranali organoidlargaega emas. Shu bilan birga, ayrim bakteriyalarda qolgan ikki domenda ham o‘xshashi bo‘lmagan hujayra tuzilmalari mavjud.

Genom bakteriyalarda o‘ta spirallashgan halqasimon xromosomalardaniborat bo‘lib, ular gistonsimon oqsillar bilan bog‘langan; shuningdek, kichikroq o‘lchamli DNK — plazmidlariham uchraydi. Sitoskelet elementlari turli prokariotlardahujayraning bo‘linishi, himoyasi, shaklini saqlashi va qutblanishini belgilashda muhim vazifalarni bajaradi. Bakteriyalarning ribosomalari eukariot tipidagi ribosomalardan kichikroq, ammo ularning umumiy tuzilish rejasi o‘xshash.

O‘lchamlari

Rikketsiyalar (qizil nuqtalar) sutemizuvchi hujayralari ichida

Odatda, bakteriya hujayralarining o‘lchami 0,2 dan 10 mkmgacha bo‘ladi. Biroq oddiy ko‘z bilan ko‘rish mumkin bo‘lgan bakteriyalar ham mavjud: Epulopiscium fishelsoni, jarroh-baliqning ichagida yashovchibakteriya hujayralarining uzunligi 600 mkm gacha yetadi; 100 mkm esa ularning diametrihisoblanadi. Thiomargarita namibiensis, Namibiyasohilbo‘yi suvlarida yashaydi; uning diametri 400—750 mkm ga yetadi.

Hujayralari diametri 0,5 mkm dan kichik bo‘lgan bakteriyalar nanobakteriyalar yoki ultramikrobakteriyalar[ingl.]deb ataladi. Ular hatto membranali filtrlardan[ingl.]ham o‘ta oladi. Ultramikrobakteriyalar orasida erkin yashovchi turlar ham bor, masalan, dengiz bakteriyasi Sphingopyxis alaskensis, shuningdek,patogen bo‘lmagan endosimbiontlar, masalan, urug‘i vakillari Holospora, ko‘payadigan asosan mikroyoki makronukleusida infuzoriya-tufelka Paramecium caudatum. Ko‘plab ultramikrobakteriyalar parazitlik qilib yashaydi, jumladan, mikoplazmalar, xlamidiyalar va rikketsiyalar. Bdellovibrio bacteriovorus ultramikrobakteriyasi boshqa bakteriya hujayralarining periplazmatik bo‘shlig‘ida ko‘payadi va mezbon hujayraning lizisi mahsulotlari bilan oziqlanadi, shu sababli u ko‘pincha yirtqich bakteriyalar qatoriga kiritiladi.

Morfologiyasi

Bakteriyalarning turli morfotiplari

Bakteriya hujayrasining shakli diagnostik belgi hisoblanadi va ularni tasniflashda qo‘llanadi. Ko‘pincha bakteriya hujayralari sharsimon (kokklar) yoki tayoqchasimon (batsillalar) bo‘ladi; ayrimlari esa sharsimon va tayoqchasimon shakllar o‘rtasidagi oraliq shaklga ega bo‘lib, kokkobatsillalardeb ataladi. Ko‘pgina bakteriyalar ipsimon yoki egilgan shaklda — vergulsimon (vibrionlar), spiralsimon (spirillalar[ingl.]) yoki cho‘zilgan, DNK spiraliga o‘xshab buralgan shakldagi (spiroxetalar).

Bakteriya hujayralari ko‘pincha barqaror birikmalar, masalan, juft tayoqchalar (diplobatsillalar) yoki juft kokklar (diplokokklar), tayoqchalar (streptobatsillalar) yoki kokklar (streptokokklar) zanjirlari, tetradalar, 4, 8 va undan ortiq kokkdan iborat to‘plamlar (sarsinalar), uzum shingiliga o‘xshash to‘dalar (stafilokokklar) hosil qiladi. Ba’zi bakteriyalar rozetkalar, yassi plastinkalar, to‘rlar, shuningdek, bir-biriga zich tutashgan hujayralar zanjiridan iborat to‘g‘ri yoki shoxlangan trixomalarni hosil qiladi.

Hujayralari juda g‘ayrioddiy shaklga (masalan, yulduzsimon) ega bakteriyalar ham ma’lum. Ayrim bakteriyalar (Corynebacterium, Mycobacterium, Nocardia[ingl.]) morfologiyasini butun hayotiy sikli davomida o‘zgartiradi. Aktinobakteriyalar o‘ziga xos mitseliyhosil qiladi, Hyphomicrobium urug‘i vakillari esa kurtakli gifalar hosil qiladi. Ayrim bakteriyalar (masalan, Caulobacter) hujayralarida poyachalar va boshqa o‘simtalar bo‘ladi.

Bo‘linayotgan ikkita Caulobacter crescentus hujayrasi mikroskop ostida: hujayralarning bir qutbida poyachalar, qarama-qarshi qutbida esa xivchinlar ko‘rinadi

Bakteriya hujayralarining bo‘linishi

Ko‘p hujayrali organizmlardanfarqli ravishda, bir hujayrali organizmlarda (jumladan, bakteriyalarda) o‘sish, ya’ni hujayra hajmining kattalashishi va hujayra bo‘linishi orqali ko‘payish bir-biri bilan chambarchas bog‘liq. Odatda, bakteriya hujayrasi ikki bir xil qiz hujayraga bo‘linadi. Dastlab hujayra uzayadi va unda ko‘ndalang to‘siq paydo bo‘ladi. Oxirgi bosqichda qiz hujayralar ajraladi. Bakteriya hujayrasi bo‘linishining o‘ziga xos xususiyati shundaki, bunda replikatsiyalangan DNK bevosita ishtirok etadi. Prokariot hujayralarning aksariyatida hujayra devoribo‘lgani sababli, binar bo‘linish septa — qiz hujayralar orasidagi to‘siq hosil bo‘lishi bilan kechadi; keyin u o‘rtasidan ajraladi. Prokariot hujayraning bo‘linishi E. coli.

misolida batafsil o‘rganilgan. Shu bilan birga, teng bo‘lmagan bo‘linishga ham misollar bor. Masalan, grammanfiy bakteriya Caulobacter crescentus[ingl.] ning qiz hujayralaridan biri harakatchan bo‘lib, xemotaksisuchun bitta xivchinga ega. Ikkinchi hujayra esa «poyachasi» orqali substratga yopishgan holda qoladi. Harakatchan hujayralar qisqa muddat erkin suzgach, poyachali hujayraga aylanadi. Xromosomalarning replikatsiyasi va hujayraning bo‘linishi faqat birikkan hujayra bosqichida sodir bo‘ladi.

Qulay sharoitlarda bakteriyalar juda tez o‘sib, bo‘linadi. Masalan, dengizda yashovchi psevdomonadapopulyatsiyasining har 9,8 daqiqada ikki baravar ko‘payishi tasvirlangan.

Hujayra membranasi

Gopen — gopanoidlar guruhiga mansub birikmaning tuzilish formulasi

Har qanday tirik hujayra kabi, bakteriya hujayrasi ham membranabilan o‘ralgan. Bu membrana lipid qo‘shqavati dan iborat (u sitoplazmatik membrana deb ham ataladi). Hujayra membranasi hujayraning osmotik muvozanatini saqlaydi, turli transport jarayonlarini, jumladan, oqsillar, hujayra devorining hosil bo‘lishi va biosintez qilinadigan hujayradan tashqari polimerlarbilan bog‘liq jarayonlarda ishtirok etadi, shuningdek, tashqi muhitdan boshqaruvchi signallarni qabul qiladi. Ko‘p hollarda hujayra membranasi sintezida ATF transmembranaviy elektrokimyoviy gradient (proton harakatlantiruvchi kuch) hisobidan hosil bo‘lishida qatnashadi. Bakteriya membranasi DNK replikatsiyasida va qiz xromosomalarning ajralishida, hujayra bo‘linishida, shuningdek, DNKning transduksiya yoki konyugatsiya orqali uzatilishida.

orqali uzatilishida ishtirok etadi. Lipidlardantashqari, bakteriya membranalari tarkibiga turli oqsillar ham kiradi. Kimyoviy tarkibi jihatidan bakteriya hujayra membranalari eukariotlarnikiga qaraganda ancha xilma-xil. Arxeyalar membranasi lipidlari atsilva alkil guruhli glitserolipidlardan (jumladan, fosfolipidlardan), shuningdek, poliizoprenoidlardaniborat. Eukariotlar membrana lipid asosining xususiyatlarini fosfolipidlar va xolesterinnisbatini o‘zgartirish orqali boshqarsa, bakteriyalar membrana xususiyatlarini lipidlar tarkibidagi yog‘ kislotalarinio‘zgartirish orqali tartibga soladi. Steroidlar bakteriya membranalarida nihoyatda kam uchraydi. Ularning o‘rniga membranada gopanoidlar— pentatsiklik[ingl.] uglevodorodlarbo‘ladi. Gopanoidlar bakteriya hujayra membranasining fizik xossalarini boshqarishda faol ishtirok etadi.

