| Arteriyalar aterosklerozi | |
|---|---|
| Qon tomiridagi o‘zgarishlar (aterosklerozning rivojlanish jarayoni), xolesterinning to‘planishi | |
| XKT-10 | I70 |
| XKT-10-KM | I70 va I25.1 |
| XKT-9 | 440 |
| XKT-9-KM | 440 |
| DiseasesDB | 1039 |
| MedlinePlus | 000171 |
| eMedicine | med/182 |
| MeSH | D050197 |
Ateroskleroz (qadimgi yunoncha αθήρα — «bo‘tqa» + σκλήρωσις — «qattiqlashish») — elastik va mushak-elastik turdagi arteriyalarning surunkali kasalligi bo‘lib, lipidlar va oqsillar almashinuvining buzilishi natijasida yuzaga keladi hamda xolesterin va lipoproteinlarning ayrim fraksiyalari tomirlar ichki qavati (intimasi)ostida to‘planishi bilan kechadi. Bu to‘planmalar ateromatoz (xolesterinli) pilakchalar shaklida hosil bo‘ladi. Keyinchalik ularda biriktiruvchi to‘qimaning (skleroz) o‘sib borishi va tomir devorining kalsinozi uning deformatsiyasiga hamda bo‘shlig‘ining obturatsiyagacha (tomirning tiqilib qolishigacha) torayishiga olib keladi. Aterosklerozni Menkeberg arteriosklerozidan— arteriyalarning boshqa turdagi sklerotik shikastlanishidan farqlash muhim. Unda arteriyaning o‘rta qavatida kalsiy tuzlari to‘planadi, shikastlanish diffuz bo‘ladi (pilakchalar hosil bo‘lmaydi), qon tomirlarning anevrizmalari (tiqilib qolishi emas) rivojlanadi. Yurak tomirlari aterosklerozi yurak ishemik kasalligining rivojlanishiga olib keladi.
Aterosklerozni davolashda endovaskulyar muolajalar, jumladan, angioplastika va stentlash, shuningdek, aterektomiya (xolesterin pilakchalarini olib tashlash) qo‘llanadi.
Epidemiologiya
Jahon sog‘liqni saqlash tashkilotima’lumotlariga ko‘ra, dunyoda o‘lim sabablarining dastlabki ikki o‘rnini infarkt va insult — yurak-qon tomir kasalliklariegallaydi; ular odatda keng tarqalgan aterosklerozning oqibatidir. Rossiya Federatsiyasida 2020-yilda qon aylanish tizimi kasalliklaridan o‘limning standartlashtirilgan ko‘rsatkichi barcha o‘limlarning 48 % ini tashkil etgan.
Etiologiya
Hozircha ushbu kasallik kelib chiqishini tushuntiradigan yagona nazariya mavjud emas. Quyidagi nazariyalar va ularning birikmalari ilgari surilgan:
- lipoproteid infiltratsiyasi nazariyasi — dastlab lipoproteidlar tomir devorida to‘planadi;
- endoteliy disfunksiyasi nazariyasi — dastlab endoteliy va uning mediatorlarining himoya xususiyatlari buziladi;
- autoimmun nazariya — dastlab makrofaglar va leykotsitlar faoliyati buzilib, ular tomir devoriga kirib boradi;
- monoklonal nazariya — dastlab silliq mushak hujayralarining patologik kloni paydo bo‘ladi;
- virus nazariyasi — dastlab endoteliy viruslar ta’sirida zararlanadi (gerpes, sitomegalovirus va boshqalar);
- peroksid nazariyasi — dastlab antioksidant tizim faoliyati buziladi,
- genetik nazariya — tomir devorida tug‘ma irsiy nuqson bo‘ladi;
- xlamidiya nazariyasi — tomir devori dastlab xlamidiyalar, asosan Chlamydia pneumoniae bilan zararlanadi;
- gormonal nazariya — yosh ortishi bilan gonadotrop va adrenokortikotrop gormonlar miqdori ko‘payib, gormonlar sintezi uchun zarur bo‘lganxolesterin ishlab chiqarilishini kuchaytiradi.
Xavf omillari
- chekish (eng xavfli omil)
- spirtli ichimliklar iste’moli
- giperlipoproteinemiya (umumiy xolesterin > 5 mmol/l, ZPL > 3 mmol/l, Lp(a) > 50 mg/dl)
- arterial gipertenziya (sistolik qon bosimi > 140 mm sim. ust., diastolik qon bosimi > 90 mm sim. ust.)
- qandli diabet
- semizlik
- kamharakat turmush tarzi (gipodinamiya)
- hissiy zo‘riqish
- noto‘g‘ri ovqatlanish
- irsiy moyillik
- menopauzadan keyingi davr
- giperfibrinogenemiya
- gomotsistinuriya va gomotsisteinemiya
- gipotireoz
- tartibsiz uyqu.
Yurak-qon tomir kasalliklarining oldini olish bo‘yicha Yevropa qo‘llanmasiga (European Guidelines on Cardiovascular Disease Prevention) ko‘ra, asosiy xavf omillari SCORE (Systematic COronary Risk Evaluation) shkalasi yordamida baholanadi.
Patogenez

Ateroskleroz patogenezi aterogenez deb ataladi. U bir necha bosqichda kechadi. Aterosklerotik shikastlanishning rivojlanishi — quyidagi jarayonlar majmuasidir: intimaga kirib borish va undan chiqish ( lipoproteidlar va leykotsitlar), hujayralarning ko‘payishi va nobud bo‘lishi, hujayralararo moddaning hosil bo‘lishi va qayta tuzilishi, shuningdek, tomirlarning o‘sishi va ohaklanishi. Bu jarayonlar ko‘pincha qarama-qarshi yo‘nalishda ta’sir qiluvchi ko‘plab signallar bilan boshqariladi. Tomir devori hujayralari va unga o‘tgan leykotsitlar faoliyatidagi o‘zgarishlar bilan ateroskleroz xavf omillari o‘rtasidagi murakkab patogenetik bog‘liqlik haqidagi dalillar tobora ko‘paymoqda.
