| Kamqonlik | |
|---|---|
| Qonning gistologik ko‘rinishi: temir tanqisligi anemiyasida | |
| KXT-10 | D50 - D89 |
| KXT-10-KM | D64.9 |
| KXT-9-KM | 285.9 va 285.8 |
| DiseasesDB | 663 |
| MedlinePlus | 000560 |
| eMedicine | med/132 |
| MeSH | D000740 |
Anemiya (yun. αναιμία; kelib chiqishi yun. αν — inkorni bildiruvchi old qo‘shimcha va yun. αἷμα — «qon»; sinonimi — kamqonlik) — patologik klinik-gematologik sindrom bo‘lib, unda gemoglobin va eritrotsitlar miqdori aylanib yuruvchi qonning tarkibida kamayadi; bu kislorod tashilishini buzadi va gipoksiya rivojlanishiga sabab bo‘ladi.
«Anemiya» atamasi qo‘shimcha izohsiz muayyan kasallikni anglatmaydi, chunki anemiya organizmdagi turli patologik holatlarning belgilaridan biri hisoblanadi. Bunda gidremiya (soxta anemiya, masalan, homiladorlardauchraydigan holat) bilan haqiqiy anemiyani farqlash lozim: gidremiyada qonning shaklli elementlari (eritrotsitlar, leykotsitlar, trombotsitlar) va gemoglobin miqdori o‘zgarmaydi, faqat qonning suyuq qismi hajmi ortadi.
Anemiya eng ko‘p uchraydigan qon kasalligibo‘lib, dunyo aholisining taxminan uchdan bir qismiga ta’sir qiladi. U erkaklarga nisbatan ayollarda (ayniqsa, homiladorlik davrida), shuningdek, bolalar va keksa yoshdagilarda ko‘proq uchraydi.
Tasniflashning o‘ziga xos jihatlari
Anemiya mustaqil kasallik emas, balki ko‘plab kasalliklar va patologiyalarbilan birga kuzatiladigan alomatdir. Ular qon aylanish tiziminingbirlamchi zararlanishi bilan bog‘liq bo‘lishi yoki unga aloqador bo‘lmasligi mumkin. Anemiyani tasniflashda amaliy maqsadga muvofiqlik tamoyilidan foydalaniladi.
Amaldagi klinik tajribada quyidagi tasnif qo‘llanadi:
- o‘tkir qon yo‘qotish oqibatida yuzaga keladigan anemiyalar;
- eritrotsitlar ishlab chiqarilishi buzilishi oqibatidagi anemiyalar: aplastik, temir tanqisligi, megaloblast, sideroblast anemiyalar va surunkali kasalliklarga bog‘liq anemiyalar;
- eritrotsitlarning ortiqcha parchalanishi oqibatidagi anemiyalar: gemolitik anemiyalar.
Anemiyaning zamonaviy tasnifi turli anemiya turlarini farqlab tashxislash imkonini beruvchi klinik va laboratoriya belgilariga asoslanadi. Anemik sindrom sababini aniqlash uchun o‘tkaziladigan tibbiy tekshiruvlarda «qon zardobidagi ferritin» ko‘rsatkichiga alohida ahamiyat beriladi.
Anemiya ta’rifi
Qondagi gemoglobin miqdorining kamayishi ko‘pincha eritrotsitlar sonining bir vaqtda kamayishi va ularning sifat tarkibi o‘zgarishi bilan kechadi. Har qanday anemiya qonning nafas olish funksiyasini susaytiradi va to‘qimalarda kislorod yetishmovchiligi rivojlanishiga olib keladi.