Hujayra devori

Grammanfiy (yuqorida) va grammusbat (pastda) bakteriyalar hujayra devorining tuzilish sxemasi. Yuqorida: 1 — hujayra membranasi, 2 — periplazmatik bo‘shliq, 3 — tashqi membrana, 4 — fosfolipid, 5 — peptidoglikan, 6 — lipoprotein, 7 — oqsil, 8 — lipopolisaxarid, 9 — porinlar. Pastda: 1 — hujayra membranasi, 2 — peptidoglikan, 3 — fosfolipid, 4 — oqsil, 5 — lipoteyxoy kislotasi

Hujayra devorining tuzilish turiga qarab bakteriyalar grammusbat va grammanfiy turlarga ajratiladi (guruhlar Gram usulibilan turlicha bo‘yalishi sababli shunday nomlangan). Bakteriya hujayralarining aksariyati peptidoglikanpolimeridan tashkil topgan qattiq hujayra devori bilan o‘ralgan. Bu modda murein deb ham ataladi. Peptidoglikan polisaxarid zanjirlari va ularni biriktiradigan qisqa peptid ko‘prikchalaridan iborat. Aksariyat hollarda hujayra devori bakteriya uchun hayotiy zarur, shu sababli antibiotiklar, hujayra devori hosil bo‘lishini (shakllanishini) to‘sadigan (masalan, penitsillin), turli bakteriyalarga qarshi samaralidir. Eski kulturalarda va grammanfiy bakteriyalarning muvozanatsiz o‘sishi paytida sferoplastlar deb ataladigan, hujayra devori yo‘q yoki nuqsonli hujayralar paydo bo‘ladi. Biroq protoplastlardanfarqli ravishda, ular bakteriofaglar, bilan o‘zaro ta’sirlashadi, ko‘payadi va qulay sharoitda normal holatiga qaytadi. Patogen bakteriyalarning sferoplastlari L-shakllardeb ataladi. Ularni laboratoriyada hujayra devorisiz faqat izotonik eritmalardahosil qilish mumkin. Eukariot hujayralarida parazitlik qiladigan ba’zi bakteriyalarda, masalan, mikoplazmada hujayra devori bo‘lmaydi.

Hujayra devori mexanik jihatdan mustahkam bo‘lib, bakteriya hujayrasining ichki bosimiga (turgor bosimiga) qarshilik ko‘rsatadi. Bu bosim 2 dan 25 atmgacha yetadi. Bundan tashqari, u bakteriya hujayrasining shaklini saqlashda muhim rol o‘ynaydi. Kichik teshiklari bo‘lgan peptidoglikan qatlamidan faqat nisbatan mayda molekulalar (massasi 50—60 kDagacha) o‘ta oladi. Bunda o‘tuvchi molekulalarning o‘lchami peptidoglikan qatlamining qalinligiga bog‘liq emas. Shu sababli peptidoglikan qatlamidan yirik molekulalar, masalan, xivchinlar, pililar oqsillari va konyugatsiya paytida DNK o‘tishi kerak bo‘lganda, maxsus gidrolazalar peptidoglikandagi teshiklarni mahalliy ravishda kengaytiradi.

Turli hujayra devorlarining (grammusbat, grammanfiy va kislotaga chidamli) bakteriyalardagi xususiyatlari
Xususiyati Grammusbat bakteriyalar Grammanfiy bakteriyalar Kislotaga chidamli[ingl.] bakteriyalar
Peptidoglikan Qalin qatlam Yupqa qatlam Nisbatan kam miqdorda
Teyxoy kislotasi Ko‘pincha mavjud Mavjud emas
Lipidlar Juda oz miqdorda mavjud Lipopolisaxarid Mikol kislotasi, boshqa mumlar va glikolipidlar
Tashqi membrana Mavjud emas Mavjud Mavjud emas
Periplazmatik bo‘shliq Mavjud emas Mavjud Mavjud emas
Hujayra shakli Doimo qattiq Qattiq yoki egiluvchan
Fermentativ parchalanish natijasi Protoplast Sferoplast Parchalanishi qiyin
Bo‘yoqlarga bo‘yoqlarga va antibiotiklarga Eng sezuvchan O‘rtacha sezuvchan Eng kam sezuvchan
Misollar Staphylococcus aureus Escherichia coli Mycobacterium tuberculosis

Kimyoviy tuzilishi

Peptidoglikan tuzilishining soddalashtirilgan sxemasi

Glikan zanjirlari odatda takrorlanuvchi disaxarid N-atsetilglukozamin-N-atsetilmuram kislotasidan (NAG-NAM) iborat. O‘rtacha bitta zanjir 30 ta disaxariddan tuzilgan, biroq ularning soni turlicha bo‘lishi mumkin. NAMga qisqa peptidbirikadi. U aminokislotalar — D-glutamin kislotasi, D-alanin va diaminopimelin kislotasidan (DAP) tuzilgan bo‘lib, ribosomalardan tashqarida sintezlanadi. DAP tarkibidagi aminoguruhlar peptidoglikanning polisaxarid zanjirlari orasida ko‘ndalang bog‘lar hosil bo‘lishida qatnashadi. Bu bog‘lar hosil bo‘lganda peptiddagi oxirgi D-alanin ajralib chiqadi. Ayrim bakteriyalarda peptid ko‘prikchalarida boshqa aminokislotalar ham uchraydi; grammusbat bakteriyalarda glikan zanjirlari peptid ko‘prikchalaridagi bir yoki bir nechta glitsin qoldiqlari bilan ham bog‘lanishi mumkin.

Grammusbat bakteriyalar

Gram usulida bo‘yash. Grammusbat kokklar binafsha, grammanfiy tayoqchalar esa pushti rangga bo‘yalgan

Grammusbat bakteriyalarda membrana ustida 20 dan 50 nmgacha qalinlikdagi, 40 tagacha molekulyar qatlamdan iborat peptidoglikan qobiq mavjud. Gram usuli bilan musbat bo‘yalishi ularning qalin peptidoglikanli devori gensianviolet bo‘yog‘ining yodbilan kompleksini mustahkam bog‘lashi, natijada u yuvilib ketmasligi bilan izohlanadi. Shuning uchun preparatlarda grammusbat bakteriyalar binafsha ko‘rinadi (grammanfiy bakteriyalarda esa bu kompleks yuvilib ketadi va ular ikkinchi bo‘yoqning, masalan, safraninning).

rangini oladi). Grammusbat bakteriyalarning hujayra devorida peptidoglikandan tashqari teyxoy kislotalariham mavjud. Ular peptidoglikan bilan bog‘lar hosil qilib, hujayra yuzasida mustahkamlanadi. Lipoteyxoy kislotalari hujayra membranasidagi yog‘ kislotalari qoldiqlari bilan o‘zaro ta’sirlashadi. Teyxoy va lipoteyxoy kislotalari takrorlanuvchi polianionlarbo‘lib, ularning tarkibida fosforillangan shakarlar yoki glitserin qoldiqlari. Fosfat guruhlari glukuronatbilan almashinishi mumkin, natijada teyxuron kislotalari hosil bo‘ladi. Teyxuron kislotalari sintezi fosfor tanqisligida boshlanadi. Teyxoy kislotalari sintezining to‘xtatilishi bakteriyalarning nobud bo‘lishiga olib keladi, ammo bu birikmalarning aniq vazifasi to‘liq ma’lum emas. Ular prujina kabi ishlashi, hujayra devorining cho‘zilishi va qisqarishiga imkon berishi mumkin, degan taxmin mavjud. Bundan tashqari, polianion xususiyati tufayli teyxoy kislotalari magniy ionlarinikuchli bog‘laydi va hujayrada ion almashinuvi vazifasini bajarishi mumkin.

