Odam parazitlari — odamni zararlashi mumkin bo‘lgan parazitlar. «Parazit» atamasining umumiy ta’rifi nafaqat ko‘p hujayrali hayvonlar va sodda organizmlar, ya’ni xo‘jayini hisobiga yashab, unga zarar yetkazadigan organizmlarga, balki viruslar, bakteriyalar va zamburug‘larga ham taalluqlidir. Tarixiy an’anaga hamda tibbiy parazitologiya nuqtayi nazariga ko‘ra, parazit tarzda yashovchi barcha mavjudotlarni, shu xususiyatga ega virus va bakteriyalardan tashqari, parazitlar deb atash qabul qilingan.
Parazitizm — keng ma’nodagi simbiozning alohida holatidir. Parazitizm va birga yashashning boshqa shakllari (neytral, ikki tomon uchun foydali yoki faqat bir tomon uchun foydali) o‘rtasida oraliq holatlar mavjud bo‘lib, ularni ba’zan aniq ajratish qiyin. Xo‘jayin organizmidagi yashash joyiga qarab parazitlar tashqi — ektoparazitlar (masalan, qon so‘ruvchi hasharotlar, ayrim zuluklar va boshqalar) hamda ichki — endoparazitlarga (masalan, sodda organizmlar va gelmintlar) bo‘linadi. Endoparazitlar xo‘jayinning ichki a’zolari, to‘qimalari va hujayralarida yashaydi.
Sistalar va endoparazitlarning tuxumlarini najas hamda qonni laboratoriyada tekshirish, shuningdek, ko‘zdan kechirish orqali topish mumkin. Bunday tekshiruvlar parazitlarni aniqlash va ularning turini belgilashga yordam beradi. Odam parazitar infeksiyalarni turli yo‘llar bilan yuqtirishi mumkin bo‘lsa-da, shaxsiy va jamoat gigiyenasi qoidalariga rioya qilish zararlanish ehtimolini kamaytiradi.
Qadimgi tarixda odam parazitlari
Arxeologik ma’lumotlar
Qadimgi odamlardagi parazitlarni o‘rganish najas va boshqa toshqotgan materiallarni tekshirishga asoslanadi. Odamda aniqlangan eng qadimgi parazit qoldiqlari orasida Paragonimus westermani (paragonimoz qo‘zg‘atuvchisi) tuxumlari bo‘lib, ular shimoliy Chili hududida toshqotgan najasdan topilgan va taxminan miloddan avvalgi 5900-yilga oid. Braziliyada ankilostomaning miloddan avvalgi 5000-yilga oid tuxumlari, Peruda esa nematodalarning miloddan avvalgi 2330-yilga oid tuxumlari aniqlangan. Qadimgi Misr mumiyalaridan (miloddan avvalgi 2000, 1250 va 1000-yillarga oid) tasmasimon chuvalchang tuxumlari, shuningdek, urg‘ochi chuvalchangning yaxshi saqlangan namunasi topilgan:171-173.
Yozma manbalar
Parazitlar haqidagi ilk yozma ma’lumotlar miloddan avvalgi 3000–400-yillarga oid qadimgi Misr papirus o‘ramlarida uchraydi. Ularda yumaloq chuvalchanglar, Dracunculus medinensis (drakunkulyoz qo‘zg‘atuvchisi), ostritsalar, shuningdek, ayrim tasmasimon chuvalchanglarning noma’lum turlari tilga olingan. Ebers papirusi qadimgi matnlarda ankilostomoz haqida yozilgan dastlabki qaydlardan birini o‘z ichiga oladi. Bu kasallikning o‘ziga xos yaqqol belgilari bo‘lmagani uchun u umumiy tarzda tasvirlangan. Shunga qaramay, papirusda kasallik parazit bilan aniq bog‘langan:174. Shuningdek, fil kasalligi ham tasvirlangan. Uning belgilari juda yaqqol ko‘rinadi, chunki oyoqlar, ko‘krak va jinsiy a’zolarning haddan tashqari shishishiga sabab bo‘ladi. Fir’avn Mentuxotep II haykallarining xususiyatlari uning ham fil kasalligidan aziyat chekkan bo‘lishi mumkinligini ko‘rsatadi. Shistosomoz kasalligi Qadimgi Misrda juda keng tarqalganini mumiyalar ustida olib borilgan tadqiqotlar ko‘rsatgan. Biroq o‘sha davr matnlarida shistosomoz alohida kasallik sifatida qayd etilmagan. Uning eng o‘ziga xos belgisi — qon aralash siydik ajralishidir, lekin boshqa ayrim kasalliklarda ham xuddi shu belgi uchraydi. Shistosomozning alohida kasallik sifatida ajratilmaganining asosiy sababi, ehtimol, uning nihoyatda keng tarqalganidir. Xuddi shunday, qadimgi yunonlar va rimliklar ham shamollash juda ko‘p uchragani uchun uni alohida kasallik sifatida tan olmaganlar:175.