Lipoproteidlarning to‘planishi va o‘zgarishi
Me’yorda arteriyalar intimasi bir qatlamli endotelial hujayralardan iborat bo‘lib, uning ostida hujayralararo modda ichida joylashgan silliq mushak hujayralarimavjud. Kasallikning ilk belgilari — lipidli dog‘lardir. Ular lipoproteidlarning intima ichida mahalliy to‘planishi natijasida yuzaga keladi. Hamma lipoproteidlar emas, balki faqat past zichlikdagi (ZPL) va juda past zichlikdagi (JPZL) lipoproteidlar aterogen xususiyatga ega. Dastlab ular hujayralararo modda tarkibiy qismlari — proteoglikanlarbilan bog‘lanish hisobiga intimada to‘planadi. Lipid dog‘lar hosil bo‘ladigan joylarda geparan sulfatlarning boshqa ikki glikozaminoglikanga — keratan sulfatga va xondroitin sulfatga nisbatan ustun bo‘lishi muhimdir.
Intimada lipoproteidlar, ayniqsa proteoglikanlarbilan bog‘langanlari, kimyoviy reaksiyalarga kirishishi mumkin. Bunda ikki jarayon asosiy o‘rin tutadi: oksidlanish va fermentsiz glikozillanish. Qon plazmasidan farqli ravishda intimada antioksidantlarkam bo‘ladi. Oksidlangan ZPL aralashmasi hosil bo‘ladi; bunda lipidlar ham, oqsil qismi ham oksidlanadi. Lipidlar oksidlanganda gidroperoksidlar, lizofosfolipidlar, oksisterollar va aldegidlar (yog‘ kislotalarining peroksidli oksidlanishi natijasida) hosil bo‘ladi. Apoproteinlarning oksidlanishi peptid bog‘larining uzilishiga va aminokislotalar yon zanjirlarining (odatda lizinning β-aminoguruhi) yog‘ kislotalari parchalanish mahsulotlari (4-gidroksinonenal va malon dialdegidi) bilan birikishiga olib keladi. Uzoq davom etadigan giperglikemiya , ayniqsa qandli diabetda , apoproteinlar va intimaning o‘z oqsillarining fermentsiz glikozillanishiga yordam beradi. Bu ham ularning faoliyatini buzadi va aterogenezni tezlashtiradi.
Leykotsitlarning migratsiyasi va ksantoma (ko‘piksimon) hujayralarning hosil bo‘lishi

Leykotsitlar, asosan monotsitlar va limfotsitlarning migratsiyasi lipid dog‘i rivojlanishining ikkinchi bosqichidir. Ularning intimaga o‘tishi endoteliy yuzasidagi retseptorlar — adgeziyamolekulalari orqali ta’minlanadi. VCAM-1 va ICAM-1 molekulalari ( immunoglobulinlarsuperoilasidan) hamda P-selektinlar alohida ahamiyatga ega. Adgeziya molekulalarining sintezini sitokinlarkuchaytirishi mumkin. Jumladan, interleykin-1 (IL-1) va o‘sma nekrozi omili (TNFα) endoteliy hujayralarida VCAM-1 hamda ICAM-1 sintezini keltirib chiqaradi yoki kuchaytiradi. O‘z navbatida, tomir devori hujayralaridan sitokinlar ajralib chiqishini o‘zgargan lipoproteidlarrag‘batlantiradi. Shu tariqa salbiy o‘z-o‘zini kuchaytiruvchi aylana yuzaga keladi.
Qon oqimining xususiyati ham ahamiyatli. O‘zgarmagan arteriyaning ko‘p qismlarida qon laminartarzda oqadi. Bunda yuzaga keladigan kuchlar endoteliy hujayralari sirtida adgeziya molekulalarining ifodalanishini kamaytiradi. Laminar qon oqimi endoteliyda azot oksidi — NO hosil bo‘lishiga ham yordam beradi. Endoteliy saqlab turadigan past konsentratsiyada NO qon tomirlarni kengaytirishdan tashqari yallig‘lanishga qarshi ta’sir ko‘rsatadi, masalan, VCAM-1 sintezini kamaytiradi. Ammo tomirlar shoxlangan joylarda laminar oqim ko‘pincha buziladi. Aynan shu joylarda odatda quyidagi o‘zgarish kuzatiladi — aterosklerotik pilakchalar hosil bo‘lishi.
Adgeziyadan so‘ng leykotsitlar endoteliy orqali o‘tib, intimaga kiradi. Lipoproteidlar migratsiyani bevosita kuchaytirishi mumkin: oksidlangan ZPL leykotsitlarning xemotaksisini rag‘batlantiradi.
