Arterial gipertenziya (yuqori qon bosimi)

Arterial gipertenziya
Электронный тонометр, показывающий САД = 158, ДАД = 99.
Sistolik arterial bosim (SAB) = 158, diastolik arterial bosim (DAB) = 99 ekanini ko‘rsatayotgan elektron tonometr.
XKT-10 I10 - I15
XKT-10-KM I10, I15 va I10-I15
XKT-9 401 - 405
XKT-9-KM 997.91 va 401-405.99
OMIM 145500
DiseasesDB 6330
MedlinePlus 000468
eMedicine med/1106 
MeSH D006973
Логотип Викисклада Vikimedia omboridagi mediafayllar

Arterial gipertenziya, AG; gipertoniya (qadimgi yunoncha ὑπέρ «ustida, yuqorida» + τόνος «taranglik; tonus») — sindrom bo‘lib, sistolik arterial bosim (SAB) 140 mm sim. ust. yoki undan yuqoriga, shuningdek, bir vaqtning o‘zida yoki alohida holda diastolik arterial bosim (DAB) ≥ 90 mm sim. ust. darajasiga ko‘tarilishi bilan tavsiflanadi.

Essensial gipertenziya (gipertoniya kasalligi) gipertoniya holatlarining 90—95 % ini tashkil etadi. Qolgan holatlarda ikkilamchi, simptomatik arterial gipertenziya aniqlanadi: buyrak bilan bog‘liq (nefrogen va renovaskulyar) — 3—4 %, endokrin — 0,1—0,3 %, gemodinamik, nevrologik, stress bilan bog‘liq, ayrim moddalarni qabul qilish sababli yuzaga keladigan (yatrogen) hamda homiladorlar gipertenziyasi. Bunda qon bosimining ko‘tarilishi asosiy kasallik belgilaridan biri hisoblanadi. Yatrogen gipertenziyalar orasida biologik faol qo‘shimchalar va dori vositalarini qabul qilish natijasida yuzaga keladigan holatlar alohida ajratiladi. Gormonal kontratseptivlarqabul qiladigan ayollarda AG ko‘proq rivojlanadi (bu, ayniqsa, semizlikbilan og‘rigan, chekuvchi va yoshi katta ayollarda yaqqol seziladi). Mazkur preparatlar va biologik faol qo‘shimchalarni qabul qilish fonida AG yuzaga kelsa, ularni bekor qilish kerak. Boshqa dori vositalarini bekor qilish to‘g‘risidagi qarorni shifokor qabul qiladi. Og‘iz orqali qabul qilinadigan kontratseptivlar bilan bog‘liq bo‘lmagan AG menopauzadan keyingi ayollarda gormon o‘rnini bosuvchi terapiya uchun qarshi ko‘rsatma hisoblanmaydi. Biroq gormon o‘rnini bosuvchi terapiya boshlanganda arterial bosimni (AB) tez-tez nazorat qilish lozim, chunki u ko‘tarilishi mumkin.

Gipertoniya kasalligining rivojlanishiga inson genetik kodidagi 20 dan ortiq kombinatsiya ta’sir ko‘rsatadi.

Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (JSST) ma’lumotlariga ko‘ra, 2020-yil oxirida dunyoda 1,13 milliard kishi gipertoniya bilan yashagan, ularning qariyb 40 % i o‘z kasalligidan bexabar bo‘lgan, faqat 10 % i esa davolangan.

17-may — Butunjahon gipertoniyaga qarshi kurash kuni.

Etiologiya

Gipertoniya kasalligi psixoemotsional omillar ta’sirida ruhiy faoliyatning haddan tashqari zo‘riqishi oqibatida rivojlanadi. Bu omillar qon tomirlar harakatini boshqaruvchi tizimning po‘stloq va po‘stloqosti regulyatsiyasi hamda arterial bosimni nazorat qiluvchi gormonal mexanizmlarni buzadi. JSST ekspertlari arterial gipertoniya tarqalishining bir qator xavf omillarini ko‘rsatadi: yosh, jins, kamharakat turmush tarzi, osh tuzini ovqat bilan ortiqcha iste’mol qilish, spirtli ichimliklarni suiiste’mol qilish, kalsiy miqdori kam ratsion, chekish, qandli diabet, semizlik, aterogen lipoproteinlar miqdorining oshishi va triglitseridlar, irsiyat va boshqalar.

