Anemiya (kamqonlik) nima

Kamqonlik
Гистологическая картина крови, при железодефицитной анемии
Qonning gistologik ko‘rinishi: temir tanqisligi anemiyasida
KXT-10 D50 - D89
KXT-10-KM D64.9
KXT-9-KM 285.9 va 285.8
DiseasesDB 663
MedlinePlus 000560
eMedicine med/132 
MeSH D000740
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar

Anemiya (yun. αναιμία; kelib chiqishi yun. αν — inkorni bildiruvchi old qo‘shimcha va yun. αἷμα — «qon»; sinonimi — kamqonlik) — patologik klinik-gematologik sindrom bo‘lib, unda gemoglobin va eritrotsitlar miqdori aylanib yuruvchi qonning tarkibida kamayadi; bu kislorod tashilishini buzadi va gipoksiya rivojlanishiga sabab bo‘ladi.

«Anemiya» atamasi qo‘shimcha izohsiz muayyan kasallikni anglatmaydi, chunki anemiya organizmdagi turli patologik holatlarning belgilaridan biri hisoblanadi. Bunda gidremiya (soxta anemiya, masalan, homiladorlardauchraydigan holat) bilan haqiqiy anemiyani farqlash lozim: gidremiyada qonning shaklli elementlari (eritrotsitlar, leykotsitlar, trombotsitlar) va gemoglobin miqdori o‘zgarmaydi, faqat qonning suyuq qismi hajmi ortadi.

Anemiya eng ko‘p uchraydigan qon kasalligibo‘lib, dunyo aholisining taxminan uchdan bir qismiga ta’sir qiladi. U erkaklarga nisbatan ayollarda (ayniqsa, homiladorlik davrida), shuningdek, bolalar va keksa yoshdagilarda ko‘proq uchraydi.

Tasniflashning o‘ziga xos jihatlari

Anemiya mustaqil kasallik emas, balki ko‘plab kasalliklar va patologiyalarbilan birga kuzatiladigan alomatdir. Ular qon aylanish tiziminingbirlamchi zararlanishi bilan bog‘liq bo‘lishi yoki unga aloqador bo‘lmasligi mumkin. Anemiyani tasniflashda amaliy maqsadga muvofiqlik tamoyilidan foydalaniladi.

Amaldagi klinik tajribada quyidagi tasnif qo‘llanadi:

  • o‘tkir qon yo‘qotish oqibatida yuzaga keladigan anemiyalar;
  • eritrotsitlar ishlab chiqarilishi buzilishi oqibatidagi anemiyalar: aplastik, temir tanqisligi, megaloblast, sideroblast anemiyalar va surunkali kasalliklarga bog‘liq anemiyalar;
  • eritrotsitlarning ortiqcha parchalanishi oqibatidagi anemiyalar: gemolitik anemiyalar.

Anemiyaning zamonaviy tasnifi turli anemiya turlarini farqlab tashxislash imkonini beruvchi klinik va laboratoriya belgilariga asoslanadi. Anemik sindrom sababini aniqlash uchun o‘tkaziladigan tibbiy tekshiruvlarda «qon zardobidagi ferritin» ko‘rsatkichiga alohida ahamiyat beriladi.

Anemiya ta’rifi

Qondagi gemoglobin miqdorining kamayishi ko‘pincha eritrotsitlar sonining bir vaqtda kamayishi va ularning sifat tarkibi o‘zgarishi bilan kechadi. Har qanday anemiya qonning nafas olish funksiyasini susaytiradi va to‘qimalarda kislorod yetishmovchiligi rivojlanishiga olib keladi.

Jins va yoshga qarab bir litr qondagi gemoglobinning me’yoriy miqdori farqlanishi mumkin:

Me’yoriy holatda va anemiyada qondagi gemoglobin miqdori, g/l
Yosh Me’yoriy daraja Yengil anemiya O‘rtacha anemiya Og‘ir anemiya
6 oylikdan 4 yoshgacha, shu yosh ham kiritilgan 110 va undan yuqori 100—109 70—99 70 dan kam
5—11 yoshli bolalar 115 va undan yuqori 110—114 80—109 80 dan kam
12—14 yoshli bolalar 120 va undan yuqori 110—119 80—109 80 dan kam
Ayollar (15 yoshdan boshlab) 120 va undan yuqori 110—119 80—109 80 dan kam
Homilador ayollar 110 va undan yuqori 100—109 70—99 70 dan kam
Erkaklar (15 yoshdan boshlab) 130 va undan yuqori 110—129 80—109 80 dan kam

