


Xromosomalar (qadimgi yunoncha χρῶμα «rang» + σῶμα «tana») — nukleoproteid tuzilmalardir. Ular yadrosi bo‘lgan eukariot hujayralarda joylashadi; ularda irsiy axborotning katta qismi jamlangan. Ular axborotni saqlash, ro‘yobga chiqarish va uzatishga xizmat qiladi. Xromosomalar yorug‘lik mikroskopida faqat hujayraning mitotik yoki meyotik bo‘linishi davrida aniq ko‘rinadi. Hujayradagi barcha xromosomalar majmuasi kariotip deb ataladi va u turga xos belgi bo‘lib, individual o‘zgaruvchanlik darajasi nisbatan past bo‘ladi.
Eukariot xromosomasi juda uzun bitta DNK molekulasidan tashkil topadi; unda ko‘plab genlar muayyan chiziqli tartibda joylashgan. Eukariot xromosomasining zarur funksional qismlariga quyidagilar kiradi: sentromera, telomeralar hamda replikatsiya boshlanish nuqtalari. Replikatsiya boshlanish nuqtalari (initsiatsiya saytlari) hamda xromosoma uchlaridagi telomeralar DNK molekulasining samarali nusxalanishini ta’minlaydi. Sentromeralarda esa opa-singil DNK molekulalari mitotik bo‘linish urchug‘iga birikadi, bu esa ularning qiz hujayralarga aniq taqsimlanishini mitozda ta’minlaydi.
Dastlab bu atama eukariot hujayralarda aniqlanadigan tuzilmalarni anglatgan, ammo keyingi o‘n yilliklarda bakterial yoki virus xromosomalari haqida ham tobora ko‘proq gapirilmoqda. Shu bois D. E. Koryakov va I. F. Jimulyov fikricha, xromosomaga kengroq ta’rif berish mumkin: u nuklein kislotani o‘z ichiga oladigan va irsiy axborotni saqlash, ro‘yobga chiqarish hamda uzatishga xizmat qiladigan tuzilmadir. Eukariot xromosomalari — yadro, mitoxondriya va plastidalarda joylashadigan DNK saqlovchi tuzilmalar. Xromosomalar prokariotlarda — yadrosiz hujayradagi DNK saqlovchi tuzilmalar. Virus xromosomalari esa DNK yoki RNK molekulalaridan iborat bo‘lib, kapsid ichida joylashadi.
Xromosomalarning kashf etilish tarixi
Xromosomalarning dastlabki tavsiflari XIX asrning 70-yillarida turli mualliflarning maqola va kitoblarida paydo bo‘lgan. Shu sababli ularning kashf etilishi turli olimlarga, jumladan, I. D. Chistyakovga (1873), A. Shnayderga (1873), E. Strasburgerga (1875), O. Byuchliga (1876) va boshqalarga nisbat beriladi. Ko‘pincha xromosomalar 1882-yilda kashf etilgan, ularni birinchi bo‘lib nemis anatomi V. Flemmingtopgan deb hisoblanadi. U o‘zining «Zellsubstanz, Kern und Zelltheilung» nomli fundamental kitobida xromosomalar haqidagi ma’lumotlarni jamlab, tartibga solgan va o‘z tadqiqotlari natijalari bilan boyitgan. «Xromosoma» atamasini nemis gistologi G. Valdeyer 1888-yilda taklif qilgan. «Xromosoma» so‘zma-so‘z «bo‘yalgan tana» degan ma’noni anglatadi, chunki asosiy bo‘yoqlar, masalan, azurlar, asosiy fuksin, orsein va boshqalar xromosomalarga yaxshi birikadi.
1900-yilda Mendel qonunlari qayta kashf etilganidan keyin atigi bir-ikki yil ichida xromosomalar meyoz va urug‘lanish jarayonida aynan «irsiyat zarrachalari»dan kutilganidek harakat qilishi ma’lum bo‘ldi. 1902-yilda T. Boveri va 1902–1903-yillarda U. Setton (inglizcha Walter Sutton) bir-biridan mustaqil ravishda xromosomalarning genetik roli haqidagi gipotezani ilgari surishdi.