Grammusbat bakteriyalarda peptidoglikan qatlami tashqaridan membrana bilan qoplanmagani uchun, sirt oqsillarini ushlab turish muammosi yuzaga keladi. Ayrim hollarda sirt oqsillari maxsus fermentlar yordamida hujayra membranasidagi fosfolipidlarga ulanib, lipoproteinlarhosil qiladi. Bundan tashqari, sirt oqsillari sortazafermenti yordamida peptidoglikanga bog‘lanib, hujayra yuzasida mustahkamlanishi mumkin. Peptidoglikan bilan bog‘lanadigan oqsillarning N- va C-uchlarida o‘ziga xos ketma-ketliklar bo‘ladi. Masalan, N-uchida signal peptidjoylashgan bo‘lib, u oqsilning hujayra membranasidan o‘tishini ta’minlaydi. C-uchiga yaqin joyda sortaza taniydigan motivbor; shu joyda uzilish yuz beradi va C-uchidagi bo‘lagi kesilgan oqsil peptidoglikanga amid bog‘i orqali kovalent tarzda ulanadi.

Xususan, mikobakteriyalar, nokardiyalar va korinebakteriyalarda hujayra devoridagi moddalarning 30 % ini lipidlar tashkil etadi; ayrim mikobakteriyalarda esa mumlarham hosil bo‘ladi. Lipidlarga boy bunday hujayra devori ba’zan mikomembrana deb ataladi. Mikomembrana bakteriyalarni noqulay muhit sharoitlari va mikroblarga qarshi preparatlardan himoya qiladi. Mycobacterium, Nocardia, Corynebacterium, Rhodococcus[ingl.] va Caseobacter urug‘lariga mansub bakteriyalarning hujayra devorida mikol kislotalarianiqlangan. Polisaxaridlardan tashqari, ayrim patogen grammusbat bakteriyalarning hujayra devorida oqsillar ham uchraydi. Masalan, stafilokokklardagi A oqsil muhim antigenhisoblanadi. Bundan tashqari, tashqi muhitga chiqarilishidan avval hujayra devoriga enterotoksinlar vaqtincha bog‘lanadi[ingl.].

Grammanfiy bakteriyalar

Grammanfiy bakteriyalar hujayra devori tuzilishining batafsil sxemasi

Grammanfiy bakteriyalarda ham hujayra membranasi ustida peptidoglikan qatlami joylashgan, biroq u grammusbat bakteriyalarnikidan ancha (qariyb 40 baravar) yupqa bo‘lib, tashqaridan ikkinchi membranabilan qoplangan. Ichki hujayra membranasi va tashqi membrana kimyoviy tarkibi bo‘yicha farqlanadi. Ular orasidagi bo‘shliq periplazmatik bo‘shliq (periplazma) deb ataladi.

Periplazmatik bo‘shliqda turli oqsillar juda ko‘p: biologik molekulalarni parchalovchi fermentlar, transport oqsillari; metabolizmdaishtirok etuvchi oqsillar, shuningdek, shaperonlarbo‘lib, ular boshqa oqsillarning fazoviy tuzilishini boshqaradi, ularni proteolizdan va boshqa oqsillar bilan nomaqbul o‘zaro ta’sirlardanhimoya qiladi. Masalan, periplazmada disulfid ko‘prikchalari hosil bo‘lishi va sis-trans-izomerizatsiyasi prolinningyuz beradi; bu oqsilning yetilish jarayonining bir qismidir. Ayrim periplazmatik shaperonlar tukchalaryig‘ilishida ishtirok etadi. Agar stress sharoitida periplazmada buklanmagan oqsil molekulalarining agregatsiyasi[ingl.] sodir bo‘lsa, Cpx tizimifaollashadi. U hujayra membranasiga birikkan CpxA oqsili va unga bog‘langan, periplazmaga qaragan CpxP oqsilidan iborat. CpxP buklanmagan oqsillar bilan ta’sirlashib, CpxA dan ajraladi. CpxA esa avtofosforillanishga[ingl.] uchraydi va fosfat guruhini sitoplazmatik CpxR oqsiliga o‘tkazadi. Fosforillangan CpxR stressga javob beruvchi genlar ekspressiyasini boshlaydi. Hujayra o‘sgan sari periplazmatik bo‘shliqda peptidoglikan metabolizmi mahsulotlari to‘planadi va hujayra ulardan qayta foydalanadi.

Lipopolisaxarid tuzilishi

Tashqi membrana ikki nosimmetrik qatlamdan iborat: hujayraga qaragan ichki qatlam fosfolipidlardan, tashqi qatlam esa lipopolisaxaridlardantashkil topgan. Ichki qatlamning deyarli 90 % ini fosfatidiletanolamintashkil qiladi. Lipopolisaxarid tarkibida O-polisaxarid, markaziy polisaxarid va lipid A[ingl.]qoldig‘i mavjud. O-polisaxarid odatda galaktoza, glukoza, ramnoza va mannozaqoldiqlarining takrorlanishidan tuzilgan. Markaziy (kor) polisaxarid N-atsetilglukozamin, glukozamin, fosfat, geptoza va ketodezoksioktonatdan iborat. Lipopolisaxaridlar zaharli bo‘lib, hayvonlar uchun xavflidir. Ular immun tizimini faollashtiradigan va bakterial infeksiyagajavobda muhim ahamiyatga ega antigenlardir. Tashqi membrana peptidoglikan qatlamiga lipoproteinlar yordamida bog‘langan. Lipoproteinlarning N-uchlari yog‘ kislotalariga bog‘lanib tashqi membranaga botgan, C-uchlari esa peptidoglikan bilan bog‘langan. Tashqi membranadaporinlardeb ataluvchi oqsillar, shuningdek, sirt tuzilmalarining yig‘ilishi, konyugatsiya va oqsil molekulalari sekretsiyasida ishtirok etuvchi oqsillar mavjud.

Tashqi membranadan tashqi membrana vezikulalarideb ataladigan, diametri 20 dan 500 nmgacha bo‘lgan tuzilmalar ajralib chiqishi mumkin. Vezikulalarning kurtaklanishida sitoskelet qatnashadi. Vezikula hosil bo‘lishiga hujayra o‘sishi paytida tashqi membrananing peptidoglikan qatlamidan tezroq kattalashishi sabab bo‘lishi mumkin. Shuningdek, bu jarayon muayyan tashqi sharoit ta’sirida ham sodir bo‘ladi. Masalan, Porphyromonas gingivalis[ingl.] bakteriyasida vezikulalar hosil bo‘lishi gemin[ingl.]yetishmasligi bilan boshlanadi. Vezikulalarning devori tashqi membranadan iborat bo‘lib, kurtaklanishda ular periplazma tarkibidagi moddalarni ham qamrab olishi mumkin. Masalan, Pseudomonas aeruginosa bakteriyasining tashqi membrana vezikulalari periplazmatik fermentlar, jumladan, gemolizin, peptidoglikan-gidrolazalar, proteazalar, proelastazalar, ishqoriy fosfataza va fosfolipaza C, shuningdek, β-laktamazani saqlaydi. Bu ferment bakteriyalarga gidrolizlash (suv yordamida parchalash), ya’ni β-laktam antibiotiklarini parchalash imkonini beradi — ham periplazmada, ham tashqi muhitda. Tashqi membrana vezikulalari fermentlar va tashqi membrana bo‘laklarini nishon hujayralarga yoki tashqi muhitning kerakli qismiga yetkazishi ham mumkin.

Grammanfiy bakteriya hujayrasida tashqi va ichki membranalar bir-biriga yaqinlashgan 200 dan 400 tagacha joy bo‘ladi. Ular Bayer kontaktlarideb ataladi. Bayer kontaktlari sohasida peptidoglikan qatlamida katta teshik bo‘ladi va shu tufayli tashqi hamda ichki membranalar zich yaqinlashadi. Membranalarning adgeziyasini ayrim eksport komplekslarining tarkibiy qismlari ta’minlashi mumkin. Bayer kontaktlari turli molekulalarni, masalan, pili subbirliklarini tashqariga chiqarishda xizmat qiladi. Ularga ayrim bakteriofaglar.

ham birikadi. Qo‘shimcha o‘tkazuvchanlik to‘sig‘i — tashqi membrana mavjudligi sababli, grammanfiy bakteriyalarga ta’sir ko‘rsatish uchun grammusbat bakteriyalarga nisbatan antibiotiklarning yuqoriroq konsentratsiyasi talab etiladi. Tashqi membrana hujayralarning bir-biri, mezbon organizm hujayralari ( patogenezjarayonida) va substrat yuzasi bilan o‘zaro ta’sirlashishini ta’minlaydi. Shuningdek, pililar kabi tashqi tuzilmalarni ushlab turadi.

Aynan sianobakteriyalarda peptidoglikan qatlami ustida tashqi membrana joylashadi. Biroq polisaxaridlar peptidoglikan bilan kovalent bog‘langan bo‘lib, ehtimol, shu sababli sianobakteriyalar Gram usulida musbat bo‘yaladi. Bundan tashqari, sianobakteriyalarning tashqi membranasi tarkibida karotinoidlar ham mavjud.