Qadimgi Yunonistonda bir qancha parazitlar «Corpus Hippocraticus» asarida tavsiflangan. Ushbu kitobda Gippokrat va Aristotel baliqlar, xonaki hayvonlar va odamlarda chuvalchanglar hamda boshqa parazitlar borligini qayd etgan. Masalan, cho‘chqalarda cho‘chqa tasmasimon chuvalchangi (Taenia Solium) va uning lichinkalik bosqichlari mavjudligi ko‘rsatilgan. Aristotel «Hayvonlar tarixi» asarining cho‘chqa kasalliklariga oid bo‘limida tasmasimon chuvalchang tuxumlarini ham tasvirlagan. Ular Aristofan asarida «do‘l donachalari» deb ham tilga olingan. Exinokokk sistalari qadimgi madaniyatlarda ham ma’lum bo‘lgan. Bunga, asosan, ularning qurbonlikka keltirilgan hayvonlarning jigarida uchrashi sabab bo‘lgan:173-174.
Qadimgi yunon va rim matnlarida parazitar kasalliklarning kam qayd etilganiga ularning belgilari ko‘pincha gripp, tumov va dizenteriya belgilari sifatida talqin qilingani sabab bo‘lgan. Biroq drakunkulyoz, ankilostomoz, fil kasalligi, shistosomoz, bezgak va amyobiaz kabi bir qator kasalliklar o‘ziga xos va yaqqol belgilari tufayli qayd etilgan. Ulardan eng batafsil tasvirlangani, shubhasiz, drakunkulyozdir. Chunki bu kasallikda voyaga yetgan urg‘ochi chuvalchang oyoq terisidan tashqariga chiqadi; u keltirib chiqaradigan kuchli ta’sirlanish va yarani e’tiborsiz qoldirib bo‘lmaydi. Bu kasallikni Gippokrat, Katta Pliniy, Galen, Amidalik Aetsiy va Eginalik Pavel ham tilga olgan. Qizig‘i shundaki, kasallik batafsil tavsiflangan bo‘lsa-da, Yunonistonning o‘zida hech qachon qayd etilmagan:174.
Qadimgi xitoyliklar, asosan, kasalliklarni qayd etganlar, ularni keltirib chiqaruvchi parazitlarni emas. Masalan, Xitoy manbalarida ankilostomoz haqida ma’lumot bor, biroq kasallikning ankilostomalar bilan bog‘liqligi ko‘rsatilmagan:174. Imperator Sin Shi Xuandi o‘zining Ney Ching nomli matnida bezgak haqida yozgan. Bu bezgak haqidagi eng qadimgi ma’lum qayd (miloddan avvalgi 2700-yil) bo‘lib, unda asosiy belgilar sifatida qaltirash, bosh og‘rig‘i va isitma sanab o‘tilgan hamda kasallik boshqa isitma turlaridan ajratilgan.
Hindistonning Charaka Samhita va Sushruta Samhita matnlarida bezgak alohida kasallik sifatida ajratilib, uning asosiy belgilari — isitma va taloq kattalashishi — sanab o‘tilgan. Bhrigu Samhita (miloddan avvalgi 1000-yil) asarida amyobiaz ilk bor alohida kasallik sifatida tavsiflanib, uning belgisi qon aralash ich ketishi ekani qayd etilgan.
Asosiy parazitlar
Parazitlar statistikasi va ularga qarshi kurash
Tasmasimon chuvalchanglar
Berlinda 1866–1875-yillarda yorib tekshirilgan barcha jasadlarning 16 % ida gelmint lichinkalari topilgan. Qoramol tasmasimon chuvalchangi (Taeniarhynchus saginatus) xom qoramol go‘shti iste’mol qilinadigan hududlarda ayniqsa keng tarqalgan. Peterburgda Kesslerning ma’lumotiga ko‘ra, u tekshirgan kishilarning 3,66 % i ushbu tasmasimon chuvalchang bilan zararlangan (1888-yil). Cho‘chqa tasmasimon chuvalchangi (Taenia solium) xom yoki chala pishgan cho‘chqa go‘shti yeyiladigan joylarda uchraydi. XIX asr oxirida Peterburg aholisining qariyb 3 % i ushbu parazit bilan zararlangan. Xom go‘sht iste’molidan voz kechish natijasida zararlanish ko‘rsatkichi keskin pasaygan: masalan, Daniyada 53 % dan 20 % gacha pasayish 10–12 yil ichida kuzatilgan. Dypilidium caninum (dipilidioz qo‘zg‘atuvchisi) it va mushuklarning ichagida, kamdan-kam hollarda esa bolalar ichagida yashaydi. XIX asr oxirida Angliya, Germaniya va Daniyada bolalarning zararlanish holatlari qayd etilgan. Kasallik faqat burgalarni yutib yuborish orqali yuqadi.
Parazitlarga qarshi preparatlar
Adabiyotlar
- Knipovich N. M. Gelmintlar // Brokgauz va Yefron ensiklopedik lug‘ati : 86 jildda (82 jild va 4 qo‘shimcha jild). — Sankt-Peterburg, 1890—1907.