Keyingi bosqichda lipidli dog‘ hosil bo‘lishida monotsitlarishtirok etadi. Intimada monotsitlar makrofaglarga aylanadi. Ulardan lipoproteidlarning retseptorlar orqali endotsitozi hisobiga lipidlar bilan to‘lgan ksantoma (ko‘piksimon) hujayralar hosil bo‘ladi. Ilgari endotsitozda yaxshi o‘rganilgan ZPL retseptorlari ishtirok etadi deb hisoblangan. Ammo bu retseptorlar nuqsonli bo‘lgan tajriba hayvonlari va bemorlarda (masalan, oilaviy giperxolesterinemiyada) ham ksantomalar va aterosklerotik pilakchalarko‘p uchraydi hamda ular ksantoma hujayralari bilan to‘lgan bo‘ladi. Bundan tashqari, tashqaridan keladigan xolesterin bu retseptorlar sintezini susaytiradi, shu sabab giperxolesterinemiyada ularning soni kam bo‘ladi. Hozir makrofaglarning skavenger-retseptorlari (asosan o‘zgargan lipoproteidlarnibog‘lovchi) hamda oksidlangan ZPL va kichik aterogen JPZL uchun boshqa retseptorlar rol o‘ynaydi deb hisoblanadi. Hujayralararo moddadan lipoproteidlarni yutgan ba’zi ksantoma hujayralari arteriya devorini tark etib, unda lipidlarto‘planishining oldini oladi. Ammo lipoproteidlarning intimaga kirishi ularning makrofaglar orqali (yoki boshqa yo‘llar bilan) chiqarilishidan ustun kelsa, lipidlar yig‘ilib, oxir-oqibat aterosklerotik pilakcha hosil qiladi. O‘sayotgan pilakchadagi ayrim ksantoma hujayralari apoptoz yoki nekrozga uchraydi. Natijada pilakcha markazida lipidlarga boy massa bilan to‘lgan bo‘shliq paydo bo‘ladi. Bu aterogenezning kech bosqichlariga xosdir.
Aterogen va antiaterogen omillar
Makrofaglar o‘zgargan lipoproteidlarni yutganda pilakcha rivojlanishiga yordam beradigan sitokinlar va o‘sish omillarini ajratadi. Ayrim sitokinlar va o‘sish omillari silliq mushak hujayralari bo‘linishini hamda pilakchada to‘planadigan hujayralararo modda sintezini rag‘batlantiradi. Boshqa sitokinlar, ayniqsa faollashgan T-limfotsitlar ajratadigan interferon-γ, silliq mushak hujayralarining bo‘linishi va kollagen sintezini susaytiradi. IL-1 va TNFα kabi omillar intimada trombotsitlardan kelib chiqadigan o‘sish omili va fibroblastlar o‘sish omili ishlab chiqarilishini kuchaytiradi. Ular pilakchaning keyingi rivojlanishida rol o‘ynaydi. Shunday qilib, aterogenezni tezlashtiruvchi va sekinlashtiruvchi omillar o‘rtasida murakkab o‘zaro ta’sir yuz beradi. Oqsil bo‘lmagan mediatorlar ham katta ahamiyatga ega. Faollashgan makrofaglar va tomir devori hujayralari (endotelial va silliq mushak hujayralari) kislorodning erkin radikallarini ishlab chiqaradi. Ular silliq mushak hujayralari proliferatsiyasini rag‘batlantiradi, sitokinlar sintezini kuchaytiradi va NO ni bog‘laydi. Boshqa tomondan, faollashgan makrofaglar induksiyalanuvchi NO-sintazani sintezlay oladi. Bu juda faol ferment NO ni yuqori, potensial zaharli konsentratsiyalarda ishlab chiqaradi; konstitutiv ferment turi — endotelial NO-sintaza esa NO ni kam miqdorda hosil qiladi.
Makrofaglardan tashqari, zararlangan intimadan xolesterinni chiqarishda yuqori zichlikdagi lipoproteinlar (YZL) ishtirok etadi. Ular xolesterinning teskari transportini ta’minlaydi. YZL tarkibidagi xolesterin miqdori va yurak ishemik kasalligixavfi o‘rtasida aniq teskari bog‘liqlik mavjudligi ko‘rsatilgan. Reproduktiv yoshdagi ayollarda YZL xolesterini miqdori tengdosh erkaklarnikidan yuqori. Ko‘p jihatdan shu sababli ayollar aterosklerozga kamroq chalinadi. Tajribalar YZL ksantoma hujayralaridan xolesterinni chiqarib yubora olishini ko‘rsatgan.
Silliq mushak hujayralarining ishtiroki
Aterosklerotik pilakcha lipid dog‘idan rivojlanadi, lekin hamma dog‘lar ham pilakchaga aylanmaydi. Lipid dog‘lari uchun ksantoma hujayralarining to‘planishi, pilakchalar uchun esa fibroz xosdir. Pilakchadagi hujayralararo moddani asosan silliq mushak hujayralari sintezlaydi. Ularning migratsiyasi va proliferatsiyasi ksantoma hujayralari to‘plangan joyda fibroz pilakcha shakllanishining, ehtimol, hal qiluvchi bosqichidir.
Silliq mushak hujayralarining lipid dog‘iga migratsiyasi, ko‘payishi va hujayralararo modda sintezlashi makrofaglar hamda tomir devori hujayralaridan o‘zgargan lipoproteidlar va boshqa moddalar ta’sirida ajraladigan sitokinlar va o‘sish omillari orqali yuz beradi. Masalan, trombotsitlardan kelib chiqadigan o‘sish omili, faollashgan endotelial hujayralardan ajralib, silliq mushak hujayralarining mediyadan intimaga o‘tishini rag‘batlantiradi. Mahalliy hosil bo‘ladigan o‘sish omillari intimaning o‘z silliq mushak hujayralari va mediyadankelgan hujayralar bo‘linishini kuchaytiradi. Bu hujayralarda kollagen sintezini kuchli rag‘batlantiruvchi omillardan biri — o‘zgartiruvchi o‘sish omili βhisoblanadi. Silliq mushak hujayralari parakrin (omillar qo‘shni hujayralardan keladi) va autokrin (omil hujayraning o‘zi tomonidan ishlab chiqariladi) yo‘l bilan boshqariladi. Bu o‘zgarishlar lipid dog‘ining ko‘p silliq mushak hujayralari va hujayralararo moddaga ega aterosklerotik pilakchaga aylanishini tezlashtiradi. Makrofaglar kabi bu hujayralar ham apoptozgauchrashi mumkin: bunga ateroskleroz rivojlanishini kuchaytiruvchi sitokinlar sabab bo‘ladi.