Rang ko‘rsatkichi bo‘yicha

Qonning rang ko‘rsatkichi (RK) eritrotsitning gemoglobin bilan to‘yinganlik darajasini ko‘rsatadi. Erkaklarda ham, ayollarda ham uning me’yori 0,86—1,1 ga teng. Shu ko‘rsatkichga qarab anemiyalar quyidagilarga bo‘linadi:

Gipoxrom anemiya

Normoxrom anemiya

Giperxrom anemiya

Suyak ko‘migining qayta tiklanish qobiliyati bo‘yicha

Bunday tiklanishning asosiy belgisi periferik qonda retikulotsitlar (yosh eritrotsitlar) sonining ko‘payishidir. Me’yor — 0,5—2 %.

Patogenetik tasnif

Anemiyaning patologik jarayon sifatida rivojlanish mexanizmlariga asoslanadi.

Etiologiyasi bo‘yicha

Etiologiya

Anemiya turiga qarab uni keltirib chiqaradigan etiologik omillar ancha farq qilishi mumkin:

  • bir yoqlama ovqatlanish (sut mahsulotlarining ustunligi);
  • vitaminlar yetishmovchiligi;
  • muntazam ovqatlanmaslik;
  • ilgari o‘tkazilgan o‘tkir respirator kasalliklar, bolalar infeksiyalari;
  • gijjalar bilan zararlanish.

Patogenez

Anemiya rivojlanishining uchta asosiy mexanizmi farqlanadi:

  • Me’yoriy eritrotsitlar hosil bo‘lishi va gemoglobinsintezi buzilishi natijasida anemiya paydo bo‘ladi. Bu holat temir, B vitamini12, folat kislotasiyetishmaganda, shuningdek, kasalliklar rivojlangan qizil suyak ko‘migida kuzatiladi.
  • Eritrotsitlar yo‘qotilishi oqibatidagi anemiya asosan o‘tkir qon ketishlar (jarohatlar, operatsiyalar) natijasida yuzaga keladi. Oz miqdordagi surunkali qon ketishlarda anemiyaning asosiy sababi eritrotsitlar yo‘qotilishi emas, balki davomli qon yo‘qotish fonida rivojlanadigan temir tanqisligidir.
  • Qondagi eritrotsitlarning tezlashgan parchalanishi oqibatidagi anemiya. Odatda eritrotsitlarning yashash muddati taxminan 120 kunni tashkil qiladi. Ba’zi hollarda (gemolitik anemiya, gemoglobinopatiyalar va boshqalarda) eritrotsitlar tezroq parchalanadi va bu anemiyaga sabab bo‘ladi. Ba’zan ko‘p miqdorda sirka iste’mol qilish ham eritrotsitlarning tezroq parchalanishiga olib kelishi mumkin.

Klinik belgilari

Anemiya ko‘pincha yaqqol belgilarsiz kechadi va sezilmay qoladi. Ko‘p hollarda anemiyaga xos shikoyatlari bo‘lmagan odamlarda u laboratoriya tekshiruvi paytida tasodifan aniqlanadi.

Odatda anemiyasi bor odamlarda anemik gipoksiyatufayli yuzaga keladigan belgilar kuzatiladi. Yengil holatlarda holsizlik, tez charchash, umumiy noxushlik va diqqatni jamlashning pasayishi bo‘lishi mumkin. Anemiyasi og‘irroq bo‘lgan bemorlar hansirashdan (yengil yoki o‘rtacha jismoniy zo‘riqishda), yurak urishining buzilishidan, bosh og‘rig‘idan, quloqdagi shovqindanshikoyat qilishlari mumkin; shuningdek, uyqu, ishtaha va jinsiy mayl buzilishi kuzatiladi. Anemiya juda og‘ir bo‘lsa yoki hamroh kasalliklar mavjud bo‘lsa, yurak yetishmovchiligi.

rivojlanishi mumkin. O‘rtacha yoki og‘ir anemiyaning tashxislashda ahamiyatli, tez-tez uchraydigan belgisi rangparlikdir (teri, ko‘rinadigan shilliq qavatlar va tirnoq osti sohalarining oqarishi). Bundan tashqari, quyidagi belgilar muhim: xeyloz va koylonixiyarivojlanishi, yurak turtkisining kuchayishi va funksional sistolik shovqinningpaydo bo‘lishi. O‘tkir va og‘ir anemiyalarning belgilari surunkali va o‘rtacha og‘irlikdagi anemiyalarnikiga qaraganda doimo yaqqolroq bo‘ladi.