Quyidagi amerikalik olimlar XX asrning birinchi choragida bu g‘oyalarni tajribalar orqali tasdiqlaganlar: T. Morgan, K. Brijes, A. Styortevant va G. Myoller. Ularning genetik tadqiqotlarida meva pashshasi D. melanogaster tajriba obyekti bo‘lgan. Drozofila ustida olingan ma’lumotlar asosida ular «irsiyatning xromosoma nazariyasi»ni shakllantirdilar. Unga ko‘ra, irsiy axborotning uzatilishi xromosomalar bilan bog‘liq bo‘lib, genlar xromosomalarda muayyan ketma-ketlikda, chiziqli joylashadi. Irsiyatning xromosoma nazariyasining asosiy qoidalari 1915-yilda nashr etilgan quyidagi kitobda bayon etilgan: «The mechanism of mendelian heredity».
1933-yilda xromosomalarning irsiyatdagi rolini kashf etgani uchun T. Morgan olgan mukofot — fiziologiya va tibbiyot bo‘yicha Nobel mukofoti edi.
Metafaza xromosomalarining morfologiyasi


Butun hujayra sikli davomida xromosomaning ko‘rinishi o‘zgaradi. Interfazada ular juda nozik tuzilmalar bo‘lib, yadroda alohida xromosoma hududlarini egallaydi, biroq oddiy kuzatishda mustaqil tuzilmalar sifatida ko‘rinmaydi. Mitozda xromosomalar zich o‘ralgan tuzilmalarga aylanadi: ular tashqi ta’sirlarga bardosh berib, yaxlitligi va shaklini saqlab qoladi. Aynan mitozning profaza, metafaza yoki anafaza bosqichidagi xromosomalarni yorug‘lik mikroskopida kuzatish mumkin. Mitoz yo‘li bilan bo‘lina oladigan barcha organizmlarning mitotik xromosomalarini ko‘rish mumkin. Bundan faqat xromosomalari juda kichik bo‘lgan S. cerevisiae achitqisi mustasno. Odatda mitotik xromosomalarning o‘lchami bir necha mikrometr bo‘ladi. Masalan, insonning eng katta — 1-xromosomasi mitozning metafazasida taxminan 7–8 mkm, profazasida esa 10 mkm uzunlikka ega.

Mitoz metafazasida xromosomalar ikkita bo‘ylama nusxadan iborat bo‘lib, ular opa-singil xromatidalar deb ataladi va replikatsiya jarayonida hosil bo‘ladi. Metafaza xromosomalarining opa-singil xromatidalari birlamchi bo‘g‘im sohasida birikkan bo‘lib, u sentromera deb ataladi. Sentromera bo‘linish paytida opa-singil xromatidalarning qiz hujayralarga ajralishini ta’minlaydi. Sentromerada kinetoxor — xromosomani bo‘linish urchug‘ining mikronaychalariga biriktiruvchi murakkab oqsil tuzilmasi hosil bo‘ladi; mikronaychalar mitozda xromosomalarni harakatlantiradi. Sentromera xromosomani yelkalar deb ataladigan ikki qismga ajratadi. Aksariyat turlarda xromosomaning qisqa yelkasi p harfi, uzun yelkasi esa q harfi bilan belgilanadi. Xromosomaning uzunligi va sentromeraning joylashuvi metafaza xromosomalarining asosiy morfologik belgilaridir.
Sentromeraning joylashuviga qarab xromosomalar uch tuzilish turiga ajratiladi:
- akrosentrik xromosomalar — sentromerasi deyarli uchida joylashgan, ikkinchi yelkasi shu qadar kichikki, uni sitologik preparatlarda ko‘rmaslik mumkin;
- submetasentrik xromosomalar — yelkalari turli uzunlikda;
- metasentrik xromosomalar — sentromerasi o‘rtada yoki o‘rtaga juda yaqin joylashgan.