Hujayra devorining shakllanishi

Peptidoglikan sintezi bir necha bosqichda kechadi. Uning glikan zanjirlari tarkibidagi disaxaridlar sitozolda, dastlab uridin-5-difosfat[ingl.]-NAM (UDF-NAM) dan boshlab sintezlanadi. Peptid sintezi NAMda boshlanadi. U ketma-ket hosil bo‘ladi: har bir aminokislotaning birikishi ma’lum ferment tomonidan katalizlanadi . Nihoyat, UDF-NAM bilan bog‘langan pentapeptidhujayra membranasining maxsus lipidi — baktoprenolga[ingl.]birikadi. So‘ng UDF-NAMga NAG birikadi, UDF ajralib chiqadi va NAM, NAG hamda peptiddan iborat butun bo‘g‘in aylanib, sitoplazma tomon emas, tashqi muhit tomon yo‘naladi. Ko‘ndalang bog‘lar DD-transpeptidazalar[ingl.] yordamida hosil bo‘ladi; ular penitsillin ta’sirida ingibirlanadigan fermentlar bo‘lib, D-alanin qoldig‘i ajralib chiqishi bilan kechadigan transpeptidlanish reaksiyasini katalizlaydi. Glikan zanjirlarining hosil bo‘lishini transglikozilazalarkatalizlaydi. Bundan tashqari, transglikozilaza va transpeptidaza faolligiga bir vaqtning o‘zida ega bo‘lgan ikki funksiyali fermentlar ham mavjud.

Taklif etilgan modellardan biriga ko‘ra, hujayra o‘sishida avval hujayra devoriga yangi zanjirlar qo‘shiladi, shundan keyingina eski bog‘lar uziladi. Aksariyat bakteriyalarning hujayra devorida turli avtolizfermentlari ko‘p bo‘lib, ular peptidoglikandagi kimyoviy bog‘larni parchalaydi.

Sekretsiya tizimlari

Bakteriyalardagi sekretsiya tizimlari deb bakteriya hujayra membranasida joylashgan va turli moddalarni tashqi muhitga chiqaradigan oqsil komplekslariga aytiladi. Xususan, patogen bakteriyalar ulardan virulentlik omillarini[ingl.] (asosan oqsil tabiatli) ajratib chiqarishda foydalanadi. Tarkibi, tuzilishi va ta’siriga qarab sekretsiya tizimlari bir necha turga bo‘linadi. Grammanfiy bakteriyalarga xos kamida olti turdagi sekretsiya tizimi, faqat grammusbat bakteriyalarda uchraydigan to‘rt tur hamda ikkala guruhda ham mavjud ikki tur ma’lum. Bakterial sekretsiya tizimlarining turlari va asosiy xususiyatlari quyidagi jadvalda keltirilgan.

Sekretsiya tizimi Sekretsiya signali Sekretsiya bosqichlari soni Holati: Substrat buklanganmi? Membranalar soni Gram(+) yoki gram(-)
SecN-uchidagi1Yo‘q1Ikkala guruh
TatN-uchidagi1Ha1Ikkala guruh
I turC-uchidagi1Yo‘q2Gram(-)
II turN-uchidagi2Ha1Gram(-)
III turN-uchidagi1—2Yo‘q2—3Gram(-)
IV turC-uchidagi1Yo‘q2—3Gram(-)
V turN-uchidagi2Yo‘q1Gram(-)
VI turNoma’lum1Noma’lum2—3Gram(-)
SecA2N-uchidagi1Yo‘q1Gram(+)
SortazalarN-uchidagi (Sec)
C-uchidagi (cws)
2Ha1Gram(+)
InyektosomalarN-uchidagi2Ha1Gram(+)
VII turC-uchidagi1Ha1—3Gram(+)

Hujayradan tashqari tuzilmalar

Kapsula

Kapsulali Streptococcus pneumoniae hujayralarining Quellung reaksiyasi yordamida ko‘rsatilgan kapsulalari. Suratning yuqori qismidagi ikki bakteriyada kapsula yo‘qligiga e’tibor bering

Ko‘plab bakteriyalarning hujayra devori yoki tashqi membranasi ustida ekzopolisaxaridlardan[ingl.]tashkil topgan kapsula bo‘ladi. Kapsulaning tuzilish asosini bir xil yoki turli monomerlardan tashkil topgan chiziqli yoki shoxlangan poliglikanlar va oligopeptidlar tashkil etadi. Patogen bo‘lmagan bakteriyalarda kapsula qurib qolishdan himoya qiladi. Masalan, aynan kapsula tufayli Nostoc urug‘iga mansub sianobakteriyalar cho‘lda o‘sa oladi. Patogen bakteriyalarda esa kapsula virulentliknikeskin oshiradi, chunki immun tizimi kapsula bilan qoplangan bakteriyalarga qarshi yetarlicha samarali kurasha olmaydi: ular antitanalar bilan sust bog‘lanadi va fagotsitozga uchramaydi.

S-qatlam

Ayrim bakteriyalarning (grammusbat ham, grammanfiy ham) yuzasi tartibli joylashgan oqsil subbirliklaridantashkil topgan S-qatlam bilan qoplangan. Bakteriyalarda S-qatlam yagona zich qobiq bo‘lishi juda kam uchraydi; odatda u peptidoglikanli hujayra devori bilan birga mavjud bo‘ladi. S-qatlam hujayra shaklini hosil qilishda qatnashmaydi va laboratoriya sharoitida o‘stirilgan bakteriyalar uni ko‘pincha yo‘qotadi. S-qatlamning yig‘ilishi uning oqsil subbirliklari ekzoplazmatik bo‘limgaajralib chiqishidan boshlanadi. U yerda subbirliklar o‘z-o‘zidan birikib, gidrofob, vodorod va elektrostatik bog‘lar orqali agregatlar hosil qiladi. S-qatlam bakteriya hujayrasini mexanik ta’sirlardan himoya qiladi, begona molekulalarning kirishiga to‘sqinlik qiladi va bakteriofaglar bilan o‘zaro ta’sirlashadi. Patogen bakteriyalarda S-qatlam virulentlikning muhim omilidir.

Xivchin

Bakteriya xivchini tuzilishining sxemasi

Bakteriyalarning ko‘pchiligi harakatchan bo‘lib, ularning harakatlanishi bir yoki bir nechta xivchinyordamida ta’minlanadi. Xivchinlar hujayra yuzasidagi oqsil tuzilmalaridir. Ularning hujayradagi joylashuvi turlicha bo‘ladi. Monotrixlarda faqat bitta xivchin, lofotrixlarda hujayraning bir qutbida xivchinlar tutami, amfitrixlarda qarama-qarshi qutblarda bittadan xivchin bo‘ladi; peritrixlarda esa ko‘plab xivchinlar hujayraning butun yuzasiga tarqalgan. Xivchinning uzunligi har xil, lekin diametri odatda 20 nm.

ga teng. Bakteriya xivchinining asosi bazal tanachadan iborat. U grammusbat bakteriyalarda ikki, grammanfiy bakteriyalarda to‘rtta oqsil halqa, tayoqcha va harakatlantiruvchi oqsillardan tuzilgan. Bazal tanachadan ilgak chiqib, u filamentgaulanadi. Filament flagellinoqsilidan tuzilgan qattiq silindr bo‘lib, uchi «qalpoqcha» bilan tugaydi. Hujayra membranasida M va S halqalar joylashgan bo‘lib, ular ko‘pincha bir butun sifatida qaraladi. MS-halqa uning atrofidagi bir nechta motor oqsillari yordamida aylantiruvchi momentni filamentga uzatadi. Grammanfiy bakteriyalarda M va S halqalaridan tashqari, yana ikkita halqa — peptidoglikan qatlamidagi P va tashqi membranadagi L halqalari ham mavjud. Barcha halqalardan qattiq tayoqcha o‘tadi va aylantiruvchi momentni filamentga yetkazadi.

Xivchin yig‘ilganda dastlab membranada MS-halqa paydo bo‘ladi va unga motor oqsillari birikadi. Keyin P va L halqalari (grammanfiy bakteriyalarda), ilgak va filament hosil bo‘ladi. Xuddi shu ketma-ketlikda xivchinning tegishli qismlaridagi oqsillarni kodlovchi genlar ekspressiyasi boshlanadi. Bazal tanachaning ichki kovak qismi orqali yangi flagellin subbirliklari o‘sayotgan xivchinning uchiga borib, spiral shaklida o‘z-o‘zidan joylashadi. Flagellin subbirliklari tashqi muhitga chiqib ketmasligi uchun o‘sayotgan filamentning uchi «qalpoqcha» bilan yopilgan. Yetilgan filament o‘rtacha 20 mingga yaqin flagellin molekulasidan tashkil topadi, xivchin oqsillari esa 30 dan ortiq gen tomonidan kodlanadi.

