Nekroz (qadimgi yunoncha νέκρωσις, nekrosis — «o‘lim») — tirik to‘qima tarkibidagi hujayraning zararlanishi bo‘lib, o‘z-o‘zini hazm qilish (autoliz) yo‘li bilan uning muddatidan oldin nobud bo‘lishiga olib keladi.

Nekroz infeksiya, ionlashtiruvchi nurlanish bilan nurlantirish yoki jarohat kabi hujayra yoki to‘qimaga ta’sir qiluvchi tashqi omillar natijasida yuzaga keladi; bular hujayralarning hayot faoliyatiga halokatli ta’sir ko‘rsatadi. Aksincha, apoptoz — bu hujayra o‘limining tabiiy ravishda dasturlangan va maqsadli shakli. Apoptoz ko‘pincha organizmga foydali ta’sir ko‘rsatadi, nekroz esa deyarli doimo zararli bo‘lib, o‘lim bilan yakunlanishi mumkin.

Nekroz va apoptozning strukturaviy o‘zgarishlari

Nekroz natijasida yuz beradigan hujayra o‘limi apoptozga xos signal uzatish (transduktsiya) yo‘llari bo‘yicha bormaydi, biroq turli retseptorlar faollashadi, bu esa hujayra membranasining yaxlitligi yo‘qolishiga va hujayra parchalanishi mahsulotlarining nazoratsiz ravishda hujayradan tashqari makonga chiqishiga olib keladi. Bu atrof to‘qimalarda yallig‘lanish reaksiyasini qo‘zg‘atadi; natijada bu joyga leykotsitlar va yaqin atrofdagi fagotsitlar kelib, fagotsitoz orqali o‘lik hujayralarni yo‘q qiladi. Biroq leykotsitlar ajratib chiqaradigan zararli mikroblar mahsulotlari atrofdagi sog‘lom to‘qimalarga ham qo‘shimcha shikast yetkazadi. Bunday ortiqcha qo‘shimcha shikastlanish bitish (shifo) jarayonini sekinlashtiradi. Shunday qilib, davolanmagan nekroz hujayra o‘lgan joyda yoki uning yaqin atrofida chiriyotgan o‘lik to‘qima va hujayra qoldiqlarining to‘planishiga olib keladi. Klassik misol — gangrena. Shu sababli ko‘pincha o‘lik to‘qimalarni jarrohlik yo‘li bilan olib tashlashga to‘g‘ri keladi; bu protsedura sanatsiya deb ataladi.

Klassifikatsiya

Hujayralarning qaytmas zararlanishi va nekrozning rivojlanishini ko‘rsatuvchi strukturaviy belgilar zich massa hosil bo‘lishi, genetik materialning tobora ko‘proq buzilishi, shuningdek hujayra va organoid (organellalar) membranalarining yemirilishi ko‘rinishida namoyon bo‘ladi.

Morfologik qonuniyatlar

Nekrozning morfologik jihatdan ajratiladigan olti turi mavjud:

1. Koagulyatsion nekroz — o‘lik to‘qimalarda jelesimon (gelga o‘xshash) moddaning hosil bo‘lishi bilan xarakterlanadi; bunda to‘qimaning umumiy tuzilishi (arkitekturasi) saqlanib qoladi va bu yorug‘lik mikroskopi yordamida kuzatilishi mumkin. Koagulyatsiya oqsillarning denaturatsiyasi natijasida yuz beradi, bunda albumin qattiq va xira holatga o‘tadi. Bu turdagi nekroz odatda gipoksik (kislorod yetishmaydigan) muhitlarda, masalan, infarkt paytida kuzatiladi. Koagulyatsion nekroz asosan buyrak, yurak va buyrak usti bezlari kabi to‘qimalarda rivojlanadi. Og‘ir ishemiya (qon ta’minotining keskin kamayishi) ko‘pincha aynan shu shakldagi nekrozni chaqiradi.
2. Kollikvatsion nekroz (yoki suyuqlanadigan nekroz) koagulyatsion nekrozdan farqli ravishda o‘lik hujayralarning parchalanib, yopishqoq suyuq massaga aylanishi bilan xarakterlanadi. Bu ko‘pincha bakterial, ba’zan esa zamburug‘li infeksiyalar uchun xos bo‘lib, ular kuchli yallig‘lanish reaksiyasini qo‘zg‘ash qobiliyatiga ega. Nekrotik suyuq massa ko‘pincha malla-sariq rangda bo‘ladi, chunki uning tarkibida o‘lik leykotsitlar mavjud; bunday massani odatda yiring deb atashadi. Miya to‘qimasidagi gipoksik infarktlar shu turdagi nekrozga misol bo‘la oladi, chunki miyada biriktiruvchi to‘qima kam, biroq hazm qiluvchi fermentlar va lipidlar ko‘p bo‘ladi; shuning uchun hujayralar o‘z fermentlari ta’sirida osonlik bilan hazm bo‘ladi.
3. Gangrenoz nekroz koagulyatsion nekrozning bir ko‘rinishi sifatida qaralishi mumkin; tashqi ko‘rinishi mumiyolanib qolgan to‘qimani eslatadi. Bu ko‘pincha pastki qo‘l-oyoqlar va me’da–ichak traktida kuzatiladigan ishemiya uchun xos. Agar o‘lik to‘qimalarda infeksiya qo‘shilib ketsa, suyuqlanadigan nekroz rivojlanadi va bu holat «ho‘l gangrena» deb ataladi.
4. Kazeoz nekroz koagulyatsion va suyuqlanadigan nekrozning kombinatsiyasi sifatida ko‘rib chiqiladi. U odatda mikobakteriyalar (masalan, sil kasalligi qo‘zg‘atuvchilari), zamburug‘lar va ayrim begona moddalar ta’sirida yuzaga keladi. Nekrotik to‘qima tashqi ko‘rinishida bo‘lak-bo‘lak bo‘lgan tvorogga o‘xshash oq va bo‘shashgan massa ko‘rinishida bo‘ladi. O‘lik hujayralar parchalanadi, biroq to‘liq erib ketmaydi, natijada donador zarrachalar qoladi. Mikroskop ostida ular amorf, donador qoldiqlar sifatida ko‘rinadi va odatda xos yallig‘lanish «sumkasi» (inflammator kapsula) ichida joylashadi. Ba’zi granulomalar tarkibida aynan shunday turdagi nekroz uchraydi.
5. Yog‘li nekroz — faqat yog‘ to‘qimasi nekroziga xos bo‘lib, faollashgan lipazlar yog‘ to‘qimalariga (masalan, oshqozon osti beziga) ta’sir qilishi natijasida yuzaga keladi. Oshqozon osti bezida bu o‘tkir pankreatitga olib keladi — bunda pankreatik fermentlar qorin bo‘shlig‘iga sizib chiqib, membranani suyuqlantiradi va triglitseridlarning murakkab efirlarini saponifikatsiya (yog‘ni sovunga aylantirish) yo‘li bilan yog‘ kislotalariga ajratadi. Kalsiy, magniy yoki natriy ionlari ushbu zararlangan joylar bilan bog‘lanib, bo‘rga o‘xshash oq modda hosil qilishi mumkin. Kalsiy tuzlari cho‘kindilari mikroskop ostida ko‘rinadi va ba’zan rentgenografiya tekshiruvida ham kattaligi tufayli sezilarli darajada ko‘rinishi mumkin. Oddiy ko‘z bilan qaralganda bu kalsiy cho‘kindilari donador oq dog‘lar sifatida ko‘rinadi.
6. Fibrinoid nekroz — odatda immun vositachiligida yuzaga keladigan tomir shikastlanishi natijasida sodir bo‘ladigan maxsus shakldagi nekrozdir. U arteriya devorlarida cho‘kib qolgan antigen–antitel komplekslari (immun komplekslar) va fibrinning to‘planishi bilan xarakterlanadi.

Nekrozning boshqa klinik klassifikatsiyalari

Boshqa klinik shakllar ham mavjud: gangrena (tibbiy amaliyotda og‘ir gipoksiya kechirgan qo‘l-oyoqlar uchun ishlatiladigan atama), gumatoz nekroz (spiroxetal infeksiyalar oqibatida) va gemorragik nekroz (a’zoning yoki to‘qimaning venoz oqimi to‘silishi natijasida).

Ba’zi o‘rgimchak chaqishlari ham nekrozga olib kelishi mumkin. AQShda ishonchli ravishda nekrozga olib kelishi tasdiqlangan yagona o‘rgimchak chaqishi bu Loxosceles jinsiga mansub jigarrang yolg‘iz o‘rgimchak (brown recluse spider) chaqishidir. Boshqa mamlakatlarda xuddi shu jinsga mansub o‘rgimchaklar, masalan Janubiy Amerikadagi chililik yolg‘iz o‘rgimchak ham nekroz chaqiradi. Sariq qorinli chaqadigan o‘rgimchak va «sayyor» o‘rgimchaklar (hobo spiders) nekrotik zaharga ega degan da’volar ilmiy jihatdan tasdiqlanmagan.