1912-yilda xromosomalarni yelkalari uzunligi nisbatiga qarab tasniflashni rossiyalik botanik va sitolog S. G. Navashin taklif qilgan. Yuqoridagi uch turdan tashqari, S. G. Navashin telosentrik xromosomalarni, ya’ni faqat bitta yelkasi bo‘lgan xromosomalarni ham ajratgan. Biroq zamonaviy qarashlarga ko‘ra, haqiqiy telosentrik xromosomalar bo‘lmaydi. Ikkinchi yelka, hatto juda qisqa va oddiy mikroskopda ko‘rinmaydigan bo‘lsa ham, doimo mavjud.
Ayrim xromosomalarning qo‘shimcha morfologik belgisi ikkilamchi bo‘g‘im deb ataladi. U tashqi ko‘rinishidan birlamchi bo‘g‘imdan xromosoma qismlari orasida sezilarli burchak bo‘lmasligi bilan farq qiladi. Ikkilamchi bo‘g‘imlar turli uzunlikda bo‘lib, xromosomaning turli joylarida uchrashi mumkin. Odatda ikkilamchi bo‘g‘imlarda yadrocha tashkilotchilari joylashadi; ular ribosomal RNKni kodlovchi genlarning ko‘p martalab takrorlangan nusxalarini saqlaydi. Insonda ribosomal genlarni tutuvchi ikkilamchi bo‘g‘imlar akrosentrik xromosomalarning qisqa yelkalarida joylashgan bo‘lib, xromosomaning asosiy qismidan satellitlar deb ataladigan kichik segmentlarni ajratib turadi. Satellitli xromosomalar SAT-xromosomalar (lotincha SAT (Sine Acid Thymonucleinico) — «DNKsiz») deb ataladi.
Metafaza xromosomalarini differensial bo‘yash

Xromosomalarni bir xil rangda bo‘yashda (atsetokarmin, atsetoorsein, Felgen yoki Romanovskiy—Gimza usuli bilan) xromosomalar soni va o‘lchamlarini, shuningdek, avvalo sentromera joylashuvi, ikkilamchi bo‘g‘imlar va satellitlar mavjudligiga bog‘liq shaklini aniqlash mumkin. Aksar hollarda bu belgilar xromosomalar to‘plamidagi alohida xromosomalarni aniqlash uchun yetarli emas. Bundan tashqari, turli turlarning bir xil rangga bo‘yalgan xromosomalari ko‘pincha juda o‘xshash bo‘ladi. XX asrning 70-yillari boshida ishlab chiqilgan turli differensial bo‘yash usullari sitogenetiklarga alohida xromosomalar va ularning qismlarini aniqlash uchun juda kuchli vosita berdi hamda genomni tahlil qilishni yengillashtirdi.
Differensial bo‘yash usullari ikki asosiy guruhga ajratiladi:
- muayyan xromosoma hududlarini, masalan, doimiy geteroxromatinbloklari, faol yadrocha hosil qiluvchi hududlar, sentromera va telomera hududlarini tanlab bo‘yash usullari;
- xromosomalarning euxromatin hududlarini differensial bo‘yash usullari; ular euxromatinda navbatlashib keladigan segmentlar — bendlar (inglizcha band — «yo‘l, tasma, lenta») turli darajada bo‘yaladi.
