Bronxit (lot. bronchitis, bronx + -itis — yallig‘lanish) — quyi nafas yo‘llari kasalligi bo‘lib, shilliq qavat yallig‘lanishi bronxlarda — traxeyadan o‘pka alveolalariga boradigan tog‘ayli naychalarda — kuzatiladi. Yallig‘lanish butun bronxlar daraxtini yoki uning bir qismini qamrab olishi mumkin. Pnevmoniyadan farqli ravishda, alveolalarni zararlamaydi. Bronxit belgilari orasida yo‘tal va balg‘am ajralishi bor; ular fonida bronxlarning o‘ta reaktivligi, xirillash va hansirash ko‘rinishidagi nafas olish qiyinlashuvi yuzaga kelishi mumkin. Kasallik davomiyligiga ko‘ra bronxit o‘tkir va surunkali turlarga bo‘linadi. Bunda surunkali bronxitning zo‘rayishi o‘tkir bronxitdan alohida kasallik holati hisoblanadi. Bronxit tibbiy yordamga murojaat qilishning keng tarqalgan sabablaridan biridir.
O‘tkir bronxit keng tarqalgan kasallik bo‘lib, aksariyat hollarda unga infeksiya, masalan, virus yoki bakteriya sabab bo‘ladi. Biroq ko‘pincha faqat belgilarni yengillashtirishga qaratilgan davolash mumkin bo‘ladi; bakterial sabab tasdiqlanmasa, antibiotik qo‘llash talab etilmaydi. O‘tkir bronxit ko‘pincha viruslar tufayli yuzaga kelgani uchun odatda yuqumli bo‘ladi. Kasallik, odatda, qish oylarida kuzatiladi va respirator viruslar bilan bog‘liq. O‘tkir bronxitda yo‘tal va balg‘am ajralishi odatda 1 dan 3 haftagacha davom etadi; ko‘pchilik hollarda kasallik hech qanday davosiz o‘z-o‘zidan tuzaladi. Yo‘talni yengillashtiradigan turli vositalar ham mavjud, biroq klinik tadqiqotlar kamligi sababli ularning ta’siri platsebodan yaxshiroqmi yoki yo‘qmi, noma’lum.
Surunkali bronxit jiddiyroq kasallik bo‘lib, aholida uning asosiy sababi sigaret chekish hisoblanadi. Biroq o‘pkaga boshqa omillar, masalan, ifloslangan havo yoki ish joyidagi zaharli gazlar ta’sirida ham paydo bo‘lishi mumkin. Surunkali bronxit o‘tkir bronxitdan kelib chiqish sabablari, patofiziologiyasi va davolash usullari bilan farq qiladi hamda o‘tkir turidan farqli ravishda vaqt o‘tishi bilan avj olishga moyil. Surunkali bronxit o‘pkaning surunkali obstruktiv kasalligi (O‘SOK)ning eng tanish va eng ko‘p uchraydigan ko‘rinishidir. Biroq ushbu kasallikni ifodalashda «surunkali bronxit» atamasi o‘rniga endi O‘SOK tashxisi qo‘llanadi. Surunkali bronxit ko‘pincha O‘SOKga ikkilamchi holat sifatida yuzaga keladi. Davolashdagi eng muhim chora — chekishni tashlash. Surunkali bronxitni butunlay bartaraf etadigan davo yo‘q; dori bilan davolash nafas olishni va alomatlarni yengillashtirishga, shuningdek, kasallikning kuchayishini sekinlashtirishga qaratiladi.
Asoratsiz surunkali bronxitda yo‘tal kuzatiladi, biroq obstruksiyaning fiziologik belgilari bo‘lmaydi. Ayrim hollarda shilliq qavat shishishi sababli bronxlar tiqilib qoladi; bunday bronxit obstruktiv deb ataladi. Bronxitni davolash uni qo‘zg‘atgan omilga, kasallikning kechishi va shakliga bog‘liq.
Umumiy ma’lumotlar
Odatda nafas olayotganda ta’sirlovchi moddalar, mayda zarrachalar va mikroblar burun hamda tomoqda filtrlanadi, quyi nafas yo‘llari esa yo‘tal refleksi yordamida tozalanadi. Shu tufayli bronxlar ichki yuzasining shilliq qavati odatda yaxshi himoyalangan bo‘ladi. Ammo muayyan sharoitlarda ta’sirlovchi moddalar havo o‘tkazuvchi yo‘llarga kirib, ularda yallig‘lanishni keltirib chiqarishi mumkin. Yallig‘lanish infeksiya, shuningdek, fizik yoki kimyoviy ta’sirlovchilar sababli yuzaga kelishi mumkin; natijada o‘tkir bronxit deb ataladigan kasallik rivojlanadi. Kasallik uzoq davom etsa yoki muntazam takrorlansa, surunkali bronxit deb ataladi. Surunkali bronxit ko‘pincha o‘pkada qaytmas shikastlanishlarga olib keladi; uning asosiy sababi tamaki chekishdir (90 % dan ortiq hollarda). Bunda chekish bilan bog‘liq surunkali bronxit ko‘pincha o‘pka emfizemasi bilan birga kechadi. O‘lim ko‘rsatkichining oshishiga yo‘tal yoki shilliq ajralmasining ortiqcha ishlab chiqarilishi emas, balki surunkali bronxitga hamroh bo‘lishi mumkin bo‘lgan nafas yo‘llari obstruksiyasi sabab bo‘ladi. O‘tkir va surunkali bronxit uchun xavf omillari — chekish, astma va allergiyalar.