JSST va Xalqaro gipertenziya jamiyati (ISH) ekspertlari bemorlarni arterial bosim darajasi, xavf omillari, AG tufayli a’zolarning shikastlanishi va hamroh klinik holatlarning mavjudligiga qarab mutlaq xavf guruhlariga ajratgan.

Patogenez

Arterial bosimning (AB) ko‘tarilishi yurak-qon tomir tizimi faoliyatini boshqaruvchi omillarning buzilishi bilan bog‘liq. Irsiy moyillik asosiy omil deb hisoblanadi. Yu. V. Postnov konsepsiyasiga ko‘ra, bu hujayralar sitoplazmatik membranasining tuzilishi hamda ionlarni tashish funksiyasi keng ko‘lamda buzilishidan iborat. Bunday sharoitda hujayralarning o‘ziga xos funksiyasi saqlanishi kalsiy almashinuvini boshqarish, gormonlar va hujayralar o‘rtasidagi munosabatlarning o‘zgarishi hamda neyrogumoral tizimlar (gipotalamus–gipofiz–buyrakusti, renin–angiotenzin–aldosteron va insulyar tizimlar) faolligining ortishi bilan bog‘liq hujayraviy moslashuv mexanizmlari orqali ta’minlanadi.

Hujayrada kalsiyning ortiqcha to‘planishi qon tomirlar silliq mushaklarining qisqarish salohiyatini oshiradi hamda hujayraviy o‘sish omillarini (protoonkogenlar) faollashtiradi. Natijada tomirlar va yurak silliq mushaklarining gipertrofiyasi va giperplaziyasi yurak (gipertrofiya) hamda tomirlarning (qisqaruvchanlik ortishi, devorning qalinlashishi va tomir bo‘shlig‘ining torayishi) qayta tuzilishiga olib keladi. Bular moslashuv reaksiyalari bo‘lishiga qaramay, gipertenziyaning davom etishiga ham xizmat qiladi. AB ko‘tarilishi chap qorincha sistolik bosimining, qorincha devori zo‘riqishining (va gipertrofiyasining) ortishiga, shuningdek, erkin radikalli oksidlanish natijasida miokard shikastlanishining kuchayishiga olib keladi.

Gemodinamik buzilishlar qisqa muddatli (moslashuv) va uzoq muddatli (integral) ta’sir ko‘rsatuvchi tizimlardagi neyrogumoral omillar patologiyasi orqali yuzaga chiqadi. Birinchisida yirik arteriyalar — bosh miya markazlari — simpatik nervlar — qarshilik ko‘rsatuvchi tomirlar — qon sig‘diruvchi tomirlar — yurak zanjiridagi baroretseptor aloqalari buziladi. Shuningdek, renin–angiotenzin mexanizmi va qarshilik ko‘rsatuvchi tomirlarni o‘z ichiga olgan buyrakning endokrin boshqaruv konturi faollashadi. Integral boshqaruv tizimidagi buzilishlar aldosteronning ortiqcha ajralishi, natriy va suvning organizmda ushlanib qolishi, shuningdek, buyraklar (prostaglandin E2, kallikrein, bradikinin), qon tomirlar (prostatsiklin, kallikrein–kinin va dopaminergik tomir tizimlari, endoteliyning bo‘shashtiruvchi omili — azot oksidi) hamda yurakning (bo‘lmacha natriyuretik omili) bosimni pasaytiruvchi mexanizmlari zaiflashishi bilan namoyon bo‘ladi.

AG patogenezidagi muhim omillarga to‘qimalarning insulinga rezistentligi, natriyning qayta so‘rilishi va simpatik nerv tizimi faolligining kuchayishi, protoonkogenlar ekspressiyasining ortishi hamda tomirlarni kengaytiruvchi stimullarning susayishi kiradi. Bundan tashqari, kortizol va qalqonsimon bez gormonlari ortiqcha ajralishi ta’sirida tomirlar va miokard retseptorlarining zichligi hamda adrenergik ta’sirlarga sezgirligi oshadi. Yurak-qon tomir tizimi ritmlarini boshqaruvchi neyroendokrin tizimlar va gormonlar biologik ritmlarining buzilishi ham muhimdir. Jinsiy gormonlar ishlab chiqarilishining kamayishi va ularning tomirlarni himoya qilish ta’siri, mahalliy neyrogumoral tizimlarning (buyrak, miya, yurak, qon tomirlar) gemodinamikaga ta’siri, tomirlarning qayta tuzilishi hamda vazoaktiv gormonlardan foydalanilishining patogenetik ahamiyati muhokama qilinmoqda.