Asoratlangan pilakchaning rivojlanishi
Aterosklerozning kech bosqichlarida odatdagi xavf omillari va yuqorida tasvirlangan sitokinlardan tashqari qon ivish tizimidagi o‘zgarishlar ham muhim ahamiyat kasb etadi. Lipid dog‘lar paydo bo‘lishi uchun endoteliy shikastlanishi yoki ko‘chishi shart emas. Biroq keyinchalik unda mikroskopik yoriqlar paydo bo‘lishi mumkin. Ochiq qolgan bazal membranaga trombotsitlar yopishadi va shu joylarda kichik trombotsitar tromblar hosil bo‘ladi. Faollashgan trombotsitlar fibroznitezlashtiruvchi moddalar ajratadi. Trombotsitar o‘sish omili va o‘zgartiruvchi o‘sish omili β dan tashqari, silliq mushak hujayralariga past molekulali mediatorlar, masalan, serotoninham ta’sir qiladi. Odatda bu tromblar hech qanday belgi bermasdan eriydi va endoteliy yaxlitligi tiklanadi.
Pilakcha rivojlangani sari unga ko‘plab vasa vasorum (tomirlarni oziqlantiruvchi tomirlar) o‘sib kiradi. Yangi tomirlar pilakcha taqdiriga bir necha yo‘l bilan ta’sir ko‘rsatadi. Ular leykotsitlarning pilakchaga kirishi va undan chiqishi uchun katta yuza hosil qiladi. Bundan tashqari, yangi tomirlar pilakcha ichiga qon quyilishining manbaidir: diabetik retinopatiyadagi kabi ular mo‘rt va yorilishga moyil. Qon quyilishi trombozgaolib keladi, trombin hosil bo‘ladi. U nafaqat gemostazda ishtirok etadi, balki intima hujayralariga ham ta’sir qiladi: silliq mushak hujayralari bo‘linishini, sitokinlar ishlab chiqarilishini va endoteliyda o‘sish omillari sintezini rag‘batlantiradi. Qon quyilishlaridan keyin pilakchalarda quyidagi moddalar uchraydi: fibrin va gemosiderin.
Aterosklerotik pilakchalar ko‘pincha ohaklanadi. Ularda kalsiyni bog‘lovchi osteokalsin va osteopontin kabi oqsillar hamda suyak to‘qimasiga xos boshqa oqsillar, xususan suyak morfogenezini boshqaruvchi oqsillar uchraydi.

Klinik ko‘rinish
Klinik belgilar ko‘pincha morfologiko‘zgarishlarga mos kelmaydi. Patologoanatomik yorib tekshirishda tomirlarning keng tarqalgan va yaqqol aterosklerotik shikastlanishi tasodifiy topilma bo‘lishi mumkin. Aksincha, tomir bo‘shlig‘i o‘rtacha darajada torayganida ham organ ishemiyasi belgilari paydo bo‘lishi mumkin. Muayyan arterial havzalarning ustun shikastlanishi xosdir. Kasallikning klinik ko‘rinishi shunga bog‘liq. Koronar arteriyalarning shikastlanishi asta-sekin koronar yetishmovchilikkaolib kelib, yurak ishemik kasalligi. bilan namoyon bo‘ladi. Bosh miya arteriyalarining aterosklerozi miyaning o‘tkinchi ishemiyasiga yoki insultlargasabab bo‘ladi. Oyoq-qo‘l arteriyalarining shikastlanishi o‘zgaruvchan oqsoqlanish va quruq gangrenagaolib keladi. Ichak tutqichi ( mezenterial) arteriyalari aterosklerozi ichak ishemiyasi va ichak infarktiga (mezenterial trombozga) sabab bo‘ladi. Buyrak arteriyalari shikastlanib, Goldblatt buyragi shakllanishi ham mumkin. Hatto alohida arterial havzalarda ham muayyan joylarning o‘choqli shikastlanishi va qo‘shni qismlarning saqlanib qolishi xos. Masalan, yurak tomirlarida tiqilish ko‘pincha chap koronar arteriyaning oldingi qorinchalararo shoxi boshlang‘ich qismida sodir bo‘ladi. Boshqa xos joylar — buyrak arteriyasining boshlang‘ich qismi va uyqu arteriyasiningikkiga ajralish joyidir. Ayrim arteriyalar, masalan ichki ko‘krak arteriyasi, koronar arteriyalarga joylashuvi va tuzilishi jihatidan yaqin bo‘lishiga qaramay, kam shikastlanadi. Aterosklerotik pilakchalar ko‘pincha arteriyalar shoxlangan, qon oqimi notekis bo‘lgan joylarda paydo bo‘ladi. Demak, pilakchalarning joylashuvida mahalliy gemodinamika muhim rol o‘ynaydi (qarang: patogenez).