Xromosoma DNKsining zichlashish darajalari

Xromosomaning asosini juda uzun chiziqli DNK makromolekulasi tashkil etadi. Inson xromosomalaridagi DNK molekulalarida 50 milliondan 245 milliongacha azotli asoslar jufti mavjud. Inson hujayrasi yadrosidagi barcha DNK molekulalarining umumiy uzunligi taxminan ikki metrga teng. Shu bilan birga, odatdagi yadro faqat mikroskopda ko‘rinadigan darajada kichik bo‘lib, inson hujayrasida taxminan 110 mkm³ hajmni egallaydi, insonning mitotik xromosomasi esa o‘rtacha 5–6 mkm dan oshmaydi. Genetik materialning bunday zichlashishi eukariotlarda DNK molekulalarini ham interfaza yadrosida, ham mitotik xromosomalarda joylashtirishning yuksak darajada tashkil topgan tizimi mavjudligi tufayli mumkin. Ko‘payayotgan eukariot hujayralarda xromosomalarning zichlashish darajasi muntazam va qonuniyatli o‘zgaradi. Mitoz oldidan xromosoma DNKsi o‘zining chiziqli uzunligiga nisbatan 105 marta zichlashadi; bu xromosomalarning qiz hujayralarga muvaffaqiyatli taqsimlanishi uchun zarur. Interfaza yadrosida esa transkripsiya va replikatsiya to‘g‘ri kechishi uchun xromosoma bo‘shashishi kerak. Biroq yadrodagi DNK hech qachon butunlay cho‘zilgan holda bo‘lmaydi va doimo ma’lum darajada o‘ralgan bo‘ladi. Masalan, interfaza va mitoz xromosomalari o‘lchamlari orasidagi hisoblangan farq achitqilarda atigi taxminan 2 marta, insonda esa 4–50 marta.
DNKning xromatin ko‘rinishida o‘ralishi uning chiziqli o‘lchamlarini ko‘p marta qisqartirib, yadro ichiga sig‘ishini ta’minlaydi. An’anaviy qarashlarga ko‘ra, o‘ralish iyerarxik tarzda kechadi. O‘ralishning eng yaxshi o‘rganilgan dastlabki uch darajasi: (1) DNKning nukleosomalarga o‘ralishi va diametri 10 nm bo‘lgan nukleosoma ipining hosil bo‘lishi, (2) nukleosoma ipining zichlashib, 30 nm li fibrilla hosil qilishi va (3) fibrillaning gigant (50–200 ming juft nukleotid) halqalarga o‘ralib, yadroning oqsilli tayanch tuzilmasi — yadro matriksiga birikishi.
Biroq zamonaviy qarashlarga ko‘ra, bunday muntazam tuzilmalar fiziologik bo‘lmagan in vitro sharoitlarda hosil bo‘ladigan artefaktlardir. Hujayralarda nukleosoma fibrillasi (eukariotlar va ayrim arxeylarda) yoki bevosita DNK (bakteriyalar va ayrim arxeylarda) halqasimon va globulyar tuzilmalarga yig‘iladi. Ayrim hollarda ular tartibga solish vazifasini ham bajaradi
An’anaviy qarashlarga amal qiluvchi ayrim tadqiqotchilar mitotik xromosomaga yig‘ilishning so‘nggi bosqichlaridan biri deb xromonemani hisoblaydi. Uning qalinligi taxminan 0,1–0,3 mkm. Keyingi zichlashish natijasida metafaza vaqtiga kelib xromatida diametri 700 nm ga yetadi. Metafaza bosqichida xromosomaning sezilarli qalinligi (diametri 1400 nm) uni yorug‘lik mikroskopida ko‘rish imkonini beradi. Kondensatsiyalangan xromosoma X harfiga o‘xshaydi (ko‘pincha yelkalari turli uzunlikda bo‘ladi), chunki uning ikki xromatidasi replikatsiyanatijasida hosil bo‘lgan va sentromera sohasida birikkan (hujayra bo‘linishida xromosomalarning keyingi taqdiri haqida batafsil ma’lumot uchun qarang: mitoz va meyoz).
Xromosoma anomaliyalari
Aneuploidlik
Aneuploidlikda kariotipdagi xromosomalar soni o‘zgarib, umumiy son gaploid to‘plamga karrali bo‘lmaydi. Gaploid to‘plam odatda n bilan belgilanadi. Gomologik xromosomalar juftidan bittasi yo‘qolgan mutantlar — monosomiklar, bitta qo‘shimcha xromosomasi bo‘lgan uch gomologik xromosomali mutantlar — trisomiklar, bitta gomologik juftni yo‘qotganlar esa — nullisomiklar. Aneuploidlik autosomalar bo‘yicha doimo rivojlanishning jiddiy buzilishlarini keltirib chiqaradi va insonlarda o‘z-o‘zidan homila tushishining asosiy sabablaridan biridir. Insondagi eng mashhur aneuploidliklardan biri — 21-xromosoma trisomiyasi bo‘lib, Daun sindromi rivojlanishiga olib keladi. Aneuploidlik o‘sma hujayralariga, ayniqsa, qattiq o‘smalar hujayralariga xosdir.
