Autoimmun kasalliklar (qadimgi yunoncha αὐτός (autos) — “o‘zi; aynan o‘sha” + “immun” — immun tizimiga oid) — klinik belgilari jihatidan turlicha bo‘lgan, juda keng kasalliklar sinfi bo‘lib, ular sog‘lom, normal tana to‘qimalariga qarshi autoimmun antitanalarning patologik tarzda ishlab chiqarilishi yoki “qotil” (killer) hujayralarning autoagressiv klonlari ko‘payishi natijasida rivojlanadi. Buning oqibatida normal to‘qimalar shikastlanadi va yemiriladi hamda autoimmun yallig‘lanish yuzaga keladi.
Autoimmun kasalliklar guruhida 80 tadan ortiq kasallik mavjud.
Immunodepressantlar (immunosupressantlar) bilan davolanayotgan autoimmun revmatik kasalligi bor bemorlar uchun emlash (vaksinatsiya) ayniqsa muhimdir.
Gemoglobin 6.7 g/dL, MCV 107.5 fL, to‘g‘ridan-to‘g‘ri Kumbs testi (direct Coombs test) ijobiy. Periferik qon surtmasida 4+ sferotsitlar ko‘rinadi. Surunkali yallig‘lanishli ichak kasalligi (inflammatory bowel disease, IBD) tarixi bo‘lgan 78 yoshli ayol.
Tasnif (klassifikatsiya)
Autoimmunlashuv mexanizmiga ko‘ra:
- Organ-spetsifik autoimmun kasalliklar — immun tizimidan “ajratilgan” organlarda gistogematik (to‘qima-qon) to‘siqlar buzilishi bilan bog‘liq holda rivojlanadi. Natijada immun tizim bu organlarning o‘zgarmagan antigenlariga javob qaytarib, antitanalar va sensibillashgan limfotsitlarni ishlab chiqaradi; organlarda sekin tipdagi yuqori sezuvchanlikka xos o‘zgarishlar rivojlanadi: to‘qimaning limfotsitlar bilan infiltratsiyasi, parenxima nobud bo‘lishi, yakunda skleroz paydo bo‘lishi. Bunga autoimmun tireoidit (Xashimoto kasalligi), ensefalomiyelit, polinevrit, tarqoq skleroz, idiopatik Addison kasalligi, aspermatogeniya, simpatik oftalmiya va boshqalar kiradi.
- Organ-nospefik (organlarga xos bo‘lmagan) autoimmun kasalliklar — yetakchi omil immunobiologik nazorat tizimidagi buzilishlar hisoblanadi. Autoimmunlashuv ko‘plab organ va to‘qimalarning antigenlariga nisbatan rivojlanadi; ularda sekin ham, tez (darhol) tipdagi yuqori sezuvchanlikka xos o‘zgarishlar kuzatiladi. Bu guruhga sistemali qizil volchanka (systemic lupus erythematosus), revmatoid artrit, sistemali sklerodermiya, dermatomiyozit, ikkilamchi trombotik trombotsitopenik purpura (Moshkovich kasalligi) va boshqalar kiradi.
- Oraliq tipdagi autoimmun kasalliklar — miasteniya gravis (myasthenia gravis), I-tip qandli diabet, tireotoksikoz (thyrotoxicosis), Shegren sindromi (Sjögren syndrome), Gudpascher sindromi (Goodpasture syndrome) va boshqalar.
Ehtimoliy sabablar
Patologik antitanalar yoki patologik “qotil” hujayralar (killer cells) hosil bo‘lishi shunday infeksion agent bilan zararlanish bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin-ki, uning eng muhim oqsillaridagi antigen determinantlar (epitoplar) mezbon organizmning normal to‘qimalari antigen determinantlariga o‘xshab ketadi. Aynan shu mexanizm bo‘yicha, masalan, streptokokk infeksiyasidan keyin autoimmun glomerulonefrit yoki gonoreyadan keyin autoimmun reaktiv artritlar rivojlanadi.