Ko‘r ko‘mirsichqon kalamushlari (slеpyshlar jenusi)da nekroz jarayoni apoptoz o‘rnini bosuvchi mexanizm sifatida rol o‘ynaydi. Ko‘r ko‘mirsichqonlarning inlaridagi kabi kislorod miqdori past bo‘lgan sharoit odatda hujayralar apoptozini qo‘zg‘atadi. Hujayra o‘limiga moyilligi yuqori bo‘lgan muhitga moslashish jarayonida bu hayvonlarda o‘smalarni bostiruvchi p53 oqsili (insonlarda ham uchraydi)da mutatsiya rivojlangan, bu esa hujayralarning apoptozga uchrashini to‘sadi. Saraton bilan og‘rigan odamlarda ham shunga o‘xshash mutatsiyalar aniqlangan; shu bois avvaliga ko‘r ko‘mirsichqonlarning saratonga ko‘proq moyil ekani taxmin qilingan, chunki ularning hujayralari apoptozdan o‘ta olmaydi. Biroq vaqt o‘tishi bilan (Rochester universitetida o‘tkazilgan tadqiqotga ko‘ra, uch kun ichida) ko‘r ko‘mirsichqon hujayralari apoptozning bostirilishi oqibatida yuzaga kelgan ortiqcha hujayra ko‘payishiga javoban odatda immun tizimi viruslarga qarshi kurashda ishlatadigan interferon-beta ni ajrata boshlaydi. Bu holatda interferon-beta nekroz yo‘li bilan hujayra o‘limini keltirib chiqaradi va ayni mexanizm ko‘r ko‘mirsichqonlardagi saraton hujayralarini ham o‘ldiradi. Shu kabi o‘smani bostiruvchi mexanizmlar tufayli ko‘r ko‘mirsichqonlar va boshqa slepyshsimon kemiruvchilar saratonga nisbatan chidamli hisoblanadi.

Sabablar

Nekroz tashqi yoki ichki omillar ta’sirida yuzaga kelishi mumkin.

Tashqi omillar

Tashqi omillarga mexanik travma (organizmdagi hujayralarni bevosita yemiruvchi fizika shikastlanish), qon tomirlarining zararlanishi (bog‘liq to‘qimalarning qon bilan ta’minlanishini buzishi mumkin) va ishemiya kiradi. Juda yuqori yoki juda past harorat ko‘rinishidagi termik ta’sir ham hujayralarning yemirilishi tufayli nekrozga olib kelishi mumkin.

Chuqur muzlash (obmorojeniye)da kristallar hosil bo‘ladi, ular esa qolgan to‘qima va suyuqliklarga bosimni oshiradi va hujayralarning yorilishiga sabab bo‘ladi. Ekstremal sharoitlarda to‘qima va hujayralar membranalar va sitozolning me’yordan tashqari buzilishi natijasida nobud bo‘ladi.

Ichki omillar

Nekrozni chaqiradigan ichki omillarga quyidagilar kiradi: trofonevrotik buzilishlar (organning ma’lum bir qismida nerv ta’sirining yetarli emasligi natijasida paydo bo‘ladigan va oziqlanish buzilishiga olib keladigan kasalliklar); nerv hujayralarining zararlanishi va falaji. Pankreatik fermentlar (lipazlar) yog‘li nekrozning asosiy sabablaridan biridir.

Nekroz immun tizimining ayrim komponentlari tomonidan ham faollashtirilishi mumkin, masalan, komplement tizimi, bakterial toksinlar, tabiiy killer hujayralar va peritoneal makrofaglar. Immunologik to‘siq bo‘lib xizmat qiluvchi hujayralarda (masalan, ichak shilliq qavati) patogen-induktsiyalangan nekroz dasturlari yallig‘langan yuzalar orqali patogenlarning kirib borishini osonlashtirishi mumkin. Zaharlar va patogenlar nekrozni chaqirishi mumkin; masalan, ilon zahri kabi toksinlar fermentlarni ingibitsiya qilib, hujayra o‘limiga olib keladi. Vespa mandarinia (yirik shershen) chaqishi natijasida paydo bo‘lgan jarohatlarda ham nekrotik o‘choqlar kuzatilgan.