Tasnifi
Bronxlarning yallig‘lanishi ko‘plab kasalliklarning tarkibiy qismidir. Davomiyligiga ko‘ra bronxit o‘tkir, o‘tkir osti va surunkali turlarga bo‘linadi. Yallig‘lanish jarayoni turiga ko‘ra neytrofilli, eozinofilli, limfotsitar va neyrogen turlari farqlanadi. Turli yallig‘lanish turlari birgalikda uchrashi ham mumkin: masalan, o‘tkir virusli bronxit bir vaqtning o‘zida limfotsitar va neytrofilli bo‘lishi mumkin. Bundan tashqari, bronxitning alohida klinik sindromlari mavjud: o‘tkir bronxit, laringotraxeobronxit, cho‘zilgan bakterial bronxit va aspiratsion bronxit.
Surunkali yo‘talga olib keladigan ehtimoliy neyrogen yallig‘lanish borasida hozircha shunday taxmin mavjudki, surunkali yo‘talda semiz hujayralarning faollashishi neyrogen yallig‘lanish belgisi bo‘lishi mumkin. Biroq bu taxminni tadqiqotlarda tekshirish zarur.
Belgilari
Belgilar quyidagilarni o‘z ichiga olishi mumkin:
- yo‘tal;
- ajraladigan balg‘am shaffof, oq, sarg‘ish-kulrang yoki yashil tusda, kamdan-kam hollarda qon tomirchalari aralash bo‘lishi mumkin;
- charchoq;
- hansirash;
- yengil isitma (tana haroratining ko‘tarilishi) va et uvishishi;
- ko‘krak qafasida noqulaylik.
Eng muhim belgi — yo‘tal. Kasallik boshida u balg‘amsiz bo‘lishi mumkin, keyinroq esa balg‘am ajrala boshlaydi. Kechki bosqichlarda balg‘am yiringli bo‘lishi mumkin. Yallig‘lanish jarayoniga traxeya ham qo‘shilsa, nafas olayotganda to‘sh suyagi ortida achishtiruvchi og‘riq, yo‘talganda esa og‘riqli sezgilar paydo bo‘lishi mumkin. O‘tkir bronxit ko‘pincha yuqori nafas yo‘llari kasalligi alomatlari bilan ham kechadi, biroq yuqori nafas yo‘llari infeksiyasidan balg‘amli yo‘tal va xirillash mavjudligi bilan farq qiladi.
Hansirash o‘tkir bronxitdan ko‘ra surunkali bronxitga ko‘proq xos. Taxipnoe, hansirash va taxikardiya o‘tkir bronxitda ehtimoliy pnevmoniyadan dalolat berishi mumkin.
O‘tkir bronxit
O‘tkir bronxitni balg‘am ajralishi bilan kechadigan va 3 haftadan ortiq davom etmaydigan yo‘tal kuzatiladigan, o‘z-o‘zidan tuzaladigan kasallik sifatida ta’riflash mumkin. Yo‘tal 3 haftadan uzoq davom etsa, boshqa ehtimoliy tashxislarni, masalan, infeksiyadan keyingi yo‘talni ham ko‘rib chiqish lozim. «O‘tkir bronxit» atamasi odatda o‘tkir respirator infeksiyani anglatadi. Bunday infeksiyada asosan balg‘am ajraladigan yoki balg‘amsiz yo‘tal kuzatiladi, pnevmoniya belgilari bo‘lmaydi (rentgen tasvirlarida infiltratlar aniqlanmasligi kerak).
O‘tkir bronxitga ko‘pincha quyi nafas yo‘llari infeksiyasini keltirib chiqaradigan viruslar sabab bo‘ladi. Ularga A va B gripp viruslari, paragripp virusi, respirator-sinsitial virus, odam metapnevmovirusi, shuningdek, yuqori nafas yo‘llari infeksiyasini keltirib chiqaradigan rinoviruslar, adenoviruslar va koronaviruslar kiradi. Asosiy qo‘zg‘atuvchilar esa gripp viruslaridir. Bakteriyalar o‘tkir bronxitga ancha kam sabab bo‘ladi. Chlamydophila pneumoniae, ko‘kyo‘tal tayoqchasi (Bordetella pertussis) (emlangan odamlarda) va Mycoplasma pneumoniae sabab bo‘lgan bronxit hollari ma’lum. Shu bilan birga, odatda pnevmoniya bilan bog‘lanadigan bakteriyalar, masalan, pnevmokokklar bronxitni keltirib chiqarishi haqida dalillar juda kam. O‘tkir bronxit allergenlar yoki tamaki tutuni, ifloslangan havo va chang kabi ta’sirlovchilar tufayli ham rivojlanishi mumkin. Infeksiyada yuqishning eng keng tarqalgan yo‘li — havo-tomchi yo‘li, ya’ni bemor bilan muloqot paytida (gaplashish, yo‘talish, aksirish, o‘pishish vaqtida) infeksiyalangan so‘lak tomchilarini nafas orqali qabul qilishdir.
Infeksion o‘tkir bronxitda bronxlarni qoplab turuvchi hujayralar zararlanadi. Infeksiya odatda dastlab burun yoki tomoqda paydo bo‘lib, keyin bronxlarga tarqaladi. Organizm infeksiyaga qarshi kurashayotganda bronxlar yallig‘lanib, yo‘tal paydo bo‘ladi. Yallig‘lanish havo o‘tadigan yo‘llarning torayishiga olib keladi, natijada hushtaksimon nafas, ko‘krak qafasida siqilish hissi va hansirash yuzaga kelishi mumkin. Asta-sekin immun tizimi infeksiyani yengadi va nafas yo‘llarining holati me’yorga qaytadi.