Tashxislash
Ateroskleroz bilan bog‘liq kasalliklarni aniqlash quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
- Bemor bilan suhbatlashish va kasallik belgilarini aniqlash: yurak ishemik kasalligibelgilari, miya qon aylanishi buzilishi, o‘zgaruvchan oqsoqlanish, qorin stenokardiyasi va boshqalar;
- Bemorni umumiy ko‘rikdan o‘tkazish: organizmningqarish belgilari, aortasohasida sistolik shovqinni eshitish; paypaslab tekshirish mumkin bo‘lgan barcha arteriyalarni — aorta, tashqi yonbosh, umumiy son, taqim, oyoq panjasining ustki va orqa katta boldir arteriyalari, bilak va tirsak hamda uyqu arteriyalarini albatta palpatsiya qilish;
- Arteriyalarni auskultatsiya qilish nuqtalarida sistolik shovqinni aniqlash;
- Oyoq-qo‘llarning pastki qismidagi arteriyalar shikastlanishiga shubha tug‘ilganda kapillyar javobni aniqlash;
- Qondagi xolesterin konsentratsiyasi va lipidlar muvozanatini aniqlash;
- Ko‘krak qafasi a’zolarini rentgenologik tekshirish, rentgen-endovaskulyar tekshiruv usullari;
- Yurak, qorin bo‘shlig‘i va qorin pardasi ortidagi a’zolarni ultratovush tekshiruvi;
- Dopplerografiya — oyoq-qo‘l tomirlarini doppler tekshiruvidan o‘tkazish yoki, yaxshiroq usul sifatida, braxiosefal soha arteriyalari, oyoq arteriyalari va aorta-yonbosh segmentini ultratovush dupleks hamda tripleks skanerlash, shuningdek, transkranial doppler tekshiruvi;
- arteriya devorining qattiqligini, jumladan hajmli sfigmografiya usuli va yurak-to‘piq tomir indeksi (CAVI) orqali aniqlash.
Davolash
Aterosklerozni davolashda ham dori vositalari bilan, ham dorisiz davolash usullari qo‘llanadi.
Giperlipidemiyani dorisiz tuzatish usullari
Yetarli samara olish uchun bunday davolash davomiyligi kamida 6 oybo‘lishi kerak. Davolashda quyidagilar muhim (qarang: Xavf omillari):
- chekishni tashlash;
- spirtli ichimliklar iste’molidan voz kechish;
- aterosklerozga qarshi parhez — masalan, «O‘rta yer dengizi» parhezi: ko‘p to‘yinmagan yog‘ kislotalariga ((omega-3) boy): zig‘ir, , raps yoki zaytun moyi. Shakar, tozalangan don mahsulotlari (makaron, non va non mahsulotlari, oq guruch, mannaya yormasi) hamda kartoshkadan voz kechish, hayvon yog‘larini cheklash, meva va sabzavotlarni muntazam iste’mol qilish;
- faol va harakatchan turmush tarzi — me’yorlangan muntazam jismoniy mashqlar;
- ruhiy va jismoniy qulaylikni saqlash;
- tana vaznini kamaytirish va me’yorda saqlash.
Dori vositalari bilan davolash
Bunda arterial gipertenziya (ayniqsa sistolik qon bosimi), qandli diabet va metabolik sindromnituzatish ham ko‘zda tutiladi. Ammo eng muhimi — qondagi lipidlar tarkibini me’yorga keltirishdir. Shu maqsadda qo‘llanadigan dorilar to‘rtta asosiy guruhga bo‘linadi:
- I — xolesterinning so‘rilishiga to‘sqinlik qiladiganlar;
- II — jigarda xolesterin va triglitseridlar sintezini kamaytirib, ularning qon plazmasidagi miqdorini pasaytiradiganlar;
- III — aterogen lipidlar va lipoproteidlarning katabolizmini hamda chiqarilishini kuchaytiradiganlar;
- IV — qo‘shimcha preparatlar.
Birinchi guruh
- IA — anion almashinuvchi smolalar (xolestiramin, gemfibrozil). Ular xolesterinni o‘ziga adsorbsiyalaydi. Oshqozon-ichak yo‘lida so‘rilmaydi va parchalanmaydi. Eng yuqori samaraga bir oy qo‘llangandan keyin erishiladi. Ta’siri preparat to‘xtatilgandan keyin 2—4 hafta davom etadi. Kamchiliklari: boshqa moddalarni — dori vositalari, vitaminlar, va mikroelementlarniham adsorbsiyalaydi. Dispepsiyaga.
- sabab bo‘lishi mumkin. IB — o‘simlik sorbentlari (guarem, β-sitosterin). Ichakda xolesterin so‘rilishiga to‘sqinlik qiladi. Ularni ko‘p (kamida 200 ml) suyuqlik bilan ichish kerak. Ular ham dispepsiyaga sabab bo‘lishi mumkin.
- IC — atsetil-KoA-transferaza blokatori ishlab chiqilmoqda va sinovdan o‘tkazilmoqda. Shu tariqa xolesterinning eterifikatsiyasini aynan enterotsitlardakamaytirish va buning natijasida ichakdaso‘rilishini to‘sish mumkin bo‘ladi. Biroq organizmdagi xolesterinning katta qismi (taxminan 2/3) endogen kelib chiqishga ega ekani yaxshi ma’lum. Ovqat orqali keladigan xolesterin «yetishmovchiligi» esa atsetatdan endogen sintez hisobiga oson qoplanadi.
Ikkinchi guruh
- IIA — 3-OH-3-metilglutaril KoA-reduktaza (GMG-KoA-reduktaza) ingibitorlari, ya’ni statinlar. Dorilarning eng mashhur (va qimmat) guruhi. Ta’sir kuchi ortib borish tartibidagi vakillari: lovastatin (mevakor, medostatin, apekstatin), simvastatin (zokor, vazilip, simvor), fluvastatin (leskol), pravastatin (lipostat, pravahol) va serivastatin (lipobay), atorvastatin (liprimar, torvakard) hamda rozuvastatin (krestor). Biroq asosiy ta’sir kuchaygani sari nojo‘ya ta’sirlar xavfi ham qisman ortadi. Ular orasida: miopatiya, rabdomioliz , hatto buyrak yetishmovchiligigacha(ayniqsa fibratlar va nikotin kislotasi bilan birga qabul qilinganda), jigar uchun zaharlilik, impotensiya, alopetsiya, dispepsiya. Ularni spirtli ichimliklar bilan birga qabul qilish, bolalarda, homilador va emizikli ayollarda hamda jigar kasalligi bo‘lgan bemorlarda qo‘llash mumkin emas. Aortokoronar shuntlashdan.