Sitokinlarning yetarli ajralmasligi ham qator patologik holatlarga sabab bo‘ladi. Azot oksidi (NO) va kislorodning faollashgan shakllari (aktiv kislorod shakllari, AFS) ham nekrotik hujayra o‘limi intensivligiga ta’sir ko‘rsatadi. Nekrotik holatning klassik misollaridan biri ishemiya bo‘lib, u kislorod, glyukoza va boshqa trofik omillarning keskin tanqisligiga olib keladi va endotelial hujayralar hamda atrofdagi proliferatsiyalanmaydigan hujayralarning (neyronlar, kardiomiyotsitlar, buyrak hujayralari va boshqalar) ommaviy nekrotik o‘limini induktsiya qiladi. So‘nggi sitologik ma’lumotlar nekrotik hujayra o‘limi nafaqat patologik hodisalar vaqtida, balki ma’lum fiziologik jarayonlarning tarkibiy qismi sifatida ham sodir bo‘lishini ko‘rsatmoqda.

Faollanish-induktsiyalangan o‘lim (activation-induced cell death) asosiy T-limfotsitlar va immun javobning boshqa muhim komponentlarida ko‘pincha kaspazga bog‘liq bo‘lmagan, morfologik jihatdan esa nekrotik shaklda kechadi; shuning uchun zamonaviy tadqiqotlar nekrotik hujayra o‘limi nafaqat patologik, balki normal jarayonlar — to‘qimalarning yangilanishi, embriogenez va immun javob kabi holatlarda ham yuz berishi mumkinligini ko‘rsatadi.

Patogenez

Yo‘llar

Yaqin vaqtgacha nekroz nazorat qilinmaydigan, tartibsiz jarayon deb hisoblanardi. Biroq hozirda organizmda nekroz yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan ikkita asosiy yo‘l tavsiflangan.

Birinchi yo‘l dastlab onkoz (oncosis) bilan bog‘liq bo‘lib, unda hujayralar shishadi. Keyin zararlangan hujayralarda yuzaga keladigan pufakchalar (bleblar) paydo bo‘ladi, so‘ngra piknoz bosqichi — yadro kichrayib, zichlashishi kuzatiladi. Yo‘lning yakuniy bosqichida yadro sitoplazmaga erib ketadi, bu holat karyolizis deb ataladi.

Ikkinchi yo‘l — bu ikkilamchi nekroz shakli bo‘lib, u apoptoz va «pupillanish» (budding) dan keyin yuzaga kelishi aniqlangan. Bunday hujayra o‘zgarishlari paytida nekroz jarayonida yadro bo‘laklarga ajraladi; bu bo‘laklanish karyoreksis deb ataladi.

Oyoqdagi nekrotik yara, jigarrang yolg‘iz o‘rgimchak chaqishi natijasida yuzaga kelgan

Gistopatologik o‘zgarishlar

Mavzuni batafsil ko‘rish: Miokard infarktini diagnostika qilish.

Nekroz paytida yadrodagi o‘zgarishlar va ularning xususiyatlari DNK qanday yo‘l bilan buzilishiga bog‘liq:

• Karyolizis — yadro xromatini DNK parchalanishi natijasida yo‘qoladi, yadro konturlari xira bo‘lib qoladi yoki umuman ko‘rinmaydi.
• Karyoreksis — yadro bo‘laklarga ajralib, asta-sekin butunlay tarqalib ketadi.
• Piknoz — yadro kichrayadi, xromatin esa zich, quyuq massaga kondensatsiyalanadi.

Nekroz paytida kuzatiladigan boshqa tipik hujayra o‘zgarishlariga quyidagilar kiradi:

• Gematoksilin–eozin bilan bo‘yalgan preparatlarda sitoplazmaning gipereozinofilligi; bu sitoplazma dog‘ining odatdagidan ham to‘qroq, qizg‘ishroq ranglanishi ko‘rinishida namoyon bo‘ladi.
• Elektron mikroskopda ko‘rilganda hujayra membranasi uzilib-uzilib ketgan kabi, uzlukli ko‘rinadi. Bu uzluklilik hujayralarda pufakchalar (bleblar) hosil bo‘lishi va mikrovorsinkalarning yo‘qolishi bilan bog‘liq.

Kengroq gistologik ko‘lamda psevdorozetkalar (soxta rozetkalar) odatda nekrotik to‘qimani o‘rab turgan giperhujayraviy zonalar bo‘lib, ularda hujayralar markazdagi nekrotik maydon atrofida joylashadi. Psevdorozetkali nekroz odatda agressiv o‘smaning mavjudligini ko‘rsatadi.

• 
  Piknoz o‘t infarktida
 
• 
  Sitoplazmatik gipereozinofiliya (tasvirning chap yarmida ko‘rinadi)
 
• 
  Psevdorozetkalar nekroz atrofida glioblastomada kuzatiladi

Davolash

Nekrozga olib keluvchi sabablar juda ko‘p, shuning uchun davolash ham asosan nekrozning sababiga bog‘liq bo‘ladi. Umuman olganda, nekrozni davolash odatda ikki bosqichni o‘z ichiga oladi: avvalo, nekrozning asosiy sababini bartaraf etish, so‘ngra esa bevosita o‘lik to‘qimaning o‘ziga ta’sir ko‘rsatish.