Kasallikning kechishi va prognozi
O‘tkir bronxit odatda taxminan 14 kun davom etadi. Boshqa respirator kasalliklar kabi bronxit ham shamollash yoki gripp bilan birga kechishi, ulardan keyin rivojlanishi yoki hech qanday ko‘rinadigan oldingi sababsiz mustaqil boshlanishi mumkin. Kasallik odatda balg‘amsiz (quruq) yo‘tal bilan boshlanadi. U, ayniqsa, tunda kuchli bo‘lib, bemorning me’yorida uxlashi va dam olishiga xalaqit berishi mumkin. Bir necha kundan keyin quruq yo‘tal balg‘amli (nam) yo‘talga aylanadi; bunga tana haroratining biroz ko‘tarilishi (isitma belgilari), charchoq va bosh og‘rig‘i (intoksikatsiya belgilari) hamrohlik qilishi mumkin. Isitma, holsizlik, charchoq va loqaydlik bir necha kunda o‘tib ketishi mumkin, ammo yo‘tal bir necha hafta davom etishi ehtimol. Biroq yengillik bo‘lmasa, bu bakterial infeksiya qo‘shilganidan dalolat beradi. Ayrim odamlarda yo‘tal bir necha oygacha cho‘zilishi mumkin, chunki bronx yo‘llaridagi yallig‘lanishning bitishi sekin kechadi.
Yo‘tal bir oydan ortiq davom etsa, mutaxassis — pulmonolog bilan maslahatlashib, nafas yo‘llarining ta’sirlanishi va yo‘talga yallig‘lanishdan boshqa sabab ham bor-yo‘qligini aniqlash lozim.
Viruslar yoki ayrim bakteriyalar sabab bo‘lgan o‘tkir bronxit keyinchalik surunkali bronxial astmaga olib kelishi mumkinligi taxmin qilingan. Biroq bu ma’lumotlar tasdiqlanmagan va haqiqatan shundaymi-yo‘qmi, aniqlash uchun aholi orasida istiqbolli (prospektiv) tadqiqotlar o‘tkazish kerak.
Balg‘am bilan qon yo‘talayotgan bemor shifokorga albatta murojaat qilib, quyidagi og‘ir kasalliklarni istisno qilishi kerak: sil yoki o‘pka saratoni.
Davolash
Ko‘pincha o‘tkir bronxitga virusli infeksiya sabab bo‘ladi, bakterial infeksiya emas. U odatda ikki hafta ichida o‘z-o‘zidan o‘tib ketadi, ba’zan esa uch haftadan olti haftagacha davom etishi mumkin. Ko‘pincha dori bilan davolash buyurilmaydi. Gripp epidemiyasi paytida o‘tkir bronxit alomatlari paydo bo‘lganidan keyin 48 soatdan kechiktirmay davolash boshlansa, shifokor grippga qarshi dorilar buyurishi mumkin. Belgilarni yengillashtirish zarur bo‘lsa, bronxlarni kengaytiruvchi dorilar, yallig‘lanishga qarshi yoki yo‘talga qarshi preparatlar buyurilishi mumkin.
Antibiotiklar bakterial kelib chiqishli bronxitni davolashda, ba’zan esa ehtimoliy asoratlar yoki hamroh kasalliklar gumon qilinganda yordamchi vosita sifatida qo‘llanishi mumkin. Ehtimoliy yoki tasdiqlangan ko‘kyo‘tal sababli xurujsimon yo‘tal bo‘lsa, makrolidlar guruhidagi antibiotiklar bilan davolash va davolash boshlanganidan keyin bemorni 5 kun davomida alohidalash talab etiladi.
Umuman olganda, davolash dam olish, ko‘p suyuqlik ichish (tarkibida kofein va alkogol bo‘lmagan suyuqliklar; aks holda ular suvsizlanishga olib keladi) hamda kerak bo‘lganda isitma tushiruvchi dorilarni qo‘llashni o‘z ichiga olishi mumkin. Shuningdek, havo namlagichlari ham yengillik berishi mumkin, ammo suv idishida bakteriya yoki zamburug‘lar ko‘paymasligi uchun ularni ishlab chiqaruvchining ko‘rsatmasiga muvofiq muntazam tozalash kerak. Bronx yo‘llari yallig‘lanishiga odatda halqum yallig‘lanishi ham qo‘shilgani uchun bronxitda yumshoq, achchiq bo‘lmagan va tomoqni qitiqlamaydigan ovqatlar tavsiya etiladi.
Shuningdek, o‘pkani ta’sirlantiradigan moddalarni nafas bilan qabul qilishdan saqlanish tavsiya etiladi. Chekuvchilarga chekmaslik tavsiya etiladi. Ifloslangan havo yoki bo‘yoq va tozalash vositalari kabi boshqa ta’sirlovchilar ta’sirida esa himoya niqobidan foydalanish mumkin. Tashqaridagi sovuq havo yo‘talni kuchaytirsa yoki hansirashni oshirsa, nafas olinayotgan havoni isitadigan yuz niqobidan foydalanish mumkin.
Cho‘zilgan bakterial bronxit
Cho‘zilgan bakterial bronxit birinchi marta 2006-yilda ta’riflangan. Shundan buyon u e’tirof etilib, bolalardagi surunkali yo‘talga oid tobora ko‘proq klinik qo‘llanmalarga kiritilmoqda. O‘tkir bronxit odatda 2—4 haftada tuzaladi; cho‘zilgan bakterial bronxit esa 4 haftadan ortiq davom etishi bilan farqlanadi. Bolalardagi cho‘zilgan bakterial bronxit surunkali nam yo‘tal bilan kechadi, ammo odatda quloq va burun asoratlarisiz, yaxshi kechadi. Bunda bolalar odatdagidek o‘sib-rivojlanadi; hayot sifati bo‘yicha baholanganda ular astma yoki bronxiostaz sababli surunkali yo‘talayotgan bolalardan unchalik farq qilmaydi. Yo‘tal to‘xtagach, hayot sifati me’yorga qaytadi.