Autoimmun reaksiya, shuningdek, infeksion agent chaqirgan to‘qima destruksiyasi (buzilishi) yoki nekrozi, yoxud antigen tuzilmasining o‘zgarishi bilan ham bog‘liq bo‘lishi mumkin: bu holda patologik o‘zgargan to‘qima mezbon organizm uchun immunogen (immun javob chaqiruvchi) bo‘lib qoladi. Shu mexanizm bo‘yicha, masalan, B gepatitidan keyin autoimmun surunkali faol gepatit rivojlanadi.
Autoimmun reaksiyaning uchinchi ehtimoliy sababi — to‘qima (gisto-gematik) to‘siqlar butunligining buzilishi. Odatda bunday to‘siqlar ayrim organ va to‘qimalarni qondan va demak, mezbon limfotsitlarining immun “tajovuzi”dan ajratib turadi. Bu to‘qimalarning antigenlari normal holatda umuman qonga tushmagani uchun, timus odatda ularga qarshi autoagressiv limfotsitlarni “salbiy seleksiya” yo‘li bilan yo‘q qilmaydi. Ammo organ qondan ajratib turuvchi to‘siq butun bo‘lsa, bu holat organ faoliyatiga xalaqit bermaydi.
Aynan shu mexanizm bo‘yicha surunkali autoimmun prostatit rivojlanadi: odatda prostata qondan gemato-prostatik to‘siq bilan ajratilgan bo‘ladi, prostata to‘qimasi antigenlari qonga o‘tmaydi, timus “antiprostatik” limfotsitlarni yo‘q qilmaydi. Biroq prostata yallig‘langanda, jarohatlanganda yoki infeksiyalanganda gemato-prostatik to‘siq buzilishi mumkin va prostata to‘qimasiga qarshi autoagressiya boshlanishi ehtimoli paydo bo‘ladi.
Shunga o‘xshash mexanizm bo‘yicha autoimmun tireoidit ham rivojlanadi: odatda qalqonsimon bez kolloidi ham qonga tushmaydi (gemato-tireoid to‘siq). Qonga faqat tireoglobulin va u bilan bog‘langan T3 hamda T4 ajralib chiqadi.
Ma’lum holatlar bor: ko‘z og‘ir shikastlangach, odam tezda ikkinchi ko‘zini ham yo‘qotib qo‘yadi (ya’ni “simpatik oftalmiya”). Bunda immun hujayralar sog‘lom ko‘z to‘qimalarini antigen deb qabul qiladi, chunki bundan avval ular vayron bo‘lgan ko‘z to‘qimalari qoldiqlarini lizis qilgan bo‘ladi.
Autoimmun bepushtlik gemato-testikulyar to‘siq shikastlanganda hosil bo‘ladigan antispermal antitanalar sababli yuzaga keladi. Ayrim ma’lumotlarga ko‘ra, himoyasiz anal jinsiy aloqa bilan shug‘ullanadigan gomoseksuallarda antispermal antitanalar ko‘proq uchrashi qayd etilgan; boshqa ma’lumotlarga ko‘ra esa gomoseksuallik AAT (ASA — anti-sperm antibodies) hosil bo‘lishi uchun xavf omili hisoblanmaydi.
Autoimmun reaksiyaning to‘rtinchi ehtimoliy sababi — giperimmun holat (patologik kuchaygan immunitet) yoki immunologik disbalans: bunda timusning autoimmunitetni “selektor” tarzda bosib turuvchi funksiyasi buzilishi, yoki T-supressor hujayralar subpopulyatsiyasi faolligi pasayishi hamda killer va helper subpopulyatsiyalar faolligi oshishi kuzatiladi.
Rivojlanish mexanizmi
Autoimmun kasalliklar immun tizimi umumiy funksiyasi yoki uning ayrim komponentlari buzilishi sababli yuzaga keladi.