Yurak va qon tomirlar qayta tuzilishi, gipertenziyaning uzoq davom etishi miokardning diastolik va sistolik funksiyalari, shuningdek, miya, koronar va periferik gemodinamikaning buzilishiga olib kelib, arterial gipertenziyaga xos asoratlar (insult, infarkt, yurak va buyrak yetishmovchiligi) rivojlanishiga sabab bo‘ladi.

Arterial bosimning tasnifi: Korotkov usuli bilan o‘lchangan bosim

Ilgari[kim tomonidan?]bir odamning ikki qo‘lida sistolik arterial bosim o‘lchanganda, me’yorda kichik tafovut bo‘lishi mumkin deb hisoblangan. Biroq so‘nggi ma’lumotlarga ko‘ra, 10—15 mm sim. ust. farq serebrovaskulyar kasalliklar bo‘lmasa ham, hech bo‘lmaganda arterial gipertenziya va boshqa yurak-qon tomir kasalliklari rivojlanishiga xizmat qiluvchi periferik tomirlar patologiyasidan dalolat berishi mumkin. Ushbu belgi sezgirligi past (15 %) bo‘lsa-da, uning o‘ziga xosligi juda yuqori (96 %). Shuning uchun ko‘rsatmalarda doim belgilanganidek, arterial bosimni ikkala qo‘lda o‘lchash, qo‘shimcha tekshiruvlar zarurligini aniqlash uchun farqlarni qayd etish, bosimni esa ikki qo‘ldagi eng yuqori ko‘rsatkich asosida tasniflash kerak. Xatoga yo‘l qo‘ymaslik uchun har safar har bir qo‘lda bosimni qisqa tanaffuslar bilan uch martadan o‘lchab, eng past ko‘rsatkichlarni haqiqiy deb qabul qilish tavsiya etiladi (biroq ayrim bemorlarda har bir o‘lchashda bosim pasaymasdan, aksincha, oshishi mumkinligini unutmaslik kerak).

Arterial gipertenziya darajalari (arterial bosim darajalari)
AB toifalariSABDAB
Optimal< 120< 80
Me’yoriy120—129 (< 130*)80—84 (< 85*)
Yuqori me’yoriy130—139 (130—139*)85—89 (85—89*)
1-darajali AG140—159 (140—159*)90—99 (90—99*)
2-darajali AG160—179 (≥160*)100—109 (≥100*)
3-darajali AG≥ 180 (mavjud emas*)≥ 110 (mavjud emas*)
Izolyatsiyalangan sistolik AG **≥ 140< 90

* — 2020-yildan AG darajasining yangi tasnifi (ACC/AHA Hypertension Guidelines). ** — Izolyatsiyalangan sistolik AG sistolik arterial bosim darajasiga muvofiq 1, 2, 3-darajalarga ajratilishi kerak.

JNC-VII hujjatlarida me’yoriy va yuqori me’yoriy bosim guruhlari alohida saqlanib, ikkisi ham pregipertenziya holatidagi odamlar guruhlari sifatida tavsiflangan, ammo AGning 2- va 3-darajalari JNC-VII bo‘yicha yagona ikkinchi darajaga birlashtirilgan. Akademik A. L. Myasnikov faqat AGning taxminan 3-darajasiga mos guruhni «sklerotik gipertenziya» guruhi deb ta’riflagan. AGning ateroskleroz, yurak ishemik kasalligi, JNC-VI bo‘yicha 1—2-darajali AG bo‘lgan, yurak metabolik sindromi kuzatilmaydigan bemorlarda yurak yetishmovchiligi bilan aloqasi juda murakkab hamda bir xil bo‘lmasligi mumkin. Shu sababli ularga buyuriladigan antigipertenziv vositalar bosimni tushirishdan mustaqil kardioprotektiv ta’sirga ega bo‘lishi kerak. Ammo AG doimo buyrak ishemik kasalligi rivojlanishiga xizmat qiladi; AG va hatto pregipertenziya ham nishon a’zolar zararlanishi sababli yurak metabolik sindromi yoki diabeti bor bemorlarning prognozini yomonlashtiradi.