Tashxis 4 haftadan ortiq davom etuvchi nam yo‘tal, quyi nafas yo‘llarida bakterial infeksiya tasdiqlanishi yoki surunkali nam yo‘talning boshqa ehtimoliy sabablari yo‘qligiga asoslanadi. Bunda mos antibiotiklarning ikki haftalik kursi simptomlarning yo‘qolishiga olib keladi. Hozircha tashxisning o‘ziga xos jihati shundaki, uni faqat antibiotiklar kursi tugagach aniq qo‘yish mumkin. Cho‘zilgan bakterial bronxit bir yil davomida 3 martadan ortiq takrorlansa, qaytalanuvchi deb ham ta’riflanadi.
Bakteriologik ekishda pnevmokokk, gemofil tayoqchasi va M. catarrhalis[ingl.] aniqlanadi; bir tadqiqotda tillasimon stafilokokk ham qayd etilgan. Ko‘krak qafasi rentgen tasvirlari odatda me’yorda bo‘ladi, biroq bronxlar atrofida o‘zgarishlar kuzatilishi mumkin. Bronxoalveolyar lavaj odatda yaqqol neytrofiliyani ko‘rsatadi, ammo bu infeksiyaga haddan tashqari kuchli javobmi-yo‘qmi, noma’lum. Umumiy qon tahlili neytrofiliya yoki tizimli yallig‘lanishni ko‘rsatmaydi; xususan, C-reaktiv oqsil darajasi me’yorda bo‘ladi. Davolash mos antibiotiklar bilan amalga oshiriladi; eng qisqa kurs 2 hafta, ayrim klinik tavsiyalarda esa uzoqroq kurslar taklif etiladi.
Surunkali bronxit
Agar balg‘am ajralishi bilan kechadigan yo‘tal ketma-ket ikki yil yoki undan ko‘proq vaqt davomida har yili kamida uch oy kuzatilsa, bronxit surunkali hisoblanadi. Sigaret chekish yoki boshqa sabablar natijasidagi surunkali bronxit (SB) nafas olish tizimining eng keng tarqalgan surunkali nospetsifik kasalligi bo‘lib, aholi orasida surunkali yo‘talning eng ko‘p uchraydigan sabablaridan biridir. Surunkali bronxitning asosiy belgilari — uzoq davom etuvchi yo‘tal va asta-sekin paydo bo‘ladigan hansirash. Surunkali bronxit kechishining o‘ziga xos belgilaridan biri zo‘rayish davrlarining remissiya bilan almashinishidir.
Etiologiyasi
Rivojlangan mamlakatlarda surunkali bronxit va o‘pkaning surunkali obstruktiv kasalligi 85 %—90 % hollarda chekish tufayli yuzaga keladi. Tamaki tutunini ixtiyorsiz nafasga olish (passiv chekish) ham surunkali balg‘amli yo‘tal bilan bog‘liq bo‘lib, tamaki tutunining kunlik ta’sir muddati uzaygani sari xavf oshadi. Surunkali bronxitning xavf omillariga yosh, erkak jins, bolalikda o‘tkazilgan respirator infeksiyalar, quyi nafas yo‘llarining tez-tez takrorlanuvchi infeksiyalari, ish joyidagi ta’sirlovchi moddalar va bronxial astma kiradi. Kamdan-kam hollarda surunkali bronxitga surunkali gastroezofageal reflyuks sabab bo‘lishi mumkin.
Taxminan 15 % hollarda surunkali bronxit va o‘pkaning surunkali obstruktiv kasalligiga ish joyidagi ta’sirlovchi moddalar sabab bo‘ladi, ammo shifokorlar bunday sabablarni kamdan-kam aniqlashga urinadi. Kasbiy surunkali bronxit tashxisi odatda boshqa ehtimoliy sabablar bo‘lmaganda qo‘yishga harakat qilinadi. Muammo shundaki, odamlar ishda ham tez-tez chekishadi yoki passiv chekish ta’sirida qolishadi; bu ham surunkali bronxitga olib kelishi mumkin. Ilmiy adabiyotlarda ish joyidagi ayrim o‘ziga xos ta’sirlovchilar o‘rtacha miqdorda sigaret chekadigan odamlarnikiga o‘xshash surunkali bronxit va obstruksiya belgilarini keltirib chiqarishi ko‘rsatilgan. Ayrim mamlakatlarda yomon shamollatiladigan xonalarda ovqat tayyorlash vaqtida o‘tin yoqishdan chiqadigan tutunni har kuni nafasga olish surunkali bronxitga sabab bo‘ladi.
Patogenezi
Odatda havo o‘tkazuvchi yo‘llarda doimo gelsimon shilliq bo‘ladi; u mukotsiliar klirens uchun zarur. Sog‘lom odamlarda bu shilliq mukotsiliar klirens orqali halqumning hiqildoq qismiga ko‘chiriladi va sezilmasdan yutiladi. Surunkali bronxit qadahsimon hujayralardan shilliq ajralishining ortishi oqibatida rivojlanadi, deb hisoblanadi; bu esa balg‘amli yo‘talga olib keladi. Balg‘am ajralishining ko‘payishiga nafas yo‘llarini qoplaydigan epiteliy hujayralariga turli zaharli yoki infeksion ta’sirlovchilarning ta’siri va shundan keyin interleykin-8 (IL-8), koloniya stimullovchi omillar va boshqa yallig‘lanishni kuchaytiruvchi sitokinlar ishlab chiqarilishi, shuningdek, shilliq osti bezlarining kattalashib-ko‘payishi bilan birga epiteliy yuzasida qadahsimon hujayralar sonining ortishi sabab bo‘lishi mumkin. Surunkali bronxitli chekuvchilarda ayrim yallig‘lanishni kuchaytiruvchi sitokinlar, jumladan IL-8, IL-1, IL-6, o‘sma nekrozi omili-α hamda yallig‘lanishga qarshi IL-10 darajasi oshgan bo‘ladi. Surunkali bronxit zo‘raygan paytda ularning darajasi yanada yuqori bo‘ladi. Shu bilan birga, chekuvchilar va avval chekkan kishilardan olingan bronx biopsiyasi namunalarida o‘xshash yallig‘lanish o‘zgarishlari topiladi. Bu surunkali yallig‘lanish bir marta boshlanganidan keyin doimiy saqlanishi mumkinligini ko‘rsatadi.