Bakteriyalarda xivchin aylanishining harakatlantiruvchi kuchi, ehtimol, proton gradientidir. M va S halqalari orqali yoki bazal tanacha bilan hujayra membranasi orasidan o‘tuvchi protonlaroqimi xivchinning aylanishini boshlaydi.

Hujayraning harakati xivchinning soat mili bo‘ylab yoki unga teskari yo‘nalishda aylanishi orqali yuz beradi. Monotrixlarda hujayra xivchin aylanishiga teskari yo‘nalishda sekin aylanadi. Xivchin soat mili yo‘nalishida aylansa, hujayra xivchin tomoni bilan oldinga harakat qiladi; teskari aylansa, hujayra xivchin yordamida oldinga itariladi (ya’ni xivchin tomoni orqada qoladi). Yagona xivchinli ayrim bakteriyalar uni faqat soat mili yo‘nalishida aylantiradi; yo‘nalishni o‘zgartirish uchun ular to‘xtab, qayta yo‘nalishi kerak. Peritrixlarning xivchinlari soat miliga teskari yo‘nalishda aylanadi; harakat yo‘nalishini o‘zgartirish kerak bo‘lsa, hujayra to‘xtaydi va ag‘darilib oladi.

Ba’zi Vibrio urug‘i bakteriyalarida (xususan, Vibrio parahaemolyticus[ingl.]) va ba’zi proteobakteriyalarda, masalan, Aeromonasda ikkita turli xivchin tizimi mavjud. Ularning oqsil tarkibiy qismlari turli genlar majmuasi bilan kodlanadi, aylanishda esa turli ion gradientlaridan foydalaniladi. Birinchi xivchin tizimiga mansub qutbiy xivchinlar doim mavjud bo‘lib, suyuqlik oqimida harakatni ta’minlaydi. Ikkinchi tizimdagi yon xivchinlar esa atrofdagi suyuqlik qarshiligi qutbiy xivchinlarning aylanishiga yo‘l qo‘ymaydigan darajaga yetgandagina ifodalanadi. Shu tufayli bakteriyalar turli sirtlar va quyuq suyuqliklarda sirpanib harakatlana oladi.

Pililar

Ko‘plab pilili E. coli hujayralari

Pililar (fimbrialar yoki tukchalar deb ham ataladi) ko‘plab bakteriyalar hujayrasi yuzasidagi ipsimon oqsil tuzilmalardir. Pililarning uzunligi mikrometrning ulushlaridan 20 mkm dan ortiqgacha, diametri esa 2—11 nm gacha bo‘lishi mumkin. Pililar bakteriya hujayralari o‘rtasida genetik material uzatilishida (konyugatsiya), bakteriyalarning substrat va boshqa hujayralarga yopishishida hamda moslashuvida ishtirok etadi, ko‘plab bakteriofaglar uchun birikish joyi vazifasini bajaradi. Tuzilishi jihatidan pililar ingichka ipsimon tuzilmalardan o‘q bo‘ylab teshigi bor yo‘g‘on tayoqchasimon tuzilmalargacha bo‘lishi mumkin. Ular pilinlar[ingl.] yoki fimbrinlar deb ataladigan bir yoki bir nechta turdagi spiral tarzda joylashgan oqsil molekulalaridan tashkil topadi. Pililar hosil bo‘lishida pilinlardan tashqari, to‘g‘ri yig‘ilishga yordam beruvchi qo‘shimcha oqsillar ham qatnashadi. Grammanfiy bakteriyalarda ular hujayra membranasi, periplazmatik bo‘shliq va tashqi membranadan o‘tishi kerak.

Hujayradan tashqari boshqa tuzilmalar

Ba’zan shilimshiq qobiq kapsuladagidek bitta hujayrani emas, hujayralar to‘plamini o‘rab turadi. Bunday shilimshiq qobiq g‘ilof deb ataladi. G‘iloflar nafaqat vegetativ hujayralarni, balki boshqa ixtisoslashgan hujayralarni, masalan, tinim shakllari (sistalar, endosporalar, geterotsistalar) ni ham qoplashi mumkin. G‘iloflar, masalan, hujayra ichida parazitlik qiluvchi[ingl.] xlamidiyalar va sianobakteriyalarda mavjud.

Ayrim grammanfiy bakteriyalarda, xususan, sianobakteriyalar, psevdomonadalar, metilotrof bakteriyalarda maxsus kovak oqsil sirt tuzilmalari — tikanlar bo‘ladi. Tikanlar tashqi membranaga birikadigan qattiq, ichi bo‘sh, konussimon yoki konus-silindrsimon tuzilmalardir. Har bir hujayraga o‘rtacha 10 ta tikanto‘g‘ri keladi. Tikanlarning diametri 50—100 nm, uzunligi 0,5—3 mkm. Qalinligi taxminan 7 nm bo‘lgan tikan devori spiral bo‘ylab joylashgan spinin oqsili molekulalaridan tuzilgan. Konus-silindrsimon tikanlarning uchi ochiq, konussimonlarining uchi esa berk bo‘ladi. Tikanlar o‘z-o‘zidan yig‘ilish orqali hosil bo‘ladi. Ularning vazifasi aniq emas; ehtimol, mikrokoloniyalar hosil bo‘lishida, substrat va hujayralarga yopishishda, fagotrof protistlardan himoyalanishda ishtirok etadi.

Bakteriya Bacillus vesiculiferous(kislorodi kam bo‘lgan mayda qisqichbaqasimonlarichagida yashaydi) va ayrim boshqa bakteriyalarda gaz bilan to‘lgan, hujayra yuzasiga birikkan yirik tuzilmalar — gaz ballonlari bo‘ladi. Ular sharsimon, silindrsimon yoki ignasimon vezikulalar bo‘lib, devori qalinligi taxminan 2 nmbo‘lgan membranadan iborat. Ehtimol, gaz ballonlari kislorodni zaxiralashga xizmat qiladi.

Ayrim firmikutlartipiga mansub, sellyulozanifermentlar yordamida parchalay oladigan bakteriyalarda tegishli fermentlar — sellyulazalar — ekzoplazmatik bo‘limdagi maxsus tuzilma — sellyulosomada joylashadi. Sellyulosoma juda yirik (2 mingdan 6,5 ming kDa gacha) oqsil kompleksi bo‘lib, 14—26 ta oqsildaniborat. Sellyulosoma bakteriyalarning substratga yopishishiga yordam beradi, sellyulazalarning substrat bilan eng maqbul o‘zaro ta’sirini va sellyuloza gidrolizi mahsulotlarining hujayra yuzasiga yetib kelishini ta’minlaydi.

Ayrim sianobakteriyalarning ekzoplazmatik bo‘limida minerallarning kristallari, masalan, kalsit (CaCO3).

Hujayra ichidagi tuzilmalar

Nukleoid va plazmidlar

Nukleoidi yashil punktir chiziq bilan ajratib ko‘rsatilgan bakteriya hujayrasining mikrofotosurati

Nukleoid — prokariot (jumladan, bakteriya) hujayrasining sitoplazmasidagi noto‘g‘ri shaklli soha bo‘lib, unda genom DNKsi va u bilan bog‘langan oqsillar joylashadi. Nukleoid massasining taxminan 60 % i DNKga to‘g‘ri keladi; undan tashqari, nukleoid tarkibida RNK va oqsillar mavjud. Ko‘pincha bakteriya genomi halqasimon DNK molekulasi[ingl.]bilan ifodalanadi va u xromosoma deb ham ataladi. Odatda, bakteriya xromosomasining uzunligi taxminan 1 mmbo‘lib, sitoplazmaning 20 % igacha qismini egallaydi va hajmi taxminan 0,2 mkm³ga teng. Genom DNKsining replikatsiyasi boshlanish nuqtasidan (origin of chromosomal replication, oriC) boshlanadi. Bu joydan ikkita replikatsiya ayrisi qarama-qarshi yo‘nalishlarda harakatlanib, tugash nuqtasida (Ter) uchrashadi, so‘ng o‘zaro ulanib qolgan qiz xromosomalar ajraladi[manba 2892 kundan beri ko‘rsatilmagan].