«Gipertoniya kasalligining bosqichlari» (sovet tasnifi):

  • Gipertoniya kasalligining (GK) I bosqichida eski tibbiy texnologiyalar yordamida aniqlash mumkin bo‘lgan «nishon a’zolar» o‘zgarishlari kuzatilmaydi;
  • Gipertoniya kasalligining (GK) II bosqichi bir yoki bir nechta «nishon a’zo»da o‘zgarish mavjud bo‘lganda aniqlanadi;
  • Gipertoniya kasalligining (GK) III bosqichi u bilan bog‘liq klinik holatlar mavjud bo‘lganda aniqlanadi.

Birlamchi va ikkilamchi arterial gipertenziya sindromlari farqlanadi. Birlamchi arterial gipertenziya (essensial gipertenziya, gipertoniya kasalligi) sindromi AB ko‘tarilgan bemorlarning 90—95 % ida uchraydi, qolgan 5 % da esa buyrak yoki boshqa kelib chiqishli ikkilamchi AG deb birlashtiriladigan kasalliklar sabab bo‘ladi.

Birlamchi AG (gipertoniya kasalligi) sindromi kasallikning boshida odatda arterial bosim beqaror ko‘tarilib turadigan uzoqroq yoki qisqaroq davr bilan kechadi; ba’zida bu gipertonik krizlar bilan asoratlanadi. Bemor kriz boshlanguniga qadar o‘zini yomon his qilmasligi va shifokor tashxis qo‘ymaguncha kasalligidan bexabar bo‘lishi mumkin. Bu umuman AGga xos bo‘lib, uning xavfli asoratlari va ikkilamchi AGga sabab bo‘ladigan kasalliklardan farqli ravishda, ko‘pincha subyektiv belgilarsiz kechadi. Shunga qaramay, AG bosh og‘rig‘i, yurak sohasidagi og‘riq (kardialgiya), umumiy holsizlik, uyqu buzilishi bilan ham namoyon bo‘lishi mumkin. Uyqu buzilishi ko‘pincha tunda siydik hosil bo‘lishi kuchayishi va nikturiyatufayli yuzaga keladi. Sog‘lom odamda kunduzgi bosim oshishi turli faoliyatlarda muvaffaqiyatga yordam beradigan bo‘lsa ham, tungi uyquda AB sezilarli pasayib, optimal qiymatlarga tushadi; gipertoniya kasalligida esa odatda bunday bo‘lmaydi. Tungi smenada ishlash yoki tungi turmush tarzi gipertoniya kasalligini rivojlantirishga xizmat qiladi. Nishon a’zolar shikastlanishi miokard gipertrofiyasi va tomir devorlarining qalinlashishi bilan namoyon bo‘ladi.

Buyrakdan kelib chiqadigan ikkilamchi (simptomatik) arterial gipertenziya sindromi buyrak arteriyalari zararlanganda (vazorenal yoki renovaskulyar gipertenziya) va parenximatoz gipertenziyalarda, jumladan, IgA-nefropatiya, surunkali glomerulonefrit, o‘tkir glomerulonefritni asoratlantirgan ikkilamchi glomerulonefrit, homiladorlar nefropatiyasi, diabetik nefropatiya, podagra, kollagenozlar, vaskulitlar, buyrak o‘smalari va siydik-tosh kasalligida kuzatiladi. Sindromga ko‘pincha bel sohasidagi og‘riq, dizuriya belgilari, shishlar, shuningdek, siydik cho‘kmasidagi patologik o‘zgarishlar va qon tahlillaridagi yallig‘lanish belgilari hamroh bo‘ladi.

Simptomatik gipertenziyaning boshqa sabablari endokrin tizim kasalliklari, bosh miya kasalliklari va jarohatlarining oqibatlari, aortaning yallig‘lanish kasalliklari va rivojlanish nuqsonlari hamda boshqa ko‘plab holatlar bo‘lishi mumkin. Simptomatik (ikkilamchi) gipertenziyaga sabab bo‘lgan kasalliklar o‘z vaqtida davolanmasa, bemorlarda gipertoniya kasalligi ham rivojlanadi. Bunday kasalliklar tuzalgach, AG yengillashadi, ammo gipertoniya kasalligi sababli butunlay yo‘qolmaydi.