Surunkali bronxitning zo‘rayishi
Surunkali bronxitli odamlar o‘tkir respirator infeksiyalar bilan ko‘proq kasallanadi; yuqori nafas yo‘llari infeksiyalarida esa quyi nafas yo‘llari infeksiyasi xavfi oshadi. Surunkali bronxit fonida yuzaga kelgan infeksiyalar uning zo‘rayishiga, yo‘tal va balg‘am ajralishining kuchayishiga olib keladi, yiringli balg‘am ajrala boshlashi mumkin. Surunkali bronxitning o‘tkir zo‘rayishiga umumiy qabul qilingan yagona ta’rif yo‘q. Asosan u alomatlarning kuchayishi, yiringli balg‘am paydo bo‘lishi va hansirashning yuzaga kelishi yoki zo‘rayishi asosida aniqlanadi. Ko‘pincha zo‘rayishdan oldin yuqori nafas yo‘llari belgilari kuzatiladi va bu ham tashxisda hisobga olinadi. O‘tkir traxeobronxit ham zo‘rayish deb hisoblanadi, ammo pnevmoniya, o‘pka emboliyasi, bronxoektaziyaning zo‘rayishi, pnevmotoraks va yurak yetishmovchiligi alohida kasalliklardir va tashxis qo‘yishda istisno qilinishi kerak. Surunkali bronxit zo‘rayishlarining aksariyati o‘z-o‘zidan o‘tadi, ammo hayot sifatini sezilarli pasaytiradi.
Zo‘rayishlarning taxminan uchdan birida respirator viruslar, xususan, rinoviruslar, koronaviruslar, gripp va paragripp viruslari aniqlanadi. Respirator virusli infeksiyalar bakterial superinfeksiyaga moyillikni ham kuchaytirishi, xususan, immun tizimining bakteriyalarga qarshi himoya mexanizmlarini buzishi mumkin. Biroq zo‘rayish paytidagi bakterial infeksiyalar mustaqil ravishda paydo bo‘ladimi yoki virusli infeksiya natijasidami, hozircha aniq emas. Ko‘plab chekuvchilar va surunkali bronxitli odamlarning shilliq qavatida odatda pnevmokokk, M. catarrhalis[ingl.] va gemofil tayoqchasi kabi bakteriyalar yashaydi. Xuddi shu bakteriyalar zo‘rayish vaqtida ham aniqlanadi. Biroq o‘pkaning surunkali obstruktiv kasalligi bo‘lgan bemorlar balg‘amida zo‘rayish paytida ilgari ham mavjud bo‘lgan bakteriyalarning yangi shtammlari ko‘pincha topiladi. Bu viruslardan tashqari bakteriyalar ham kasallik zo‘rayishining dastlabki sababi bo‘lishi mumkinligini ko‘rsatadi.
Davolash
Eng samarali davolash usuli — surunkali bronxitni keltirib chiqaradigan ta’sirlovchilardan, jumladan, faol yoki passiv chekishdagi tamaki tutunidan va ish joyidagi ta’sirlovchi moddalardan saqlanishdir. Chunki ular yo‘tal va balg‘am ajralishini kuchaytiradi. Chekishni tashlash bo‘yicha randomizatsiyalanmagan tadqiqotlarda bemorlarning 94 %—100 % ida chekishni tashlagach yo‘tal yengillashgani yoki butunlay yo‘qolgani aniqlangan; ularning taxminan yarmida bu yaxshilanish chekishni to‘xtatganidan keyin bir oy ichida kuzatilgan. Nafas yo‘llari obstruksiyasi yengil va o‘rtacha bo‘lgan bemorlar ishtirokidagi 5 yillik randomizatsiyalangan The Lung Health Study tadqiqotida qatnashchilarning 22 % i chekishni butunlay tashlagan; ularning yarmida birinchi yilning o‘zidayoq yo‘tal va balg‘am ajralishi kamaygan. Bemorlarning 90 % ida sinov oxiriga kelib yo‘tal yo‘qolgan. Og‘ir obstruksiyali bemorlarda esa sigaret tutuni va boshqa ta’sirlovchilardan saqlangan taqdirda ham surunkali yo‘tal saqlanib qolishi mumkin.
Surunkali bronxitning o‘tkir zo‘rayishida antibiotiklar tavsiya etiladi, chunki ular o‘tkir davrni qisqartirishga yordam berishi mumkin. Antibiotiklar ayniqsa yiringli balg‘am ajralganda va kasallik og‘ir kechib, yo‘tal, balg‘am ajralishi hamda hansirash birgalikda kuchayganda samaraliroq. Kasalligi barqaror kechayotgan bemorlarga esa bakteriyalarda antibiotiklarga chidamlilik rivojlanishi va nojo‘ya ta’sirlar xavfi sababli antibiotiklar tavsiya etilmaydi. Antibiotiklar bilan profilaktikaning foydasi isbotlanmagan.
Bronxlar bo‘shlig‘ini kengaytirish uchun bronx kengaytiruvchi preparatlar qo‘llanishi mumkin, ularning aksariyati ingalyatsiya yo‘li bilan yuboriladi. Og‘ir hollarda yallig‘lanishni kamaytirish uchun steroidlar bilan ingalyatsiya ham qilinishi mumkin. Og‘iz orqali qabul qilinadigan kortikosteroidlar, balg‘am ko‘chiruvchi vositalar, postural drenaj va ko‘krak qafasiga qaratilgan fizioterapiya samaradorligini tasdiqlovchi dalillar yo‘q.