Poliploidlik
Xromosomalar sonining gaploid xromosomalar to‘plamiga (n) karrali o‘zgarishi poliploidlik deyiladi. Poliploidlik tabiatda keng, ammo notekis tarqalgan. Poliploid eukariot mikroorganizmlar, jumladan, zamburug‘lar va suvo‘tlarma’lum. Poliploidlar gulli o‘simliklar orasida ko‘p, biroq ochiq urug‘li o‘simliklar orasida uchramaydi. Ko‘p hujayrali hayvonlarda butun organizm hujayralarining poliploidligi kam uchraydi, ammo ularda ayrim endopoliploidlik holati ixtisoslashgan to‘qimalarda, masalan, sutemizuvchilarning jigarida , shuningdek, qator hasharotlarning ichak, so‘lak bezlari va Malpigi naychalari to‘qimalarida ko‘p kuzatiladi.
Xromosoma qayta tuzilishlari
Xromosoma qayta tuzilishlari (xromosoma aberratsiyalari) — xromosomalar tuzilishini buzadigan mutatsiyalardir. Ular somatik va jinsiy hujayralarda o‘z-o‘zidan yoki tashqi omillar (ionlashtiruvchi nurlanish, kimyoviy mutagenlar, virus infeksiyasi va boshqalar) ta’sirida yuzaga kelishi mumkin. Qayta tuzilish natijasida xromosoma bo‘lagi yo‘qolishi yoki aksincha, ikki baravar ko‘payishi (deletsiya va duplikatsiya); xromosomaning bir qismi boshqa xromosomaga ko‘chishi (translokatsiya) yoki xromosoma ichida 180° ga aylanishi (inversiya) mumkin. Xromosomalarning boshqa qayta tuzilish turlari ham mavjud.
Xromosomalarning noodatiy turlari





Mikroxromosomalar
Ko‘plab qushlar va sudralib yuruvchilarda xromosomalar kariotipda ikki yaqqol guruhga bo‘linadi: makroxromosomalar va mikroxromosomalar. Ayrim turlarda mikroxromosomalar shu qadar kichik va ko‘pki, ularni bir-biridan farqlab bo‘lmaydi. Mikroxromosomalar uzunligi kichik, ammo genlarga boy xromosomalardir. Masalan, tovuq kariotipida 39 juft xromosoma mavjud bo‘lib, ularning 6 jufti makroxromosomalar, 33 jufti esa minixromosomalardir. Tovuq makroxromosomalari genom DNKsining uchdan ikki qismini, lekin genlarning atigi 25 % ini saqlaydi. Mikroxromosomalarda esa genom DNKsining qolgan uchdan bir qismi va genlarning 75 % i joylashgan. Demak, tovuq minixromosomalarida genlarning zichligi makroxromosomalardagidan olti marta yuqori.
B-xromosomalar
B-xromosomalar — populyatsiyadagi faqat ayrim individlar kariotipida uchraydigan qo‘shimcha xromosomalardir. Ular o‘simliklarda ko‘p uchraydi, shuningdek, zamburug‘lar, hasharotlar va hayvonlarda ham qayd etilgan. Ayrim B-xromosomalarda genlar mavjud; ular ko‘pincha rRNK genlaridir, ammo bu genlarning qanchalik funksional ekani noma’lum. B-xromosomalarning mavjudligi organizmlarning biologik xususiyatlariga ta’sir qilishi mumkin. Ayniqsa, o‘simliklarda ular yashovchanlikning pasayishi bilan bog‘langan. B-xromosomalar somatik hujayralarda tartibsiz irsiylanishi tufayli asta-sekin yo‘qolib borishi taxmin qilinadi.