Xususan, sistemali qizil volchanka, miasteniya yoki diffuz toksik buqoq (diffuse toxic goiter) rivojlanishida T-limfotsit-supressorlar ishtirok etishi isbotlangan. Bu kasalliklarda odatda shu guruh limfotsitlarining funksiyasi pasayadi: normal sharoitda ular immun javobning rivojlanishini tormozlaydi va organizmning o‘z to‘qimalariga tajovuzni oldini oladi. Sklerodermiyada esa T-limfotsit-yordamchilar (T-helperlar) funksiyasi oshadi, bu esa o‘z antigenlariga nisbatan ortiqcha immun javob rivojlanishiga olib keladi. Ayrim autoimmun kasalliklar patogenezida bu ikki mexanizmning ikkalasi ham, shuningdek immun tizimi funksiyasidagi boshqa turdagi buzilishlar ham ishtirok etishi ehtimoldan xoli emas.
Xususiyatlar
Autoimmun kasalliklarning aksariyati surunkali bo‘ladi. Ularning kechishida davrlar kuzatiladi: to‘liq remissiya, zo‘rayish (obostreniye) va remissiyalar. Odatda surunkali autoimmun kasalliklar ichki organlar funksiyasida jiddiy buzilishlarga va bemorning nogiron bo‘lib qolishiga olib keladi. Turli kasalliklarga hamroh bo‘ladigan yoki dori qabul qilish bilan bog‘liq autoimmun reaksiyalar esa, aksincha, qisqa muddatli bo‘lib, ularni keltirib chiqargan holat yo‘qolgach, o‘z-o‘zidan so‘nadi.
Davolash
- Immunosupressorlar (immunodepressantlar): azatioprin, prednizolon, timodepressin, siklofosfamid, siklosporin.
- Biologik faol agentlar (eng istiqbolli deb hisoblanadi):
- Immunomodulyatorlar: alfetin, korditseps (cordyceps).
Autoimmun kasalliklar va vaksinatsiya
XXI asrda infeksiyalarning oldini olishning samarali usuli sifatida turli yo‘nalishdagi vaksinalarni yaratish va ularni klinik amaliyotga joriy etish faol rivojlandi. Shu fon’da ko‘pchilik surunkali kasalliklar, ayniqsa autoimmun kelib chiqishli kasalliklar (masalan, revmatik kasalliklar), shifokorlar tomonidan immunizatsiya (emlash) uchun qarshi ko‘rsatma sifatida baholanib kelgan. “Vaksina tarkibiy qismlari va makroorganizmda umumiy antigen determinantlar bo‘lsa, boshlangan immun javob oxir-oqibat odamda zararlanuvchi to‘qimalardagi o‘xshash autoantigenlar bilan kesishuvchi (kross) reaksiyalar shakllanishiga olib kelishi mumkin”, — deya ta’kidlashadi B. S. Belov va boshqa mualliflar. Bu hodisaning farqli tomoni shundaki, qo‘zg‘atuvchi va uning antigenlari makroorganizmdan chiqarib yuborilgandan keyin ham autoimmun reaksiyalar saqlanib qolishi mumkin. Taxmin qilinishicha, bunda “mezbon” oqsillarining antigen tuzilmasi o‘zgarishi, “uxlab yotgan” gen ekspressiyasi, hujayralardan o‘zgarmagan oqsilning katta miqdorda ajralib chiqishi (virus vositasidagi toksiklik), sitokinlarning mahalliy yuqori konsentratsiyasi kabi omillar ishtirok etadi.
1970-yillarning oxirida AQShning grippga qarshi Milliy immunizatsiya dasturi doirasida kasallik nofaol bosqichdagi sistemali qizil volchankali bemorlarda mono- va bivalent vaksinalarning samaradorligi hamda xavfsizligi tasdiqlangan. Keyinchalik revmatoid artritli bemorlarda shunga o‘xshash tadqiqotlar Yaponiya, AQSh va Shvetsiyada ham o‘tkazilgan.
Shunga qaramay, hanuzgacha (qachonligi aniq ko‘rsatilmagan) vaksinatsiya autoimmun kasalliklar uchrashish chastotasini oshiradimi-yo‘qmi, shuningdek emlash sxemalari sonining ko‘payishi va turli yosh guruhlarida immunizatsiya bunga qanday ta’sir qilishi masalasi bahsli bo‘lib qolmoqda.