Kasbiy faoliyat bilan bog‘liq bronxit
Kasbiy bronxit havoda muayyan chang zarrachalari, bug‘lar, tutun yoki uchuvchi moddalar mavjud bo‘lgan sharoitda ishlovchilarda rivojlanishi mumkin. Chekish esa ularning zararli ta’sirini kuchaytirishi mumkin. Bunday ta’sirlovchilarga quyidagilar kiradi:
- asbest,
- ko‘mir,
- paxta,
- lateks,
- metallar,
- kremniy dioksidi (kremnezem),
- talk,
- toluol diizotsianat,
- g‘arb tuyasi (Thuja plicata).
Qishloq xo‘jaligi, to‘qimachilik, qog‘oz, oziq-ovqat va kimyo sanoati xodimlarida surunkali bronxit xavfi mavjud. Bu xavf chekuvchilarda ayniqsa yuqori. Ko‘plab sanoat korxonalarida odamlar kremnezem changi ta’sirida bo‘ladi; uning past konsentratsiyalari surunkali bronxitga, yuqori konsentratsiyalari esa o‘pkaning surunkali obstruktiv kasalligi yoki silikozga olib kelishi mumkin.
Kasbiy bronxitni davolash ta’sirlovchilarning zararli ta’sirini kamaytirishga asoslanadi. Ish joylarini yaxshi shamollatish yoki nafasga olinadigan ta’sirlovchi moddalar miqdorini kamaytirish uchun niqob taqish yordam berishi mumkin. Chekuvchilar chekishni tashlashi kerak. Ayrim odamlarga ish joyini o‘zgartirish zarur bo‘lib qolishi mumkin. Ba’zan ishlab chiqarish bilan bog‘liq bronxit o‘z-o‘zidan o‘tadi, boshqa hollarda esa yallig‘lanishga qarshi vositalar ishlatiladi. Umuman, ish joyidagi ta’sirlovchilarga duch kelish surunkali bronxit bilan bog‘liq, ammo odam ularning ta’siridan saqlansa, prognoz yaxshi bo‘lishi mumkin. Doimiy ta’sir o‘pkada qaytmas shikastlanishlarga, jumladan, o‘pkaning surunkali obstruktiv kasalligiga olib kelishi mumkin.
Changli bronxit
Changli bronxit — ishlab chiqarish changining yuqori konsentratsiyasini uzoq vaqt nafasga olish natijasida yuzaga keladigan surunkali kasbiy nafas a’zolari kasalligi. U bronxlar daraxtining barcha tuzilmalarida atrofik va sklerotik o‘zgarishlar, bronxlar harakatchanligining buzilishi hamda shilliqning ortiqcha ajralishi bilan tavsiflanadi. Bu konchilar uchun xos kasbiy kasallikdir.
SSSR va Rossiya Federatsiyasida turli soha xodimlarining kasb kasalliklarini o‘rganish shuni ko‘rsatdiki, nafas a’zolarini shaxsiy himoya qilish vositalari hozirgi usulda tanlanib va qo‘llanib turganida (Rossiya Federatsiyasida) ushbu «so‘nggi himoya vositasi» yordamida kasb kasalliklarining samarali oldini olish juda kam hollardagina mumkin.
Mahalliy ilmiy adabiyotlarda hozirgacha «surunkali changli bronxit» tashxisi uchraydi. Xorijiy adabiyotlarda esa bu atama changli bronxitga muqobil hisoblangan o‘pkaning surunkali obstruktiv kasalligi tushunchasi bilan almashtirilgan.
Eozinofilli bronxit
Odatda balg‘amda makrofaglar, ba’zan oz miqdorda neytrofillar bo‘ladi, eozinofillar esa odatda uchramaydi. Eozinofilli bronxit balg‘amda eozinofillar ulushi 2,5 % dan yuqori bo‘lishi bilan aniqlanadi. Biroq me’yorning 2,5 % deb belgilangan yuqori chegarasi aslida pastroq bo‘lishi mumkin, chunki bu ko‘rsatkich aniqlangan tadqiqotlarda allergik rinitli odamlar chiqarib tashlanmagan.
Eozinofillar bilan bog‘liq nafas yo‘llari yallig‘lanishi organizm o‘ta sezgir bo‘lgan moddalar ta’sirida kelib chiqishi mumkin. Yallig‘lanish jarayoni patogenezida ishtirok etadigan asosiy sitokin — IL-5 hisoblanadi. Allergenlar, ish joyidagi kimyoviy moddalar va dori vositalari qo‘zg‘atgan eozinofilli bronxit holatlari haqida xabar berilgan. Eozinofilli bronxit astmaning taxminan 66 %—100 % holatida, shuningdek, boshqa ayrim klinik sindromlarda ham uchraydi. Faqat surunkali yo‘tal mavjud bo‘lgan holatlarda u astmaning yo‘tal varianti, astmasiz eozinofilli bronxit va atopik yo‘talda kuzatiladi. Surunkali yo‘tal va eozinofilli bronxiti bor ayrim bemorlarda gastroezofageal reflyuks kuzatiladi, bu uni ehtimoliy sabab sifatida taxmin qilishga asos bo‘ladi. Gastroezofageal reflyuksning yana bir namoyon bo‘lishi — eozinofilli ezofagit.