Kasallikning klinik kechishi

Gipertoniya kasalligi

Gipertoniya kasalligi (essensial gipertenziya) — ko‘p omilli va ko‘p sababli kasallik. Uning patogenezi asosida quyidagilar yotadi:

  • ichki omillar:
    • rivojlanish anomaliyalari (masalan, tug‘ilgandagi g‘ayrioddiy vazn);
    • boshqa simptomatik tarkibiy qismlar, masalan, bemor tug‘ilayotgan paytda tug‘ruqni olib borish bilan bog‘liq omillar;
    • uzoq muddatli bosimni oshiruvchi mexanizmlar faolligini kuchaytiradigan va/yoki bosimni pasaytiruvchi mexanizmlar faolligini susaytiradigan irsiy poligen omillar;
  • tashqi omillar:
    • iqlim;
    • noto‘g‘ri ovqatlanish, ayniqsa, osh tuzini ortiqcha iste’mol qilish
    • iste’mol qilinadigan suvning sifatsizligi;
    • zararli mehnat sharoitlari;
    • turar joyning mikroiqlimi;
    • to‘g‘ri dam olmaslik;
    • vitaminlar va almashinmaydigan bioelementlar tanqisligi;
    • odamlar bilan o‘zaro munosabatlar.

Gipertoniya kasalligining bevosita sababi qonning bir daqiqalik hajmini va/yoki periferik tomir qarshiligini oshiradigan biologik mexanizmlar faolligining kuchayishidir. Bu mexanizmlarda patogen mikroorganizmlar ko‘payishi muhim o‘rin tutadi. Xususan, turli stress holatlarida kuchayadigan sitomegalovirus replikatsiyasi izolyatsiyalangan sistolik va sistolik-diastolik gipertenziya bilan bog‘liq ekani qayd etilgan. Bunday bog‘liqlik dastlab Rossiyada, keyin AQSHning O‘rta Atlantika shtatlari hamda qozoq va xitoy populyatsiyalarida kuzatilgan, AQSHning umumiy aholisi bo‘yicha ma’lumotlar esa hali yetarlicha o‘rganilmagan. Sababi, sitomegalovirus ta’sirida qon va to‘qimalarda angiotenzin II hamda renin ekspressiyasi ortishi aniq kuzatilsa-da, bu doim arterial gipertenziyaga olib kelmaydi. Masalan, Afrika irqiga mansub odamlarda angiotenzin II va renin darajalari juda yuqori, ularda gipertenziya haqiqatda og‘irroq kechadi, ammo Kuba, Puerto-Riko va, ayniqsa, Afrikada AG tarqalishi odatda AQSHning oq tanli aholisi orasidagidan ancha past.

Kasallik buyraklarning bosimni pasaytirish funksiyasi zaiflashgan paytdan boshlab mustahkamlanadi. U diastolik va/yoki sistolik arterial bosimning barqaror, surunkali ko‘tarilishi bilan namoyon bo‘ladi; aholida uchrash chastotasi 15 dan 47 % gacha.

Hozirgi vaqtda olimlar, avvalo Rossiyadagi G. F. Lang va keyinchalik Kanadadagi mashhur fiziolog G. Selye , gipertoniya rivojlanishiga olib keluvchi va uning prognoziga ta’sir qiluvchi patogenetik mexanizmlarning muhim tarkibiy qismlari mehnat va turmush sharoitlari, ijtimoiy omillar hamda psixoemotsional stress ekanini aniqlagan. Uzoq davom etadigan ruhiy jarohatlanish muhim o‘rin tutadi. Shu bilan birga, stress ta’sirining darajasi insonning shaxsiy xususiyatlari va arterial gipertenziyaga moyilligiga bog‘liq degan taxmin ham mavjud.

Gipertonik kriz

Gipertonik kriz arterial bosimni tartibga soluvchi mexanizmlarning keskin buzilishi natijasida yuzaga keladi. Bu arterial bosimning juda oshishi va ichki a’zolarda qon aylanishining buzilishiga sabab bo‘ladi. Gipertonik kriz paytida bosh miya va yurakning qon bilan ta’minlanishi buzilganini ko‘rsatuvchi belgilar kuzatiladi. Bemorlarda quyidagi shikoyatlar va alomatlar uchraydi:

  • Arterial bosimning keskin va ko‘pincha odatdagidan juda yuqori ko‘tarilishi (odatda normal yoki past bosimli gipotenziv bemorlarda gipertonik kriz vaqtida bosim juda yuqori qiymatlarga yetmasligi ham mumkin)
  • Ish qobiliyatining pasayishi, charchoq
  • Yuz va ko‘krakning qizarishi
  • Ko‘z oldida «chivinlar» yoki miltillovchi dog‘lar paydo bo‘lishi
  • Uyqusizlik, xavotir, qo‘rquv
  • Bosh og‘rig‘i, ayniqsa ensa sohasida
  • Quloqlarda shovqin, jiringlash, chiyillash, eshitishning bo‘g‘iq bo‘lishi
  • Nafas qisishi
  • Ko‘krak qafasidagi og‘riq
  • Nevrologik buzilishlar, bosh aylanishi, ongning xiralashishi

Gipertonik kriz asoratlangan (hayot uchun xavfli) bo‘lishi mumkin, bunda hayotni saqlash uchun tibbiy yordamni bir soat ichida ko‘rsatishga intilish kerak; asoratlanmagan krizda esa yordam 24 soatgacha ko‘rsatilishi mumkin. Xavfli gipertenziyada yordam kechroq ko‘rsatilganda ham bemor hayotini saqlab qolish ehtimoli bor. Shunday bo‘lsa-da, barcha holatlarda davolashni imkon qadar tez boshlash kerak, chunki nishon a’zolar shikastlanishi davolash boshlanishigacha o‘tgan vaqtga bog‘liq bo‘lib, barcha krizlar va xavfli gipertenziyada yuz beradi.

Quyidagi holatlarda gipertonik kriz doimo asoratlangan hisoblanadi:

Gipertonik kriz ilgari yurak va bosh miya kasalligi bo‘lmagan bemorlar uchun ham, bunday kasalliklari bor bemorlar uchun ham xavfli. Gipertonik krizlar feoxromotsitoma bilan og‘rigan bemorlarda (jumladan, gipotenziyafonida), shuningdek, essensial gipertenziya (gipertoniya kasalligi) bilan og‘rigan bemorlarda vaqti-vaqti bilan ko‘p kuzatiladi. Feoxromotsitomadagi krizlarga o‘xshash adrenergik (katexolaminli) krizlar kokain yoki amfetamin iste’mol qilinganda, efedrin va noradrenalindozasi oshirib yuborilganda, klonidin yoki metildopa bekor qilinganda, ko‘pincha og‘ir kuyishlardan keyin kuzatiladi. Shunga o‘xshash vegetativ krizlar yurak va yurak-qon tomir tizimining somatoform vegetativ disfunksiyasida ham uchraydi. Gipertonik krizni boshdan kechirganlarda uning takrorlanishiga moyillik bo‘ladi. Gipertoniya kasalligi va feoxromotsitoma boshqa arterial gipertenziyalar bilan birga ham kechishi mumkin. Xavfli gipertenziya har qanday arterial gipertenziyaning asorati bo‘lishi mumkin. Asoratlangan gipertonik krizlarda (hypertensive emergency — shoshilinch gipertenziv holat) tibbiy yordamni bir necha o‘n daqiqa ichida (eng kechi bir soatgacha), qatlamlarga ajraluvchi aorta anevrizmasida esa bir necha daqiqa ichida ko‘rsatish lozim. Gipertonik krizlarni arterial bosim oshishi bilan kechadigan boshqa o‘xshash holatlardan farqlash zarur: preeklampsiya (faqat homiladorlarda uchraydi), eklampsiya (aniqlanmagan preeklampsiyaning ham asorati bo‘lib, tug‘ruq paytida va undan keyin ham yuz berishi mumkin), yurak va yurak-qon tomir tizimining somatoform disfunksiyasidagi vegetativ kriz, vahima xuruji bilan kechadigan vahima buzilishida, umumlashgan xavotir buzilishi, obsesiv-kompulsiv nevroz, fobiyalar, travmadan keyingi stress sindromi, bosh og‘riqlari (ayniqsa, gipertoniya kasalligiga xos bosh og‘riqlari va migren), stenokardiya xurujlari, buyrak sanchig‘i, nefroptoz (u enteroptozoqibati ham bo‘lishi mumkin), tireotoksik krizlar, eritremik krizlar, xavfli arterial gipertenziyaning boshlanishi, surunkali buyrak kasalliklarining zo‘rayishi va hokazo. Bu holatlar gipertonik kriz bilan birga ham uchrashi mumkin. Gipertonik kriz ilgari aniqlanmagan arterial gipertenziyaning birinchi namoyon bo‘lishi mumkin.