Gipoksiya bilan bevosita bog‘liq umumiy belgilardan tashqari, anemiyaning etiologiyasi va patogeneziga qarab boshqa belgilari ham bo‘lishi mumkin. Masalan, B12 vitamini tanqisligi anemiyasida sezuvchanlik buzilishi, sariqlik esa gemolitik anemiyada uchraydi va hokazo.

Homiladorlik davridagi anemiya

Homiladorlik davrida anemiyaning barcha turlari ichida eng ko‘p temir tanqisligi anemiyasiuchraydi. Bu temirga bo‘lgan kunlik ehtiyojning 0,6 dan 3,5 mg/sutkagacha ortishi bilan bog‘liq bo‘lib, mazkur miqdor temirning ovqatdan so‘rilish imkoniyatidan (1,8—2 mg/sutka) yuqori. Temir homila va yo‘ldoshning shakllanishiga sarflanadi.

Agar kasallik homiladorlik davrida davom etsa, jiddiy oqibatlarga olib kelishi mumkin:

  • homila normal rivojlanish, ayniqsa bosh miya rivojlanishi uchun zarur kislorodni yetarli miqdorda olmasligi mumkin;
  • anemiyaning og‘ir shakllari bo‘lgan ayollar homiladorlik davrida o‘zlarini yomonroq his qiladi;
  • muddatidan oldin tug‘ish ehtimoli ortadi;
  • tug‘ruqdan keyin infeksiyalar rivojlanish xavfi yuqori bo‘ladi.

Homiladorlikdagi anemiyani fiziologik giperplaziyadan farqlash kerak. Bunda qon massasining 23—24 % ga ortishi natijasida gematokrit, gemoglobin va eritrotsitlar soni ko‘rsatkichlari pasayadi. Giperplaziya belgilarsiz kechadi, davolashni talab qilmaydi va tug‘ruqdan keyin 1—2 hafta ichida yo‘qoladi.

Me’yoriy homiladorlik davrida va homilador bo‘lmagan holatda qon ko‘rsatkichlarining o‘rtacha qiymatlari
Ko‘rsatkichlar Homilador bo‘lmagan ayolda Homilador ayolda
Hb, g/l 145—125 105—110
Eritrotsitlar ×1012/l 3,7±0,25 3,25±0,25
Retikulotsitlar, ‰ 5—10 10—25
Gematokrit, ‰ 40—42 33—35
Leykotsitlar ×109/l 7±3 10±5
Trombotsitlar ×109/l 300 150
ECHT, mm/soat 13—26 50—80

Davolash

Eng ko‘p uchraydigan anemiyalar temir va B12 vitamini tanqisligiga bog‘liq bo‘lib, ular B vitamini12 hamda temir preparatlaribilan davolanadi. Bundan tashqari, gemoglobin miqdori past bo‘lganda eritrotsitar massa quyish ham qo‘llanishi mumkin. Umuman olganda, davolash usuli anemiya turiga va bemorning ahvoli og‘irligiga bog‘liq.

Oldini olish

Anemiyaning oldini olishning asosiy yo‘li — vitaminlarga boy, muvozanatli ovqatlanish hamda davolovchi shifokor tavsiyasiga binoan temir saqlovchi preparatlarni qabul qilishdir. Odam organizmining me’yoriy faoliyati uchun kunlik temir ehtiyoji 20—25 mg ni tashkil etadi. Bu miqdorning asosiy qismi (90 %) eritrotsitlar parchalanganda ajraladigan endogen temir, 10 % esa ovqat bilan kiradigan ekzogen temirdir. Erkaklar uchun temir me’yori — 1 mg, ayollar uchun — 2 mg (hayz sikli bilan bog‘liq qon yo‘qotilishi tufayli).

Qo‘shimcha manbalar

  • Shulutko B. I. Ichki kasalliklar. Shifokorlar uchun 2 jildlik qo‘llanma. — Sankt-Peterburg: «Levsha. Sankt-Peterburg», 1999.
  • Shulutko B. I., Makarenko S. V. Ichki kasalliklarni tashxislash va davolash standartlari. 3-nashr. — Sankt-Peterburg: Ekologiya-biznes-informatika, 2005.