Eozinofilli bronxitni qo‘zg‘atilgan balg‘amni tahlil qilish orqali aniqlash mumkin. Kasallik ingalyatsiya shaklida beriladigan kortikosteroidlar bilan yallig‘lanishga qarshi davolashga yaxshi javob beradi. Nafas yo‘llarida eozinofiliya bo‘lmagan surunkali yo‘tal yoki o‘pkaning surunkali obstruktiv kasalligida esa kortikosteroidlar odatda yordam bermaydi yoki kam samara beradi.
Plastik bronxit

Plastik bronxit, shuningdek fibrinoz yoki psevdopardali bronxit deb ham ataladi. U kam uchraydigan pulmonologik kasallik bo‘lib, bronxlarda rezinaga o‘xshash zich qoliplar paydo bo‘lishi bilan tavsiflanadi. Bu qoliplar yo‘tal bilan chiqariladi yoki bronxoskopiya yoxud jarrohlik amaliyotida nafas yo‘llaridan topiladi. Kasallik ming yillardan beri ma’lum va ma’lumotlarda ko‘rsatilganidan ko‘ra ko‘proq uchrashi mumkin: ko‘p shifokorlar uni bilmaydi va yengil kechgan holatlarini tanimasligi mumkin. Qoliplar traxeobronxial daraxtning istalgan joyida hosil bo‘lishi mumkin. Ular odatda silindrsimon bo‘lib, spagetti yoki makaronga o‘xshaydi, shoxlanishi mumkin. Rangi och kulrang yoki yashilimtir oq, qon aralash bo‘lsa jigarrang tus oladi.
Plastik bronxit asosan o‘pka yoki yurakning hamroh patologiyalari fonida paydo bo‘ladi va 20 dan ortiq turli kasalliklar, jumladan, astma, sil, allergik bronxo‘pka aspergillyozi, bronxoektaziya, mukovissidoz, o‘roqsimon hujayrali anemiya, amiloidoz va revmatoid artrit bilan bog‘liq. Zamonaviy tadqiqotlarda plastik bronxit ko‘pincha palliativ Fonten jarrohlik operatsiyasi[ingl.]dan keyingi asorat sifatida ko‘rib chiqiladi; u taxminan 1 %—4 % hollarda yuz beradi. Tug‘ma yurak nuqsoni yoki limfa tizimidagi anomaliyalar bilan bog‘liq plastik bronxitga o‘pka limfa tomirlarining noto‘g‘ri ishlashi sabab bo‘ladi. Natijada limfa bronxlar bo‘shlig‘iga oqib tushadi; bunday hollarga «limfatik plastik bronxit» tashxisi taklif etilgan. Limfatik bo‘lmagan plastik bronxit odatda eozinofillar va Sharko—Leyden kristallari bilan bog‘liq. Kasallik sababini aniqlab bo‘lmasa, idiopatik plastik bronxit tashxisi qo‘yiladi.
Bronx qoliplari ikki xil bo‘ladi: yallig‘lanishli (I tur) va hujayrasiz (II tur). Hujayrasiz qoliplar yurak nuqsoni sababli operatsiya qilingan bemorlarga xos. Ular ko‘pincha ko‘p miqdorda mutsin saqlaydi, biroq odatiy shilliqdagi mutsin polimerlaridan farqli ravishda, qo‘shni mutsin tolalari orasida ko‘plab ko‘ndalang bog‘lanishlar bo‘ladi. Fibrin miqdori esa odatda oz bo‘ladi. Yallig‘lanishli qoliplar o‘pka kasalliklariga xos bo‘lib, asosan fibrin, eozinofilli infiltratlar va oz miqdordagi mutsindan tarkib topadi.
Plastik bronxit odatda o‘z-o‘zidan o‘tib ketadi yoki davolashga yaxshi javob berib, ijobiy prognoz bilan kechadi. Hujayrasiz qoliplar paydo bo‘lganda prognoz yallig‘lanishli qoliplardagiga qaraganda yomonroq; tug‘ma yurak kasalliklari bo‘lgan bemorlarda o‘lim ko‘rsatkichi 29 % gacha, hayotga xavf tug‘ilganda esa 41 % gacha yetishi mumkin. Plastik bronxitni davolash uning asosidagi o‘pka kasalligini davolashga, shuningdek, bronxlardagi qoliplarni chiqarib tashlash yoki ularning chiqishini osonlashtirishga qaratiladi. Kasallik kam uchragani sababli ko‘plab davolash usullari alohida klinik holatlarga asoslangan. Limfatik plastik bronxitda ayrim limfa tomirlarini olib tashlash odatda yordam beradi. Eozinofillar bilan bog‘liq limfatik bo‘lmagan plastik bronxitda esa kortikosteroidlar bilan yallig‘lanishga qarshi davolashdan so‘ng qoliplarni olib tashlash eng maqbul usul hisoblanadi.
Tarixi
Bronxit atamasini britaniyalik shifokor Charlz Bedhem[ingl.] 1808-yilda fanga kiritishni taklif qilgan; 1810-yilda esa atama Germaniyada ma’qullangan. Bedhem bronxitning uch shaklini ajratishni taklif etgan: bret. acuta (o‘tkir), bret. chronica (surunkali) va bret. asthenica (o‘sha paytda Buyuk Britaniyada ma’lum bo‘lgan bret. peripneumonia notha kasalligi o‘rniga). U kasallikni bronxlarning ichki yuzasini qoplovchi shilliq qavat yallig‘lanishi deb ta’riflagan. Uning taklifidagi asosiy g‘oya yallig‘lanishni o‘tkir, surunkali va oraliq shakllarga ajratishdan iborat edi. 1814-yilda Bedhem surunkali bronxitni bir necha hafta yoki oy davom etadigan, quyuq balg‘am ajralishi va nafas olish qiyinlashishi bilan kechadigan yo‘tal sifatida ta’riflagan. U kasallikni mehnatga layoqatni yo‘qotishga olib keluvchi deb baholagan. Bedhemning surunkali bronxitga bergan umumiy ta’rifi, u ta’riflagan boshqa ikki shakldan farqli ravishda, kasallikning zamonaviy ta’riflariga ham mos keladi. O‘sha davrda o‘tkir bronxit sabablaridan biri sovuq ta’siri deb hisoblangan.