Golosentrik xromosomalar
Golosentrik xromosomalarda birlamchi bo‘g‘im bo‘lmaydi; ularda diffuz kinetoxor mavjud. Shu sababli mitoz vaqtida bo‘linish urchug‘ining mikronaychalari xromosomaning butun uzunligi bo‘ylab birikadi. Golosentrik xromosomalarning xromatidalari bo‘linish qutblariga ajralayotganda bir-biriga parallel harakatlanadi. Monosentrik xromosomalarda esa kinetoxor xromosomaning qolgan qismlaridan oldinda boradi, natijada anafazada ajralayotgan xromatidalar V shaklini oladi. Xromosomalar, masalan, ionlashtiruvchi nurlanish ta’sirida bo‘laklansa, golosentrik xromosoma bo‘laklari qutblarga tartibli tarqaladi. Sentromerasiz monosentrik xromosoma bo‘laklari esa qiz hujayralarga tasodifiy taqsimlanadi va yo‘qolishi mumkin.
Golosentrik xromosomalar protistlar, o‘simliklar va hayvonlarda uchraydi. Bunday xromosomalarga ega nematoda — C. elegans.
Xromosomalarning gigant shakllari
Politen xromosomalar
Politen xromosomalar — ayrim turdagi ixtisoslashgan hujayralarda hosil bo‘ladigan, birikkan xromatidalarining ulkan to‘plamidir. Ularni birinchi marta Eduar-Jerar Balbiani (fransuzcha Édouard-Gérard Balbiani) 1881-yilda so‘lak bezlari hujayralarida (Chironomus) chivinida tavsiflagan. Keyinchalik, 1930-yillarda bu xromosomalarni quyidagi olimlar o‘rgangan: Kostov, Peynter, Xaynts (nemischa Emil Heintz) va Bauer (Hans Bauer). Politen xromosomalar so‘lak bezlari, ichak, traxeya, yog‘ tanasi va Malpigi naychalari hujayralarida, xususan, ikki qanotlilar lichinkalarida ham aniqlangan.
Chiroq cho‘tkasiga o‘xshash xromosomalar
Chiroq cho‘tkasiga o‘xshash xromosomalar — ayrim hayvonlarning, xususan, ba’zi meyotik urg‘ochi hujayralarida, meyoz I profazasining diplotena bosqichida hosil bo‘ladigan ulkan xromosoma shaklidir. Ular ayrim suvda va quruqlikda yashovchilar va qushlarda uchraydi. Bu xromosomalar nihoyatda transkripsion faol bo‘lib, o‘sayotgan ootsitlarda RNK sintezi, ya’ni tuxum sarig‘ihosil bo‘lishi eng jadal kechayotgan paytda kuzatiladi. Hozir 45 turdagi hayvonning rivojlanayotgan ootsitlarida bunday xromosomalar kuzatilishi ma’lum. Sutemizuvchilarning ootsitlarida bunday xromosomalar hosil bo‘lmaydi.
Chiroq cho‘tkasiga o‘xshash xromosomalarni birinchi bo‘lib V. Flemming 1882-yilda tavsiflagan. «Chiroq cho‘tkasiga o‘xshash xromosomalar» nomini nemis embriologi I. Ryukkert (J. Rϋckert) 1892-yilda taklif qilgan.
Chiroq cho‘tkasiga o‘xshash xromosomalar politen xromosomalardan uzunroq. Masalan, ayrim dumlilar turkumiga mansub amfibiyalar ootsitlaridagi xromosoma to‘plamining umumiy uzunligi 5900 mkm ga yetadi.