Bakteriya hujayrasidagi xromosomalar soni nafaqat turga mansubligiga, balki populyatsiyaning rivojlanish bosqichigaham bog‘liq. Doimo bir nechta xromosomaga ega bakteriyalarga Deinococcus radiodurans (4 dan 10 tagacha xromosoma), Borrelia hermsii[ingl.] (8 dan 16 tagacha xromosoma), Desulfovibrio gigas (9 dan 17 tagacha xromosoma), Azotobacter vinelandii (80 tagacha xromosoma) misol bo‘ladi. Yosh hujayralarda odatda eskilariga qaraganda ko‘proq xromosoma bo‘ladi. Ba’zan xromosomalar genom DNKsining oddiy nusxalari emas: ayrim hollarda genom bir nechta turlicha xromosoma va xromosomadan tashqari elementlar (plazmidlar) o‘rtasida taqsimlangan. Masalan, Agrobacterium tumefaciens, Brucella melitensis va Rhodobacter sphaeroides[ingl.] da ikkitadan turli xromosoma mavjud; Bacillus cereus, Leptospira interrogans[ingl.] va Rhizobium meliloti[ingl.]da esa xromosomalardan tashqari, 100—500 ming asos juftligidan (a. j.) iborat bir yoki ikkita megaplazmid ham bo‘ladi.

Bakteriya xromosomasining ixchamlashuviga bir nechta turli oqsillar javob beradi; ulardan eng muhimlari HU, H-NS va SMC. HU va H-NS oqsillari gistonsimon deb ataladi. Ularning DNK bilan o‘zaro ta’siri DNKning ketma-ketligiga, molekuladagi shpilkalar va egilishlarga bog‘liq. FIS va IHF deb ataluvchi kam uchraydigan gistonsimon oqsillar ham aniqlangan. Ular HU va H-NS bilan bir qatorda bakteriya genom DNKsining fazoviy tashkil topishini ta’minlashdan tashqari, uning replikatsiyasi, rekombinatsiyasi va genlar ekspressiyasigaham ta’sir ko‘rsatadi. HU DNK-girazabilan birga DNKning manfiy o‘ta spirallashuvinita’minlaydi. H-NS DNKni ixchamlashtiradi, uning o‘ta spirallashuviga ta’sir qiladi va unda egilishlar hosil qiladi. Ammo u asosan genlar ekspressiyasida qatnashadi: 40 tagacha gen uning nazorati ostida bo‘ladi. SMC oqsillari tiriklikning barcha uch domenivakillarida mavjud. Ular gomolog miozingabo‘lib, eukariotlarda xromatin.

kondensatsiyasi paytida motor vazifasini bajaradi. Plazmidlar xromosomadan tashqari DNKning barqaror elementlari bo‘lib, bakteriya hujayrasining ishlashi uchun mutlaqo zarur emas. Plazmidlardagi genlar bakteriyaga moslashuvchanligini oshiradigan foydali xususiyatlar beradi. Masalan, antibiotik ishlab chiqarish va ularga chidamlilik , og‘ir metallarga va ultrabinafsha nurlanishgachidamlilikni ta’minlovchi genlar, shuningdek, konyugatsiya uchun zarur bo‘lgan barcha tarkibiy qismlarni kodlovchi genlar.

Ribosomalar

Boshqa hujayralardagi kabi, bakteriyalarning ribosomalari ham katta va kichik subbirliklardan iborat. Ularning sedimentatsiya koeffitsiyentlari mos ravishda 50S va 30S,molekulyar massalari esa 1,5 ming kDa va 750 kDa ga teng. Katta subbirlik tarkibida ikki xil ribosomal RNK (23S va 5S) molekulasi va 34 ta oqsil (L1—L34) bor. Kichik subbirlik bitta rRNK — 16S rRNK molekulasi va 21 ta oqsil (S1—S21) dan iborat. 23S rRNK molekulasining massasi 1000 kDa, 16S rRNKniki esa 500 kDa, 5S rRNKniki 40 kDa. L7 va L12 dan tashqari, barcha ribosoma oqsillari ribosomaga bitta nusxada kiradi. Ularning massasi 5 dan 60 kDa gacha bo‘lib, 45—555 ta aminokislota qoldig‘idan iborat.

rRNK genlari genom DNKsida joylashgan bir yoki bir nechta operongabirlashgan va doimo 16S—23S—5S tartibida keladi. Ba’zan rRNK genlari speyserlarbilan ajralgan bo‘lib, ular tarkibida serin, glutamat va izoleysin tRNKlarinikodlovchi genlar bo‘lishi mumkin. rRNK transkripsiyalanadi va yagona transkript tarkibida hosil bo‘ladi. Bu transkript protsessinggauchrab, alohida rRNK molekulalariga ribonukleaza E[ingl.] yordamida kesiladi va metillanadi. rRNK ribosoma subbirliklarining molekulyar karkasi vazifasini bajaradi, ribosoma oqsillari esa unga qat’iy ketma-ketlikda birikadi. Jadal o‘sish davrida Escherichia coli hujayralarida yuz mingga yaqin ribosoma bo‘ladi. Hujayraning energiya resurslarining yarmigachasi ularning biosinteziga sarflanadi. rRNK barcha hujayra RNKsining 70 % ini, ribosoma oqsillari esa barcha hujayra oqsillarining 30 % ini tashkil qiladi.

Sitoskelet

Sitoskelet elementlari — Caulobacter crescentushujayrasida. Prokariot sitoskeleti elementlari eukariotlardagi o‘xshash tuzilmalar va ularning taxmin qilinayotgan hujayraviy vazifalari bilan taqqoslangan

Uzoq vaqt davomida prokariotlarda sitoskelet mavjud emas, deb hisoblangan. Biroq 1990-yillarning boshidan prokariotlarda turli filamentlar borligi haqida ma’lumotlar to‘plana boshladi. Prokariotlarda nafaqat eukariot sitoskeletining muhim oqsillariga o‘xshash oqsillar, balki eukariotlarda o‘xshashi bo‘lmagan oqsillar ham mavjud. Sitoskelet elementlari turli prokariotlarda hujayra bo‘linishi, himoyalanish, shaklni saqlash va qutblanishni belgilashda muhim rol o‘ynaydi. Prokariot sitoskeleti oqsillariga FtsZ[ingl.](eukariot tubulinigagomolog bo‘lib, sitokinez uchun zarur va eukariotlardagi aktin-miozin qisqaruvchi halqasi ga o‘xshab ishlaydi), MreB(eukariot aktiniga; mos keladi) vakresentin (eukariotlarning oraliq filamentlari oqsillariga o‘xshaydi) misol bo‘ladi.

Hujayra ichidagi kiritmalar

Ko‘plab bakteriyalar hujayralarida turli birikmalarning — polisaxaridlar, poli-β-gidroksibutirat, polifosfatlar, oltingugurt — kichik donachalari kimyoviy inert shaklda uchraydi. Kiritmalarning aksariyati noqulay sharoitlarda hujayrani energiya va kerakli elementlar bilan ta’minlaydi. Ayrim donachalar qalinligi 2 dan 4 nmgacha bo‘lgan yupqa membrana bilan o‘ralgan. Odatda, bunday membrana oqsildan iborat, lekin ba’zan lipidlar ham bo‘ladi. Polifosfat donachalari volyutindonachalari deb ham ataladi; ular nukleotidlarsintezi uchun zarur fosfatning zaxira manbai hisoblanadi. Metabolizmida oltingugurtdan foydalanadigan bakteriyalar sitoplazmasida bir qatlamli oqsil membrana bilan o‘ralgan elementar oltingugurt donachalari bo‘ladi. Sianobakteriyalar sianofitsin[ingl.]ni zaxiralaydi; u azot tanqisligi sharoitida ushbu elementning manbai hisoblanadi. Sianofitsin molekulyar massasi 25 dan 125 kDagacha bo‘lgan polipeptid bo‘lib, uni sianobakteriyalardan tashqari boshqa ayrim bakteriyalar, masalan, atsinetobakterlar.

ham sintezlaydi. Ko‘pgina bakteriyalarda erimaydigan poliglukozid donachalari bo‘lib, ularning molekulyar massasi 200 kDagacha bo‘ladi. Bakteriya poliglukozidlari hayvonlardagi glikogen ga o‘xshash, glukoza qoldiqlaridan tuzilgan shoxlangan zanjirlardir. Prochloron didemni sianobakteriyasi o‘simlik kraxmalininganalogini zaxiralaydi. Ko‘pgina bakteriyalar sitoplazmasida poligidroksialkanoat donachalari bo‘ladi; ular uglerod yoki energiyaning ichki manbai vazifasini bajaradi. Poligidroksialkanoatlar murakkab efirlar bo‘lib, 3-, 4- yoki 5-gidroksikarbon kislotalaridantuzilgan va oqsil membrana bilan o‘ralgan.