- keyin bemorlarda ehtiyotkorlik talab etiladi. IIB — fibrat kislota hosilalari (fibratlar): klofibrat (miskleron), bezafibrat (bezalip), siprofibrat (lipanor), fenofibrat (traykor). Ularni qo‘llash asoratlari: miozit, allergiya, dispepsiya, o‘t-tosh kasalligi (klofibratda). Shu sabab avvalgi avlod dorilari hozir deyarli qo‘llanmaydi. Asosan fenofibrat kislota hosilasi yoki yangi avlod fibrati — fenofibrat keng ishlatiladi. Fenofibratning xavfsizlik ko‘rsatkichlari yuqoriroq va nojo‘ya ta’sirlari nisbatan kam. U ayniqsa 2-tur qandli diabetda samarali bo‘lib, bu kasallikda triglitseridlarko‘payishi, YZL kamayishi va ZPLbiroz ko‘payishi kuzatiladi. Fenofibrat eng aterogen bo‘lgan mayda zich ZPL va Lpα miqdorini ham kamaytiradi. Bundan tashqari, fenofibrat qabul qilinganda nafaqat yirik tomir asoratlari (yurak ishemik kasalligi, miokard infarkti), balki nogironlikka olib keluvchi mayda tomir asoratlari — retinopatiya, polineyropatiya, nefropatiya va diabet sababli oyoq amputatsiyasi holatlari ham kamayishi qayd etilgan.
Aterosklerozni yanada jadal davolash uchun statinlar va fenofibratni birgalikda qabul qilish tavsiya etiladi.
- IIC — nikotin kislotasi (enduratsin). Qandli diabetda qo‘llash maqsadga muvofiq emas. Nojo‘ya ta’sirlari: teri qichishishi, giperemiya, dispepsiya.
- IID — sterol sintezini kamaytiruvchilar — probukol (fenbutol).
Uchinchi guruh
To‘yinmagan yog‘ kislotalari: linetol, lipostabil, tribuspamin, polisponin, tiokt kislotasi (oktolipen, tiogamma, tiolepta), omakor, eykonol. Diqqat: ular qondagi qandni kamaytiruvchi preparatlar ta’sirini kuchaytirishi mumkin.
To‘rtinchi guruh
Endoteliotrop preparatlar (endoteliyni oziqlantiruvchi dorilar). Intimadaxolesterin miqdorini kamaytiradi. Pirikarbati (parmidin, anginin), prostatsiklinning sintetik analoglari (mizoprostol, vazoprostan), polikozanol, vitaminlar A, E (Aevit), C.
Sinov bosqichidagi preparatlar
Xolesterinni pilakchalardan chiqarib, eritishi mumkin bo‘lgan modda — siklodekstrin— sichqonlarda o‘tkazilgan tajribalarda xolesterin kristallarini eritishi va aterosklerozni muvaffaqiyatli davolashi ko‘rsatilgan. Siklodekstrin odamlar uchun xavfsiz ekani ma’lum bo‘lgani sabab, u aterosklerozni davolash uchun bemorlarda sinab ko‘rilishi mumkin bo‘lgan nomzod preparat hisoblanadi. UDP-003preparati yaratilgan. U siklodekstrinning dimeri bo‘lib, zaharliligi past va boshqa siklodekstrinlarga qaraganda pilakchalar to‘planishining asosiy omili hisoblangan zaharli oksidlangan xolesterinni, ya’ni xolesterin pilakchalari[inglizcha].
Aterosklerozni apolipoproteinlarning (Apo) mimetik peptidlari ham kamaytirishi mumkin. Xususan, apolipoprotein Emimetik peptidi Ac-hE18A-NH2 (klinik ishlab chiqish bosqichida AEM-28 nomi bilan tanilgan) xolesterin va triglitseridlar miqdorini keskin kamaytirishi, shuningdek, yallig‘lanishga qarshi ta’sirga ega ekani aniqlangan. Statinlar va PCSK-9 ingibitorlaridan farqli o‘laroq, u geparan sulfat proteoglikanlari (HSPG) bilan bog‘lanib ham xolesterinni kamaytira oladi. Klinik sinovlarda AEM-28 ning qabul qilinishi qoniqarli darajada bo‘lib, eng muhimi, istiqbolli samaradorlikni ko‘rsatgan.
ISIS-APO(a)Rx va uning kuchliroq analogi ISIS-APO(a)-LRx kabi antisens preparatlar matritsali RNK apolipoprotein(a) translyatsiyasini to‘xtatib, qon plazmasidagi apo(a)/Lp(a) va ular bilan bog‘liq oksidlangan fosfolipidlar (OxPL) miqdorini mos ravishda 86 % va 93 % ga kamaytirishi mumkin.
Uzoq umr ko‘ruvchilarda ateroskleroz rivojlanmasligi mumkinligi aniqlangan. Bunga BPIFB4genining LAV-BPIFB4 deb ataladigan maxsus varianti sabab bo‘lishi mumkin. U aterosklerotik pilakchalar hosil bo‘lishini kamaytiradi va mavjud pilakchalarning makrofaglarbilan infiltratsiyasini kamaytirib, ularni barqarorlashtiradi. Bu ta’sir gen tomonidan xemokinlarning CXCR4 retseptori ishtirok etadigan mexanizmni faollashtirish orqali yuzaga chiqadi. Shu sabab LAV-BPIFB4 oqsili ateroskleroz, uning yurak-qon tomir asoratlari va neyrodegenerativ kasalliklarni davolash uchun kelajakdagi istiqbolli «dori» sifatida qaralmoqda.