Jins va yoshga qarab bir litr qondagi gemoglobinning me’yoriy miqdori farqlanishi mumkin:
| Yosh | Me’yoriy daraja | Yengil anemiya | O‘rtacha anemiya | Og‘ir anemiya |
|---|---|---|---|---|
| 6 oylikdan 4 yoshgacha, shu yosh ham kiritilgan | 110 va undan yuqori | 100—109 | 70—99 | 70 dan kam |
| 5—11 yoshli bolalar | 115 va undan yuqori | 110—114 | 80—109 | 80 dan kam |
| 12—14 yoshli bolalar | 120 va undan yuqori | 110—119 | 80—109 | 80 dan kam |
| Ayollar (15 yoshdan boshlab) | 120 va undan yuqori | 110—119 | 80—109 | 80 dan kam |
| Homilador ayollar | 110 va undan yuqori | 100—109 | 70—99 | 70 dan kam |
| Erkaklar (15 yoshdan boshlab) | 130 va undan yuqori | 110—129 | 80—109 | 80 dan kam |
Rang ko‘rsatkichi bo‘yicha
Qonning rang ko‘rsatkichi (RK) eritrotsitning gemoglobin bilan to‘yinganlik darajasini ko‘rsatadi. Erkaklarda ham, ayollarda ham uning me’yori 0,86—1,1 ga teng. Shu ko‘rsatkichga qarab anemiyalar quyidagilarga bo‘linadi:
Gipoxrom anemiya
- Gipoxrom anemiyalar — RK < 0,86
Normoxrom anemiya
- Normoxrom anemiyalar — RK 0,86—1,1:
- gemolitik anemiyalar (eritrotsitlar parchalanish tezligi ularning hosil bo‘lish tezligidan yuqori bo‘lganda)
- postgemorragik anemiya (qon ketishi yoki qon quyilishi oqibatida qon yo‘qotilganda)
- neoplastik suyak ko‘migi kasalliklari
- aplastik anemiyalar
- suyak ko‘migidan tashqaridagi o‘smalar
- Anemiyalar: ishlab chiqarilishi kamayadigan gormon — eritropoetin
Giperxrom anemiya
- Giperxrom anemiyalar — RK > 1,1:
Suyak ko‘migining qayta tiklanish qobiliyati bo‘yicha
Bunday tiklanishning asosiy belgisi periferik qonda retikulotsitlar (yosh eritrotsitlar) sonining ko‘payishidir. Me’yor — 0,5—2 %.
- Aregenerator (masalan, aplastik anemiya) — retikulotsitlar yo‘qligi bilan tavsiflanadi.
- Giporegenerator (B12 vitamini tanqisligi anemiyasi, temir tanqisligi anemiyasi) — retikulotsitlar miqdori 0,5 % dan past bo‘lishi bilan tavsiflanadi.
- Normoregenerator yoki regenerator (postgemorragik anemiya) — retikulotsitlar miqdori me’yorda (0,5—2 %).
- Giperregenerator (gemolitik anemiyalar) — retikulotsitlar miqdori 2 % dan ortiq bo‘ladi.
Patogenetik tasnif
Anemiyaning patologik jarayon sifatida rivojlanish mexanizmlariga asoslanadi.
- Temir tanqisligi anemiyalari — temir yetishmovchiligi bilan bog‘liq
- Disgemopoetik anemiyalar — qon hosil bo‘lishi buzilishi bilan bog‘liq anemiyalar; buzilish joyi — qizil suyak ko‘migi
- Postgemorragik anemiyalar — o‘tkir yoki surunkali qon yo‘qotish bilan bog‘liq
- Gemolitik anemiyalar — eritrotsitlar parchalanishining kuchayishi bilan bog‘liq
- B12 (megaloblast anemiyalar) — DNK va RNK sintezining buzilishi bilan bog‘liq.
- Folat tanqisligi anemiyalari
Etiologiyasi bo‘yicha
- Surunkali yallig‘lanishlarda uchraydigan anemiyalar:
- Infeksiyalarda:
- Quyidagi kollagenozlarda:
- Megaloblast anemiyalar:
- Pernitsioz anemiya
- Gemolitik miokardit
Etiologiya
Anemiya turiga qarab uni keltirib chiqaradigan etiologik omillar ancha farq qilishi mumkin:
- bir yoqlama ovqatlanish (sut mahsulotlarining ustunligi);
- vitaminlar yetishmovchiligi;
- muntazam ovqatlanmaslik;
- ilgari o‘tkazilgan o‘tkir respirator kasalliklar, bolalar infeksiyalari;
- gijjalar bilan zararlanish.
Patogenez
Anemiya rivojlanishining uchta asosiy mexanizmi farqlanadi:
- Me’yoriy eritrotsitlar hosil bo‘lishi va gemoglobinsintezi buzilishi natijasida anemiya paydo bo‘ladi. Bu holat temir, B vitamini12, folat kislotasiyetishmaganda, shuningdek, kasalliklar rivojlangan qizil suyak ko‘migida kuzatiladi.