• Sanatsiya — o‘lik to‘qimalarni jarrohlik yoki nojarrohlik yo‘li bilan olib tashlash — nekrozda standart terapiya hisoblanadi. Nekrozning og‘irligiga qarab, bu kichik teri bo‘laklarini kesib tashlashdan tortib, zararlangan qo‘l-oyoq yoki organni to‘liq amputatsiya qilishgacha bo‘lgan amaliyotlarni o‘z ichiga olishi mumkin. O‘lik to‘qimani kimyoviy yo‘l bilan yo‘qotish ham mumkin; bunda proteolitik, fibrinolitik yoki kollagenaza turiga mansub fermentativ vositalar nekrotik to‘qimaning turli komponentlariga ta’sir ko‘rsatish uchun qo‘llanadi. Ayrim hollarda Lucilia sericata chivinining lichinkalari bilan maxsus lichinka terapiyasi ham nekrotik to‘qima va infeksiyani tozalash uchun ishlatiladi.
• Ishemiya (masalan, miokard infarkti) holatlarida to‘qimalarning qon bilan ta’minlanishi cheklanadi, bu esa gipoksiya va aktiv kislorod shakllari (AFS) hosil bo‘lishiga olib keladi; AFS oqsillar va membranalar bilan reaksiyaga kirishib, ularni zararlaydi. Bunday hollarda AFSni neytrallash uchun antioksidant muolajalar qo‘llanilishi mumkin.
• Fizik omillar (fizik jarohatlar, kimyoviy kuyishlar va hokazo) tufayli yuzaga kelgan jarohatlarni bakterial infeksiya va yallig‘lanishning oldini olish maqsadida antibiotiklar va yallig‘lanishga qarshi preparatlar bilan davolash mumkin. Yaralarni infeksiyadan toza saqlash nekrozning rivojlanishining oldini olishga yordam beradi.
• Kimyoviy va toksik moddalar (farmatsevtik preparatlar, kislotalar, ishqorlar va boshqalar) teri bilan reaksiyaga kirishib, avval terining shikastlanishiga, so‘ng esa nekrozga olib kelishi mumkin. Bunday hollarda davolashda birinchi navbatda zararli modda ta’sirini aniqlash va uni to‘xtatish, so‘ngra yaroni davolash, infeksiyaning oldini olish va ehtimol immunosupressiv terapiya — yallig‘lanishga qarshi preparatlar yoki immunodepressantlardan foydalanish ko‘zda tutiladi. Masalan, ilon chaqishi holatlarida qarshi zardob (antidot) toksinlarning tarqalishini to‘xtatadi, antibiotiklar esa infeksiyaning rivojlanishiga yo‘l qo‘ymaydi.

Nekrozning dastlabki sababi bartaraf etilgandan keyin ham nekrotik to‘qima organizmda qolishi mumkin. Apoptozda hujayra avtomatik ravishda o‘zini parchalab, materiallari qayta ishlanadigan tizim ishga tushadi; nekrotik hujayra o‘limida esa apoptoz yo‘li bloklangani sababli bunday mexanizm to‘liq ishga tushmaydi, shuning uchun immun tizimi o‘lik to‘qimani alohida usullar bilan tozalashga majbur bo‘ladi.

O‘simliklarda

Agar kalsiy yetarli bo‘lmasa, pektin sintez qilinmaydi, natijada hujayra devorlari o‘zaro bog‘lana olmaydi va meristemalarning normal faoliyati izdan chiqadi. Bu poyaning, ildizlarning uchlari hamda barg chetlarida nekroz o‘choqlarining paydo bo‘lishiga olib keladi. Masalan, Arabidopsis thaliana (rezuxovidka Taliya)da o‘simlik patogenlari tufayli to‘qimalar nekrozi yuzaga kelishi mumkin.

Sonora cho‘lida o‘sadigan saguaro va kardón kabi kaktuslarda vaqti-vaqti bilan nekrotik dog‘lar hosil bo‘ladi; Drosophila mettleri nomli ikkiqanotlilar turi sitoxrom p450 tizimi orqali detoksikatsiya qilish qobiliyati tufayli ushbu nekrotik dog‘lardan ajralib chiquvchi ekssudatlarni ham uya qurish, ham lichinkalarni oziqlantirish uchun manba sifatida ishlata oladi.