XIX asr oxirida Buyuk Britaniyada bronxit bilan bog‘liq o‘lim ko‘rsatkichlarini o‘rganish boshlangan, o‘sha paytda bronxit «britan kasalligi» deb atalgan. Aholining kambag‘al qatlamlarida surunkali bronxitdan o‘lim 4—5 baravar yuqori bo‘lgan. Biroq o‘sha vaqtda bu yuqori o‘lim ko‘rsatkichi chekish bilan emas, kambag‘allikda tug‘ilgan bolalarning o‘pkasi yetarli rivojlanmaganligi bilan bog‘langan. Chekish va o‘lim o‘rtasidagi bog‘liqlikni o‘sha davrda trubka chekadigan erkaklarda aniq ko‘rsatish mumkin bo‘lgan. Sigaret chekish esa AQShda ularni sanoat miqyosida ishlab chiqarish boshlangan 1890-yillardan keyingina tarqalgan. Shunga qaramay, sigaret chekish Ikkinchi jahon urushigacha surunkali bronxit va emfizema rivojlanishining ehtimoliy sababi deb hisoblanmagan. 1960-yildan keyin chekish surunkali bronxit va emfizema rivojlanishining asosiy omili ekani anglab yetilgan.
1960-yillarda ingliz tilidagi ilmiy adabiyotlarda o‘pkaning surunkali obstruktiv kasalligi tushunchasi paydo bo‘lgan. Bu atamani 1965-yilda professor Uilyam Brisko qo‘llagan deb hisoblanadi. U umr bo‘yi chekkan va hayotining so‘nggi yillarida hiqildoq saratoni bilan og‘rigan. Ilgari o‘pkaning surunkali obstruktiv kasalligini ta’riflash uchun «surunkali bronxit» tashxisi ishlatilishi mumkin edi. 1986-yilda Amerika torakal jamiyati[ingl.] kelishuviga muvofiq, surunkali bronxit va emfizema o‘pkaning surunkali obstruktiv kasalligi tarkibiy qismlari sifatida belgilangan va ushbu tashxis afzal ko‘rila boshlangan. Keyinchalik O‘pkaning surunkali obstruktiv kasalligi bo‘yicha global tashabbus (GOLD) qo‘llanmalarida kasallikka boshqacha ta’rif berilgan: bu to‘liq davolab bo‘lmaydigan yoki zo‘rayib boradigan nafas yo‘llari obstruksiyasidir; surunkali bronxit esa kasallik ta’rifiga kiritilmagan.
Adabiyotlar
- A. A. Vizel, I. Yu. Vizel. O‘pkaning surunkali obstruktiv kasalligi — kelib chiqishidan hozirgi kungacha (adabiyotlarning tarixiy sharhi) : [arxivlangan 9-oktabr 2020] // Tuberkulyoz va o‘pka kasalliklari. — 2019. — jild 97, № 2 (11-mart). — bet. 42—49.
- Karen Vudfork. Bronxit : [ingl.] : [arxivlangan 3-oktabr 2020] // xPharm: Farmakologiya bo‘yicha keng qamrovli ma’lumotnoma. — 2007. — 10-yanvar. — bet. 1–13. — doi:10.1016/B978-008055232-3.63026-0. — PMC 7151913.
- Sidni S. Breyman. O‘tkir bronxit sababli surunkali yo‘tal : [ingl.] : [arxivlangan 10-oktabr 2020] // Chest. — 2006. — jild 129, № 1 (yanvar). — bet. 95S–103S. — ISSN 0012-3692. — doi:10.1378/chest.129.1_suppl.95S. — PMID 16428698. — PMC 7094612.
- Sidni S. Breyman. Surunkali bronxit sababli surunkali yo‘tal: ACCPning dalillarga asoslangan klinik amaliyot qo‘llanmalari : [ingl.] // Chest. — 2006. — jild 129, № 1-ilova (yanvar). — bet. 104S–115S. — ISSN 0012-3692. — doi:10.1378/chest.129.1_suppl.104S. — PMID 16428699. — PMC 7094692.
- Enn B. Chang, Gregori J. Redding. Bronxoektaziya va o‘pkaning surunkali yiringli kasalligi : [ingl.] : [arxivlangan 14-noyabr 2020] // Kendigning «Bolalardagi nafas yo‘llari kasalliklari». — 2019. — 13-mart. — bet. 439–459.e6. — doi:10.1016/B978-0-323-44887-1.00026-2. — PMC 7161398.
- P. G. Gibson, M. Fudzimura, A. Niimi. Eozinofilli bronxit: klinik namoyon bo‘lishi va davolashdagi ahamiyati : [ingl.] : [arxivlangan 6-dekabr 2020] // Thorax. — 2002. — jild 57, № 2 (1-fevral). — bet. 178–182. — ISSN 1468-3296 0040-6376, 1468-3296. — doi:10.1136/thorax.57.2.178. — PMID 11828051. — PMC 1746245.
- J. Y. Park, A. A. Elshami, D. S. Kang, T. H. Jung. Plastik bronxit : [ingl.] // The European Respiratory Journal. — 1996. — jild 9, № 3 (mart). — bet. 612–614. — ISSN 0903-1936. — doi:10.1183/09031936.96.09030612. — PMID 27514587.
Qo‘shimcha adabiyotlar
- Bronxit // Brokgauz va Yefron ensiklopedik lug‘ati : 86 jildda (82 jild va 4 qo‘shimcha). — Sankt-Peterburg., 1890—1907.