- Eritrotsitlar yo‘qotilishi oqibatidagi anemiya asosan o‘tkir qon ketishlar (jarohatlar, operatsiyalar) natijasida yuzaga keladi. Oz miqdordagi surunkali qon ketishlarda anemiyaning asosiy sababi eritrotsitlar yo‘qotilishi emas, balki davomli qon yo‘qotish fonida rivojlanadigan temir tanqisligidir.
- Qondagi eritrotsitlarning tezlashgan parchalanishi oqibatidagi anemiya. Odatda eritrotsitlarning yashash muddati taxminan 120 kunni tashkil qiladi. Ba’zi hollarda (gemolitik anemiya, gemoglobinopatiyalar va boshqalarda) eritrotsitlar tezroq parchalanadi va bu anemiyaga sabab bo‘ladi. Ba’zan ko‘p miqdorda sirka iste’mol qilish ham eritrotsitlarning tezroq parchalanishiga olib kelishi mumkin.
Klinik belgilari
Anemiya ko‘pincha yaqqol belgilarsiz kechadi va sezilmay qoladi. Ko‘p hollarda anemiyaga xos shikoyatlari bo‘lmagan odamlarda u laboratoriya tekshiruvi paytida tasodifan aniqlanadi.
Odatda anemiyasi bor odamlarda anemik gipoksiyatufayli yuzaga keladigan belgilar kuzatiladi. Yengil holatlarda holsizlik, tez charchash, umumiy noxushlik va diqqatni jamlashning pasayishi bo‘lishi mumkin. Anemiyasi og‘irroq bo‘lgan bemorlar hansirashdan (yengil yoki o‘rtacha jismoniy zo‘riqishda), yurak urishining buzilishidan, bosh og‘rig‘idan, quloqdagi shovqindanshikoyat qilishlari mumkin; shuningdek, uyqu, ishtaha va jinsiy mayl buzilishi kuzatiladi. Anemiya juda og‘ir bo‘lsa yoki hamroh kasalliklar mavjud bo‘lsa, yurak yetishmovchiligi.
rivojlanishi mumkin. O‘rtacha yoki og‘ir anemiyaning tashxislashda ahamiyatli, tez-tez uchraydigan belgisi rangparlikdir (teri, ko‘rinadigan shilliq qavatlar va tirnoq osti sohalarining oqarishi). Bundan tashqari, quyidagi belgilar muhim: xeyloz va koylonixiyarivojlanishi, yurak turtkisining kuchayishi va funksional sistolik shovqinningpaydo bo‘lishi. O‘tkir va og‘ir anemiyalarning belgilari surunkali va o‘rtacha og‘irlikdagi anemiyalarnikiga qaraganda doimo yaqqolroq bo‘ladi.
Gipoksiya bilan bevosita bog‘liq umumiy belgilardan tashqari, anemiyaning etiologiyasi va patogeneziga qarab boshqa belgilari ham bo‘lishi mumkin. Masalan, B12 vitamini tanqisligi anemiyasida sezuvchanlik buzilishi, sariqlik esa gemolitik anemiyada uchraydi va hokazo.
Homiladorlik davridagi anemiya
Homiladorlik davrida anemiyaning barcha turlari ichida eng ko‘p temir tanqisligi anemiyasiuchraydi. Bu temirga bo‘lgan kunlik ehtiyojning 0,6 dan 3,5 mg/sutkagacha ortishi bilan bog‘liq bo‘lib, mazkur miqdor temirning ovqatdan so‘rilish imkoniyatidan (1,8—2 mg/sutka) yuqori. Temir homila va yo‘ldoshning shakllanishiga sarflanadi.
Agar kasallik homiladorlik davrida davom etsa, jiddiy oqibatlarga olib kelishi mumkin:
- homila normal rivojlanish, ayniqsa bosh miya rivojlanishi uchun zarur kislorodni yetarli miqdorda olmasligi mumkin;
- anemiyaning og‘ir shakllari bo‘lgan ayollar homiladorlik davrida o‘zlarini yomonroq his qiladi;
- muddatidan oldin tug‘ish ehtimoli ortadi;
- tug‘ruqdan keyin infeksiyalar rivojlanish xavfi yuqori bo‘ladi.