Bakterial xromosomalar
Prokariotlar (arxeylar va bakteriyalar, jumladan mitoxondriyalar va plastidalar, aksariyat eukariotlarning hujayralarida doimiy yashovchi tuzilmalar) so‘zning asl ma’nosida xromosomalarga ega emas. Ularning aksariyatida hujayrada halqa shaklida yopilgan faqat bitta DNK makromolekulasi mavjud (bu tuzilma nukleoid deb ataladi). Ayrim bakteriyalarda chiziqli (halqa shaklida yopilmagan) DNK makromolekulalari aniqlangan. Nukleoid yoki chiziqli makromolekulalardan tashqari, prokariot hujayralar sitoplazmasida DNK kichik halqasimon molekulalar — plazmidlar ko‘rinishida ham bo‘lishi mumkin. Ular odatda bakterial xromosomaga nisbatan kam sonli genlarni saqlaydi. Plazmidlar tarkibi o‘zgaruvchan bo‘lishi mumkin. Bakteriyalar plazmidlarini o‘zaro almashishi mumkin; bu paraseksual jarayonda ro‘y beradi.
Bakteriyalarda nukleoid DNKsi bilan bog‘liq oqsillar borligi ma’lum, ammo gistonlar aniqlanmagan.
Inson xromosomalari
Normal kariotip insonda 46 ta xromosomadan iborat. Ular 22 juft autosoma va bir juft jinsiy xromosoma (erkak kariotipida XY, ayol kariotipida XX). Quyidagi jadvalda inson xromosomalaridagi genlar va azotli asoslar soni ko‘rsatilgan.

| Xromosoma | Jami asoslar jufti | Genlar soni | Oqsil kodlovchi genlar soni |
|---|---|---|---|
| 1 | 249250621 | 3511 | 2076 |
| 2 | 243199373 | 2368 | 1329 |
| 3 | 198022430 | 1926 | 1077 |
| 4 | 191154276 | 1444 | 767 |
| 5 | 180915260 | 1633 | 896 |
| 6 | 171115067 | 2057 | 1051 |
| 7 | 159138663 | 1882 | 979 |
| 8 | 146364022 | 1315 | 702 |
| 9 | 141213431 | 1534 | 823 |
| 10 | 135534747 | 1391 | 774 |
| 11 | 135006516 | 2168 | 1914 |
| 12 | 133851895 | 1714 | 1068 |
| 13 | 115169878 | 720 | 331 |
| 14 | 107349540 | 1532 | 862 |
| 15 | 102531392 | 1249 | 615 |
| 16 | 90354753 | 1326 | 883 |
| 17 | 81195210 | 1773 | 1209 |
| 18 | 78077248 | 557 | 289 |
| 19 | 59128983 | 2066 | 1492 |
| 20 | 63025520 | 891 | 561 |
| 21 | 48129895 | 450 | 246 |
| 22 | 51304566 | 855 | 507 |
| X-xromosoma | 155270560 | 1672 | 837 |
| Y-xromosoma | 59373566 | 429 | 76 |
| Jami | 3 079 843 747 | 36463 |
21364 |
Adabiyotlar
- Zaxarov A. F., Benyush V. A., Kuleshov N. P., Baranovskaya L. I. Inson xromosomalari. Atlas. — Moskva: Meditsina, 1982. — 263 bet
- Inge-Vechtomov S. G. Genetika va seleksiya asoslari: oliy o‘quv yurtlari talabalari uchun darslik. — Sankt-Peterburg: N-L nashriyoti, 2010. — 720 bet — ISBN 978-5-94869-105-3. — 193–194-betlar.
- Koryakov D. E., Jimulyov I. F. Xromosomalar. Tuzilishi va funksiyalari. — Novosibirsk: Rossiya Fanlar akademiyasi Sibir bo‘limi nashriyoti, 2009. — 258 bet — ISBN 978-5-7692-1045-7.
- Lima-de-Faria A. Xromosomaning «ahmoqligi»ga hamdu sano. — Moskva: BINOM. Bilimlar laboratoriyasi, 2012. — 312 bet — ISBN 978-5-9963-0148-5.
- Hujayraning molekulyar biologiyasi: 3 jildda / B. Alberts, A. Jonson, D. Lyuis va boshqalar. — Moskva–Ijevsk: «Muntazam va xaotik dinamika» ilmiy-nashriyot markazi, Kompyuter tadqiqotlari instituti, 2013. — Jild I. — 808 bet — ISBN 978-5-4344-0112-8. — 325–359-betlar.