Retsessiv belgi — geterozigot organizmlarda retsessiv allel ifodasining bostirilishi (maskalanishi) tufayli namoyon bo‘lmaydigan belgi.
Retsessiv belgilar — ikkita “toza chiziq”ni chatishtirganda (ulardan biri dominant allel bo‘yicha gomozigot, ikkinchisi retsessiv allel bo‘yicha gomozigot) birinchi avlod gibridlarida ifodalanishi bostiriladigan belgilar. Bunday monogibrid chatishtirishda ajralish qonuniga muvofiq, ikkinchi avlodda retsessiv belgi yana taxminan 25 % gibridlarda paydo bo‘ladi.
Shuningdek, belgining retsessiv ko‘rinishi haqida ham gapiriladi (masalan, agar belgi sifatida no‘xat urug‘ining rangini olsak, ekma no‘xatda ushbu belgining retsessiv ko‘rinishi — yashil rang, dominant ko‘rinishi esa — sariq).
Ko‘pincha retsessiv belgilar mutatsiyalar natijasida funksiyasi buzilgan allellar bilan kodlanadi. Masalan, yaqinda Mendel tadqiq qilgan belgilaridan biri — no‘xat urug‘ining yashil rangi (u sariq rangga nisbatan retsessiv)ning retsessivligi tabiati aniqlangan. Yashil rang urug‘larda sgr genidagi (“stay green” — “yashil qolish”) mutatsiya bilan belgilanadi. Bu gen senescence-inducible chloroplast stay-green protein (SGR) — urug‘ po‘sti xloroplastlarida pishish jarayonida xlorofillni parchalanishini ta’minlaydigan oqsilni kodlaydi. Xlorofill parchalanganda karotinoidlar (sariq pigmentlar) ko‘rinadi. SGR oqsilining yarim miqdori ham normal funksiyani ta’minlash uchun yetadi, shuning uchun to‘liq dominantlik kuzatiladi; faqat genning ikkala nusxasi ham mutatsiyalangan bo‘lsa (genotip YY), rang yashilligicha qoladi.
Jinsiy aniqlanish xromosomal mexanizmiga ega bo‘lgan yuqori hayvonlar va insonda retsessiv belgilar odatda avtosomal-retsessiv va jins bilan bog‘liq retsessiv turlarga ajratiladi. Bu ajratish ayniqsa irsiy kasalliklar uchun keng qo‘llanadi. Masalan, avtosomal-retsessiv kasalliklarga fenilketonuriya (phenylketonuria, PKU; mos retsessiv belgi — jigar fermenti fenilalanin-4-gidroksilaza (phenylalanine-4-hydroxylase)ning faoliyati kamaygan yoki yo‘qligi) kiradi; jins bilan bog‘liq retsessiv kasalliklarga esa, masalan, gemofiliya A (Hemophilia A; belgi — qon ivish omili VIII faoliyatining pasayishi yoki yo‘qligi) kiradi.
Biokimyoviy belgilar orasida ko‘plari retsessiv tarzda irsiylansa-da, insonning morfologik belgilarida aniq retsessiv yoki dominant deb ko‘rsatish ancha qiyin, chunki ularning aksariyati murakkab poligenik tabi’atga ega va namoyon bo‘lishi notallel genlararo o‘zaro ta’sirlarga bog‘liq. Insondagi retsessiv monogen belgilar qatoriga braxidaktiliya, yopiq (birikkan) quloq-mochkalar, bosh barmoqlarni ko‘tarilgan holatda kuchli orqaga qayira olish qobiliyati, yuzda sepkillar yo‘qligi va tabassumda yonoqlarda kovakchalar (yamdo‘chalar) yo‘qligi kabilar kiritiladi. Biroq bu belgilarni ham ko‘pincha poligenik deb qarash mumkin, chunki ularning ifodalanish darajasi keng oraliqda o‘zgaradi va ko‘plab genlarning holatiga bog‘liq.