Homiladorlikdagi anemiyani fiziologik giperplaziyadan farqlash kerak. Bunda qon massasining 23—24 % ga ortishi natijasida gematokrit, gemoglobin va eritrotsitlar soni ko‘rsatkichlari pasayadi. Giperplaziya belgilarsiz kechadi, davolashni talab qilmaydi va tug‘ruqdan keyin 1—2 hafta ichida yo‘qoladi.
| Ko‘rsatkichlar | Homilador bo‘lmagan ayolda | Homilador ayolda |
|---|---|---|
| Hb, g/l | 145—125 | 105—110 |
| Eritrotsitlar ×1012/l | 3,7±0,25 | 3,25±0,25 |
| Retikulotsitlar, ‰ | 5—10 | 10—25 |
| Gematokrit, ‰ | 40—42 | 33—35 |
| Leykotsitlar ×109/l | 7±3 | 10±5 |
| Trombotsitlar ×109/l | 300 | 150 |
| ECHT, mm/soat | 13—26 | 50—80 |
Davolash
Eng ko‘p uchraydigan anemiyalar temir va B12 vitamini tanqisligiga bog‘liq bo‘lib, ular B vitamini12 hamda temir preparatlaribilan davolanadi. Bundan tashqari, gemoglobin miqdori past bo‘lganda eritrotsitar massa quyish ham qo‘llanishi mumkin. Umuman olganda, davolash usuli anemiya turiga va bemorning ahvoli og‘irligiga bog‘liq.
- Anemiyaning ayrim turlari shifoxonada davolanadi.
- Ovqatlanish to‘laqonli bo‘lishi, ratsionda yetarlicha oqsil, temir va vitaminlar bo‘lishi kerak.
- Hayotiy ko‘rsatmalarga ko‘ra, gemodinamikakeskin buzilganda yoki gemoglobin 70—80 g/l dan pastga tushganda, quyidagi usul qo‘llanadi: gemotransfuziya.
- Anemiyaning alohida shakllari ularning etiologiyasi va patogenezi hisobga olingan holda davolanadi.
- O‘tkir postgemorragik anemiyada birinchi navbatda qon ketishini to‘xtatish zarur. Ko‘p qon yo‘qotilgach, temir preparatlari buyuriladi.
- Temir tanqisligi anemiyasining patogenetik davosi temir preparatlarini og‘iz orqali (Totema, Gemostimulin, Ferropleks, Tardiferon) yoki parenteral yo‘l bilan (Ferraktin, Ferrum Lek, Ferbitol, Ektofer).
- B12 vitamini tanqisligi anemiyasi parenteral vitamin preparatlari, ba’zan koferment — adenozilkobalamin qo‘shib davolanadi. Davolash samaradorligining mezoni — retikulotsitar kriz, ya’ni retikulotsitlar sonining 20—30 % gacha ortishi davolashning 5—8-kunida kuzatilishidir.
- Aplastik anemiyani davolash qon quyish, suyak ko‘migitransplantatsiyasi, glyukokortikoid va anabolik gormonlar bilan davolashni o‘z ichiga oladi.
- Anemiyani surunkali buyrak yetishmovchiligida davolash: daprodustat[ingl.], molidustat[ingl.], vadadustat[ingl.].
- Anemiyani talassemiya va miyelodisplastik sindromda davolash: luspatertsept[ingl.].
Oldini olish
Anemiyaning oldini olishning asosiy yo‘li — vitaminlarga boy, muvozanatli ovqatlanish hamda davolovchi shifokor tavsiyasiga binoan temir saqlovchi preparatlarni qabul qilishdir. Odam organizmining me’yoriy faoliyati uchun kunlik temir ehtiyoji 20—25 mg ni tashkil etadi. Bu miqdorning asosiy qismi (90 %) eritrotsitlar parchalanganda ajraladigan endogen temir, 10 % esa ovqat bilan kiradigan ekzogen temirdir. Erkaklar uchun temir me’yori — 1 mg, ayollar uchun — 2 mg (hayz sikli bilan bog‘liq qon yo‘qotilishi tufayli).
Qo‘shimcha manbalar
- Shulutko B. I. Ichki kasalliklar. Shifokorlar uchun 2 jildlik qo‘llanma. — Sankt-Peterburg: «Levsha. Sankt-Peterburg», 1999.
- Shulutko B. I., Makarenko S. V. Ichki kasalliklarni tashxislash va davolash standartlari. 3-nashr. — Sankt-Peterburg: Ekologiya-biznes-informatika, 2005.