Kamdan-kam hollarda bakteriya sitoplazmasida membranasiz gidrofil kristallar uchraydi. Yirik oltingugurt bakteriyasi Achromatium oxaliferum sitoplazmasidakalsiy karbonat(kalsit) kristallari bo‘lib, ular hajmning 70 % idan ko‘prog‘ini egallaydi. Ehtimol, ko‘plab donachalar tashish jarayonlarining maqbul jadalligini ta’minlagani uchun ushbu bakteriya katta o‘lchamga ega. Ayrim anaerob bakteriyalarda, masalan, Sulfospirillum barnesiida diametri selen ning elementar kristallari 200 nmgacha bo‘ladi. Ular zaharli selenit ionining qaytarilishi natijasida hosil bo‘ladi: selenit — SeO32-.

Ayrim α-proteobakteriyalar, jumladan, Erythrobacter litoralis[ingl.] va Erythromicrobium[ingl.]urug‘ining ayrim vakillari tellurit ioni TeO32- ni elementar tellurgachaqaytara oladi. Tellur ularning sitoplazmasida ignasimon kristallar ko‘rinishida to‘planadi. Ayrim bakteriyalarda, masalan, Rhodopseudomonas palustris[ingl.] va Halococcus morrhuae[ingl.]da sitoplazmada membrana bilan o‘ralmagan magnitga sezgir temir kristallari mavjud (magnetosomalarda temir kristallari membrana bilan o‘ralgan). Ayrim batsillalarda spora hosil bo‘lishining oraliq bosqichlaridan birida ona hujayra sitoplazmasida diametri 0,1 dan 1,5 mkmgacha bo‘lgan kristallar hosil bo‘ladi. Ular oqsil tabiatli va ayrim lichinkalari ayrim hasharotlaruchun halokatli δ-endotoksindan iborat. Bu kristallar parasporal donachalar deb ataladi.

Ixtisoslashgan hujayra ichki tuzilmalari

Karboksisomalar

Chapda — karboksisomaning elektron mikroskopdagi mikrofotosurati, o‘ngda — uning modeli

Bu organoidlar barcha sianobakteriyalar va ko‘plab xemotrof bakteriyalarda uchraydi; ular CO2ni fiksatsiyalaydi. Karboksisomalar tarkibida uglerodni fiksatsiyalovchi fermentlar bor. Ular bir qatlamli oqsil qobiqdan iborat bo‘lgan ko‘pyoqli shaklli, diametri 80 dan 140 nm gacha bo‘lgan tuzilmalardir. Ular CO2ni to‘plash mexanizmining asosiy qismi bo‘lib, bu ribulozodifosfatkarboksilaza (Rubisko) — uglerodni fiksatsiyalovchi asosiy fermentning Kalvin siklidagi.

samaradorligi pastligini qoplashga yordam beradi. Karboksisomalarning ikki turi mavjud: α-karboksisomalar va β-karboksisomalar. Ular oqsil tarkibiga ko‘ra farqlanadi. α-karboksisomalarda bir necha qatlam bo‘ylab joylashgan I tur Rubisko bor, karboksisoma oqsillarini sintezlaydigan genlar esa bitta operonga birlashgan. β-karboksisomalarda kichik boshqaruvchi subbirliklari bo‘lmagan II tur Rubisko mavjud. U maxsus oqsil yordamida zich parakristall tuzilma hosil qiladi, tegishli genlar esa bir nechta mustaqil klasterga birlashgan.

Magnetosomalar

Magnetosoma — membrana bilan o‘ralgan yaxlit kristall bo‘lib, kimyoviy jihatdan sof magnetit (Fe3O4) yoki greygit (Fe3S4) dan iborat. Magnetosomalarga ega bakteriyalar magnetotaksis — hujayraning magnit maydoniga javobiga bog‘liq harakatlanish qobiliyatiga ega (ular magnetotaktik bakteriyalardeb ataladi). Magnetosoma membranasi fosfolipid qo‘shqavatidan iborat. Uning ayrim oqsillari boshqa hech qayerda uchramaydi. Odatda, magnetosomalar bo‘ylama zanjir hosil qiladi; kam hollarda 2 yoki 3 ta parallel yoki kesishuvchi zanjir shaklida to‘planadi. Ba’zi bakteriyalarda bittadan magnetosoma bo‘ladi. Magnetosomali bakteriyalar dengizlar, daryolar va ko‘llarning tub loyqalarida, qumli plyajlarda, sholi dalalarida va suv bosadigan tuproqlarda yashaydi. Metabolizm turiga ko‘ra, ular xemoorganotrof mikroaerofillar yoki anaeroblardir.

Xlorosomalar

Xlorosoma tuzilishining sxemasi

Xlorosomalar — fotosintezlovchi antenna komplekslari , ya’ni yashil oltingugurt bakteriyalari va fototroflar sifatidagi ayrim yashil ipsimon, kislorod ajratmaydigan Chloroflexi[ingl.]tipiga mansub organizmlarning tuzilmalaridir. Ular boshqa antenna komplekslaridan yirik o‘lchami va fotosintetik pigmentlar[ingl.]atrofida oqsil matritsasining yo‘qligi bilan farqlanadi. Xlorosomalar ellipsoidsimon, konussimon yoki notekis shaklda bo‘lishi mumkin. Maxsus oqsillar xlorosomalarni hujayra membranasidagi fotosintetik reaksiya markazlari yaqinida mahkamlaydi. Xlorosomalar bakterioxlorofill dan iborat bo‘lib, oz miqdorda karotinoid va xinon ham saqlaydi; ular galaktolipid bir qatlamli qobiq bilan o‘ralgan.

Gazli vezikulalar

Ko‘plab suv bakteriyalarida, ayniqsa sianobakteriyalarda suzuvchanlikni tartibga soluvchi gazli vezikulalar mavjud. Gazli vezikula qobig‘i oqsil tabiatli bo‘lib, uning ichida atmosfera havosibo‘ladi. Gazli vezikulalar sitoplazmada yakka joylashadi yoki ba’zan noto‘g‘ri ravishda gaz vakuolalarideb ataladigan asalari uyasiga o‘xshash to‘plamlar hosil qiladi. Gazli vezikulalar uchlari konussimon, diametri 50—200 nm , uzunligi 100—1200 nmbo‘lgan ichi bo‘sh silindrlardir. Ularning devori taxminan 2 nm qalinlikda bo‘lib, ikki gomolog gidrofob oqsildan tashkil topgan bir qatlamli oqsil membranadir. Gazli vezikulalarning biogenezida 15 tagacha genqatnashadi; ular genom DNKda yoki plazmidlardajoylashgan; ular gvp deb belgilanadi ( ingl. gas vesicle proteinso‘zlaridan). Gazli vezikula qattiq moddasining taxminan 90 % ini GvpA oqsili tashkil qiladi. Gvp oqsillari yuqori darajada konservativdir.

Mezosomalar

Fiksatsiya va mezosoma hosil bo‘lishi o‘rtasidagi bog‘liqlikni tasvirlovchi sxema

1953-yilda bakteriya hujayralarining elektron mikroskopik preparatlarida hujayra membranasining o‘ziga xos ichkariga botgan qismlari aniqlangan. Keyinchalik ular «mezosomalar» deb atalgan. Mezosomalar hujayra bo‘linishida hujayra devorining shakllanishi, genom DNKsining replikatsiyasida ishtirok etishi yoki ularda oksidlovchi fosforillanishsodir bo‘lishi mumkinligi taxmin qilingan. Ammo oradan 20 yil o‘tib, mezosomalar elektron mikroskopiya uchun preparat tayyorlashda hujayralarni kimyoviy fiksatsiya qilish natijasida hosil bo‘ladigan artefakt ekanini va kimyoviy fiksatsiyadan o‘tmagan hujayralarda uchramasligini ko‘rsatuvchi ma’lumotlar to‘plandi. Keyinchalik antibiotiklar yoki mikroblarga qarshi peptidlar defensinlarta’siriga uchragan bakteriyalarda ham mezosomalarga o‘xshash tuzilmalar topildi. Ehtimol, bu holatda mezosomalar antibiotiklar ta’sirida hujayra membranasi va/yoki devorining yemirilishi tufayli hosil bo‘ladi.