Endovaskulyar tuzatish
Jarrohlik amaliyotlari arteriyalarda ochiq (endarterektomiya) usulda bo‘lishi mumkin. Bunda pilakchani olib tashlash yoki tomirning haddan tashqari egri qismini to‘g‘rilash ochiq jarrohlik yo‘li bilan bajariladi. Yoki ular endovaskulyar usulda — arteriya bo‘shlig‘ini ballonli kateter yordamida kengaytirib, toraygan joyga tomirning qayta tiqilib qolishini oldini oladigan stent o‘rnatish orqali bajariladi (translyuminal ballonli angioplastika va arteriyani stentlash). Usulni tanlash arteriya bo‘shlig‘i toraygan yoki berkilgan joy va shikastlanishning tarqalishiga bog‘liq.
Xolesterin pilakchalarini olib tashlash uchun aterektomiya mikrokateter orqali bajariladi.
Tarix
- 1755-yil — Geller tomir shikastlanishini tasvirlash uchun «ateroma» atamasini kiritadi.
- 1761-yil — Morganyi, keyinroq (1829) Kruvele (Cruveilher) autopsiya
- vaqtida arteriyalarda kuzatiladigan o‘ziga xos qattiqlashishlarni tasvirlaydi. 1833-yil — Lobshteyn «arterioskleroz» tushunchasini kiritadi.
- 1892-yil — Virxov «endarteriitis deformans nodosa» atamasini taklif qiladi.
- 1904-yil — Marshan arteriosklerozning alohida turini ifodalash uchun birinchi marta «ateroskleroz» atamasini qo‘llaydi.
- 1908-yil — Ignatovskiy va Saltikov quyonlarni sut va tuxum bilan oziqlantirib, ularda ilk bor tajriba yo‘li bilan aterosklerozni hosil qiladi.
- 1912-yil — rossiyalik patolog Nikolay Nikolayevich Anichkov (keyinchalik SSSR Fanlar akademiyasi va Tibbiyot fanlari akademiyasi akademigi, SSSR Tibbiyot fanlari akademiyasi prezidenti) va unga yordam bergan talaba Semyon Sergeyevich Xalatov (keyinchalik professor, patofiziolog) hayvonlarga kungaboqar moyida eritilgan sof xolesterinni berib, kasallikning klassik quyon modelini birinchi marta yaratadi.
- 1913-yil — Nikolay Nikolayevich Anichkov ateroskleroz morfogenezining infiltratsion nazariyasini yaratadi. Unga ko‘ra, qon plazmasi lipidlari arteriyalarning ichki qavatiga bosqichma-bosqich kirib boradi (infiltratsiya), so‘ng lipidlar to‘plami atrofida biriktiruvchi to‘qimadan iborat «kapsula» hosil bo‘ladi. Uning fibroz qopqoq ko‘rinishidagi qismi aterosklerotik pilakchani shakllantiradi.
- 1924-yil — Nikolay Nikolayevich Anichkov ateroskleroz patogenezining kombinatsiyalashgan nazariyasini shakllantiradi. U lipid almashinuvining buzilishi, arterial gipertenziya, tomirlarning mahalliy (lipidga bog‘liq bo‘lmagan) shikastlanishi va boshqa omillarni qamrab oladi.
- 1964-yil — K. Blox (AQSH) va F. Linen (Germaniya) xolesterin almashinuvi va uning boshqarilishini o‘rganganliklari uchun Nobel mukofotiga sazovor bo‘ladi.
- 1964-yil — Aterosklerozni o‘rganish bo‘yicha Yevropa jamiyati — The European Atherosclerosis Society (EAS) tashkil etiladi.
- 1985-yil — M. S. Braun va J. Goldstayn (ikkalasi ham AQSHdan) xolesterin almashinuvi va uning boshqarilishini o‘rganganliklari uchun Nobel mukofotiga sazovor bo‘ladi.
- 2007-yil — EASning ilk Anichkov mukofoti Shvetsiyalik professor Yoran Hanssonga (Göran Hansson) beriladi. EAS saytida shunday deyiladi: «EAS tomonidan har yili taqdim etiladigan ushbu nufuzli mukofot (Anitschkow Prize) ateroskleroz va unga bog‘liq metabolik buzilishlar sohasidagi yuksak ilmiy tadqiqotlarni e’tirof etadi. Mukofot sohibiga Anitschkow medali, o‘n ming yevro pul mukofoti beriladi va u EAS kongressining ochilish marosimida Anitschkow ma’ruzasini taqdim etishga taklif qilinadi». O‘shandan beri bu mukofotning ko‘plab laureatlari ma’lum (http://www.eas-society.org/?page=anitschkow)
- 2013-yil — akademik N. N. Anichkovning ateroskleroz infiltratsion nazariyasi yuz yilligiga bag‘ishlangan xalqaro konferensiya, Sankt-Peterburg.
- 2016-yil — Aterosklerozni o‘rganish bo‘yicha xalqaro jamiyatning «Anichkov kunlari» simpoziumi, Sankt-Peterburg.
- 2016-yil — klinik amaliyotda arteriya qattiqligini baholash bo‘yicha rossiyalik mutaxassislarning kelishilgan fikri.
- 2020-yil — 2-«Anichkov kunlari» konferensiyasi va Aterosklerozni o‘rganish bo‘yicha milliy jamiyatning XIII yillik konferensiyasi, Moskva.
Adabiyotlar
- Tibbiy atamalarning ensiklopedik lug‘ati. 3 jildda. / Bosh muharrir B. V. Petrovskiy. — Moskva: Sovet ensiklopediyasi, 1982. — j. 1. — 1424 b. — 100 000 nusxa.
- Katta tibbiyot ensiklopediyasi. 2-jild. — Moskva: Sovet ensiklopediyasi, 1975.
- Kardiologiya: sxema va jadvallar. — Moskva: Praktika, 1996.
- Dori vositalaridan foydalanish bo‘yicha shifokorlar uchun federal qo‘llanma. 2-son. — Moskva, 2001.
- Tomir devori energiya ta’minotining qiyosiy patofiziologik jihatlari / Yu. V. Bits, V. P. Pishak, A. V. Ataman // Chernovsi: Prut, 1999.
- Tinsli va Harri bo‘yicha ichki kasalliklar. 2-jild. — Moskva: Praktika, 2002.
- Obliteratsiyalovchi tromboangiit. I. I. Zatevaxin, R. Yu. Yudin. — Moskva, 2002.
- Ateroskleroz / A. L. Rakov, V. N. Kolesnikov // Yangi dorixona. — 2002. — № 6.
- Aterosklerozga qarshi dori vositalari / N. G. Preferanskaya // Rossiya tibbiyot jurnali. — 2002. — № 5.
- Giperlipidemiyani dorisiz tuzatish usullari / D. M. Aronov // Davolovchi shifokor. — 2002. — № 7-8.
- Ateroskleroz: klinik ahamiyati va oldini olish imkoniyatlari / Martsevich // Davolovchi shifokor. — 2004. — № 2.
- Aterosklerozga irsiy moyilligi og‘ir bo‘lgan kishilarda endoteliy disfunksiyasi / Kovalyov va hammualliflar // Kardiologiya. — 2004. — № 1 (44-jild).
- Ateroskleroz bilan bog‘liq yurak-qon tomir kasalliklarining oldini olish bo‘yicha yangi Yevropa tavsiyalari / Perova // Kardiologiya. — 2004. — № 1 (44-jild).
- Ateroskleroz rivojlanishining asosiy nazariyalari / Mkrtchyan // Diabet. Turmush tarzi. — 2004. — № 6.
- Rossiya va iqtisodiy rivojlangan mamlakatlarda qon aylanish tizimi kasalliklaridan o‘lim / V. I. Xarchenko // Rossiya kardiologiya jurnali. — 2005, № 2.
- Patologiyadagi kashfiyotchi. Akademik N. N. Anichkov tavalludining 125 yilligiga. — Rossiya Fanlar akademiyasi axborotnomasi, 2010, 11-son. — B. 1005—1012;
- B. V. Ilinskiy Aterosklerozning oldini olish, erta tashxislash va davolash. — Moskva: Meditsina, 1977. — Adadi 120 000 nusxa. — 167 b.
- Klinik amaliyotda arteriyalar qattiqligini baholash bo‘yicha rossiyalik mutaxassislarning kelishilgan fikri. 2016.
- Gluba-Brzózka, A., Franczyk, B., Rysz-Górzyńska, M., Ławiński, J., & Rysz, J. (2021). Aterosklerozga qarshi yangi davolash usullari. International Journal of Molecular Sciences, 22(22), 12109. doi:10.3390/ijms222212109
- Kiepura, A., Stachyra, K., & Olszanecki, R. (2021). Erkin yog‘ kislotasi retseptori 4 (FFAR4) ning aterosklerozga qarshi potensiali. Biomedicines, 9(5), 467. PMID 33923318 PMC 8146529 doi:10.3390/biomedicines9050467
- Lin, Y., Lin, R., Lin, H. B., & Shen, S. (2024). Aterosklerozni davolashda nanotibbiyotga asoslangan dori yetkazib berish strategiyalari. Medicine in Drug Discovery, 100189. doi:10.1016/j.medidd.2024.100189
Havolalar
- O‘quv filmi: Ateroskleroz muammosi, xavf omillari va zamonaviy davolash yondashuvlari. med-edu.ru. Murojaat sanasi: 12-yanvar 2019-yil.
- Ateroskleroz markazining sayti. athero.ru Athero.ru. Murojaat sanasi: 12-yanvar 2019-yil. — Respublika ateroskleroz markazining sayti.
- Ateroskleroz: xavf omillari, tashxislash, davolash va profilaktika. www.polismed.ru. Murojaat sanasi: 12-yanvar 2019-yil. Quyidagi asl nusxadan 16-yanvar 2019-yilda arxivlangan.
- Ateroskleroz qayerdan paydo bo‘ladi?. www.nkj.ru. Murojaat sanasi: 12-yanvar 2019-yil. — «Fan va hayot», 2000, № 10.
- V. S. Gurevich. Ateroskleroz patogenezi haqidagi zamonaviy qarashlar. Consilium Medicum (2006). Murojaat sanasi: 22-avgust 2010-yil. Quyidagi asl nusxadan 20-may 2012-yilda arxivlangan.
- Aterosklerozning oldini olish mumkin. www.sibmedport.ru. Murojaat sanasi: 12-yanvar 2019-yil. — professor J. J. Rapoportning maqolasi.
- Bolalikda aterosklerozning turli ko‘rinishda boshlanishi. www.sibmedport.ru. Murojaat sanasi: 12-yanvar 2019-yil. — professor J. J. Rapoportning maqolasi.
- Ateroskleroz — jimjit dushman. www.sibmedport.ru. Murojaat sanasi: 12-yanvar 2019-yil. — Muallif — kardiolog shifokor, tibbiyot fanlari nomzodi N. S. Veselkova (maqola).
- Aterosklerozni davolash. www.sibmedport.ru. Murojaat sanasi: 12-yanvar 2019-yil. (1- va 2-bosqichlar) — Muallif — kardiolog shifokor, tibbiyot fanlari nomzodi N. S. Veselkova (maqola).
- Yevropa kardiologlar jamiyati