Boshqa hujayra ichki tuzilmalari

Bakteriya hujayralarida ba’zan vakuolalaruchraydi. Beggiatoa, Thiomargarita va Thioploca urug‘lari vakillarida hujayra hajmining katta qismini nitrat ionlarini to‘plovchi yirik vakuola egallaydi. Ular nitratdan anaerob sharoitda elektronlarning yakuniy akseptori sifatida foydalanadi. Bunda anaerob oksidlanish jarayonida sulfidelektronlar beradi, nitrat esa molekulyar azot yoki ammiakka qaytariladi. Beggiatoaga yaqin ayrim bakteriyalarda shunday vakuolalar elektronlarning boshqa yakuniy akseptori — kislorodni to‘plashga xizmat qiladi. Ayrim planktomitsetlarda katta anammoksosoma mavjud. Bu vakuola ammiakning anaerob oksidlanishi (anammoks) jarayonida nitrit ionlari elektron akseptori vazifasini bajaradi. Anammoksosoma membranasi ladderanlar deb ataluvchi noyob lipidlardan tashkil topgan. Ular sakkiz uglerodli to‘g‘ri zanjirga ulangan beshta siklobutan qoldig‘idan yoki uchta siklobutan va bitta siklogeksan qoldig‘idan iborat «narvon» tuzilishini hosil qiladi (ularning nomi shundan kelib chiqqan). Anammoksosoma membranasida ATF-sintazabo‘lib, u protonlarning konsentratsiya gradienti bo‘ylab anammoksosomadan sitoplazmaga harakatlanishi vaqtida ajralgan energiya yordamida ATF sintezlaydi.

Masalan, Agrobacterium tumefaciens hujayralarida membrana bilan o‘ralgan pirofosfat donachalari bo‘ladi. Bunday tanachalar atsido-kalsisomalar deb ataladi; ular bakteriyalardan tashqari, ayrim parazit protistlarda ham aniqlangan. Atsido-kalsisoma membranasida protonli pirofosfataza[ingl.]mavjud bo‘lib, u sitoplazmatik pirofosfatni gidrolizlash hisobiga protonlarni organoid ichiga o‘tkazadi. Ehtimol, atsido-kalsisoma ichida pirofosfat sintezlovchi polifosfatkinaza[ingl.]mavjud, bundan tashqari, unda ATF ham bo‘lishi kerak.

Ko‘plab ipsimon sianobakteriyalarda sharsimon, kristall yoki amorf tarkibli, membrana bilan o‘ralgan keritomik vakuolalar bo‘ladi. Ular, ehtimol, organik moddalarnizaxiralaydi. Keritomik vakuolalarning vazifasi noma’lum; ular metabolizmning zararli mahsulotlarini ajratib saqlashi mumkin.

Ixtisoslashgan bakteriya hujayralari

Bo‘yalgan Bacillus subtilispreparati. Vegetativ hujayralar qizil, sporalar yashil rangda

Ko‘pgina bakteriyalar noqulay sharoitda yashab qolishga mo‘ljallangan maxsus tinim shakllarini hosil qila oladi. Ko‘plab grammusbat bakteriyalar, xususan, Bacillus, Sporolactobacillus[ingl.], Clostridium, Desulfotomaculum[ingl.], Sporosarcina[ingl.] va Thermoactinomycesurug‘lari vakillari endosporalar hosil qiladi. Bu bakteriyalarning barchasida juda qalin hujayra devori bo‘lib, u spora hosil bo‘lishi uchun zarurga o‘xshaydi. Endosporalarning tuzilishi bir xil tipda bo‘lib, ko‘pincha silliq va tuxumsimondir. Sporaning ustki qismi ekzospora qobig‘i bilan, uning osti kimyoviy moddalarga deyarli o‘tkazmaydigan ko‘p qavatli spora qobig‘i bilan qoplangan. Undan ichkarida korteks va undan keyin protoplastni o‘rab turadigan spora membranasi joylashgan. Spora protoplastida nukleoid va ribosomalar bor. Sporalar nafaqat kimyoviy moddalarga, balki ultrabinafsha nurlanish, qizish va qurishga ham nihoyatda chidamli bo‘lib, ko‘p ming yillar davomida hayotchanligini saqlashi mumkin.

Sporulyatsiya (spora hosil bo‘lishi) tashqi muhitning noqulay omillari ta’sirida boshlanadi. Hujayra membranasida ichkariga botishlar hosil bo‘lib, ular birlashgach, hujayrani septa bilan ikki qismga ajratadi. Kichik qism endosporaga aylanib, korteks va ko‘p qavatli qobiq hosil qiladi. Oxir-oqibat ona hujayra nobud bo‘ladi va genetik jihatdan unga aynan mos endospora tashqariga chiqadi. Shunday qilib, vegetativ hujayra faqat bitta endospora hosil qilishi mumkin; demak, endospora hosil qilish ko‘payish usuli emas. Sporaning unishi qulay sharoitda sodir bo‘ladi. Faollashgandan keyin spora yetilishi va unishi boshlanadi, natijada hujayra spora qobiqlarini tark etib, tashqi muhitga chiqadi.

Sistalar deb nisbatan tinim holatidagi, chidamliligi past bo‘lgan, bevosita binar bo‘linish yoki parchalanish (spora hosil bo‘lishisiz) yo‘li bilan paydo bo‘ladigan hujayralarga aytiladi. Sistalar metabolik faolligining pasayishi, kamida bitta noqulay tashqi omilga chidamliligining oshishi, vegetativ hujayralarda uchramaydigan himoya qobiqlarining mavjudligi va zaxira kiritmalarning to‘planishi bilan tavsiflanadi. Qulay sharoitga tushgach, sistalar dedifferensiatsiyalanib, o‘sish va ko‘payishni boshlaydi. Patogenlarda sistalar bir mezbondan boshqasiga o‘tishi mumkin. Sistalar aktinobakteriyalar, miksobakteriyalar, sianobakteriyalar, metanotrof bakteriyalar va Azotobacter.

urug‘i bakteriyalarida hosil bo‘ladi. Sianobakteriyalar ko‘payish va tarqalish uchun maxsus tuzilma va hujayralarni hosil qiladi. Ularga plevrokapsali sianobakteriyalarda paydo bo‘ladigan beotsitlar kiradi. Beotsitlarning hajmi ona hujayranikidan ikki baravar kichik bo‘lib, ular binar bo‘linish emas, ona hujayraning maydalanishi natijasida hosil bo‘ladi.

Sianobakteriyaning geterotsistalari Anaboena

Sianobakteriyalarda shuningdek, gormogoniyalar — odatdagi vegetativ hujayralardan ancha kichik va shakli bilan ham farqlanuvchi hujayralardan tuzilgan qisqa ipsimon tuzilmalar aniqlangan. Gormogoniya hujayralarida ko‘pincha gazli vezikulalar bo‘ladi. Sianobakteriyalarning gormogoniyalari yoki odatiy vegetativ iplari azot tanqisligida maxsus ixtisoslashgan hujayralar — geterotsistalarni hosil qilishi mumkin. Ularda nitrogenaza, fermenti atmosfera azotini fiksatsiyalaydi. Geterotsistada nitrogenaza faollashgach, u dedifferensiatsiyalana olmaydi va oxir-oqibat qarib nobud bo‘ladi.

Dukkakli o‘simliklarning ildizlarida yashovchi tugunak hosil qiladigan azot fiksatsiyalovchi bakteriyalarda (masalan, Rhizobiumurug‘i turlarida) bakteroidlardeb ataluvchi ixtisoslashgan hujayralar paydo bo‘lishi mumkin. Bakteroidlarning hajmi vegetativ hujayralarnikidan bir necha baravar katta bo‘lib, ular ko‘pincha X yoki Y shaklida bo‘ladi. Yetilgan bakteroidlarda hujayra oqsilining 10—12 % ini nitrogenaza tashkil etadi.

Adabiyotlar

  • Pinevich A. V.. Mikrobiologiya. Prokariotlar biologiyasi: 3 jildda. — Sankt-Peterburg: Sankt-Peterburg universiteti nashriyoti, 2006. — J. 1. — 352 b. — ISBN 5-288-04057-5.
  • Netrusov A. I., Kotova I. B. Mikrobiologiya. — 4-nashr, qayta ishlangan va to‘ldirilgan. — Moskva: «Akademiya» nashriyot markazi, 2012. — 384 b. — ISBN 978-5-7695-7979-0.
  • Zamonaviy mikrobiologiya / Y. Lengeler, G. Drevs, G. Shlegel tahriri ostida. — Moskva: «Mir», 2005. — J. 1. — 654 b.
  • Kassimeris L., Lingappa V. R., Plopper D. Lyovin bo‘yicha hujayralar. — Moskva: «Bilim laboratoriyasi», 2016. — 1056 b. — ISBN 978-5-906828-23-1.
  • Kuranova N. G., Kupatadze G. A. Mikrobiologiya. 1-qism. Prokariot hujayra. — Moskva: «Prometey», 2013. — 108 b. — ISBN 978-5-7042-2459-4.