Gipertonik krizni davolash bemorga tinch sharoit yaratish va bosimni aniq o‘lchashdan boshlanadi. Dastlabki tibbiy yordam (oddiy birinchi yordamemas) ko‘rsatilganda va tibbiyot muassasasida ko‘rsatmalarga muvofiq (har bir preparatning mutlaq va nisbiy qarshi ko‘rsatmalari hisobga olinib) parenteral yo‘l bilan enalaprilat (ayniqsa, yurak chap qorinchasining yetishmovchiligida, buyrak arteriyalari stenozisiz kechadigan xavfli gipertenziyada va qon plazmasi renini faolligi yuqori bo‘lgan krizlarda ko‘rsatiladi, ammo miokard infarktida shoshilinch yordam uchun mumkin emas, chunki infarktdan keyingi birinchi sutkada AAF ingibitorlarini vena ichiga yuborish mumkin emas), nitroglitserin (o‘tkir koronar sindrom va chap qorinchaning o‘tkir yetishmovchiligida); natriy nitroprussid (gipertonik ensefalopatiyada tanlov preparati, biroq u kalla ichki bosimini oshirishi va azotemiyaga sabab bo‘lishi mumkinligini hisobga olish kerak); beta-adrenoblokatorlar (metoprolol, esmolol — esmolol) aorta anevrizmasining qatlamlarga ajralishi va o‘tkir koronar sindromda, shuningdek, plazma renini faolligi yuqori bo‘lib, enalaprilatga qarshi ko‘rsatmalar mavjud bo‘lganda afzal ko‘riladi); antiadrenergik vositalar (fentolamin — feoxromotsitomaga shubha qilinganda); diuretiklar (chap qorinchaning o‘tkir yetishmovchiligida furosemid); neyroleptiklar (droperidol); preeklampsiya va eklampsiyada gidralazin, labetalol, eklampsiyada esa magniy sulfat (homila tirik bo‘lsa, sekin yuboriladi va tirik bola tug‘ilishidan kamida ikki soat oldin to‘xtatiladi); ganglioblokatorlar — pentamin, masalan, bunday krizda odatda beta-blokatorlar buyurilsa-yu, bemorda surunkali obstruktiv o‘pka kasalligi bo‘lsa. Feoxromotsitomadagi gipertonik krizni davolashda alfa-adrenoblokatorlar (— fentolamin(5—10 mg vena ichiga yoki mushak ichiga yuboriladi, keyin 2—3,5 mkg/kg/min tezlikda infuziya o‘rnatiladi) qo‘llanadi. Gipertenziya bartaraf etilganidan keyin yaqqol taxikardiya va/yoki yurak ritmi buzilishlari bo‘lsa, beta-adrenoblokatorlarbuyuriladi. Shifokor tayinloviga ko‘ra, bemor takroriy va keyingi asoratlanmagan gipertonik krizlarni to‘xtatish uchun kaptopril, kamroq hollarda — labetalol, prazozin, sistolik arterial bosim 200 mm sim. ust. dan yuqori bo‘lsa — klofelin ni til ostiga yoki og‘iz orqali qabul qiladi. Krizlarga moyil bemor shifokor buyurgan til ostiga qo‘yiladigan vositalarni doim yonida olib yurishi kerak. Statsionar sharoitda tibbiy yordam mavjud bo‘lsa, vena ichiga enalaprilat, labetalol, prazozin, nifedipin.

Gipertonik kriz asoratlari: retinopatiya, ko‘ruv nervi diskining shishishi, ko‘rishning buzilishi va yo‘qolishi, yurakning aritmik kasalligi, yurak yetishmovchiligi, miokard infarkti, disseminatsiyalangan tomir ichi qon ivishi sindromi (DVS-sindrom), gemolitik anemiya, bosh miya qon aylanishining o‘tkir buzilishi, o‘pka shishi, miya shishi, buyrak yetishmovchiligi, o‘lim bilan yakunlanish.

Tashxislash

Insonda gipertoniya mavjudligini aniqlashga imkon beradigan uchta asosiy tashxislash usuli:

  • arterial bosimni o‘lchash,
  • fizikal tekshiruv,
  • elektrokardiogrammani yozib olish.
Arterial bosimni o‘lchash

Arterial bosim maxsus apparat — sfigmomanometr yordamida o‘lchanadi. U avtomatik (elektron) yoki qo‘lda ishlatiladigan (simobli yoki mexanik aneroid) bo‘lishi mumkin. ABni qo‘lda ishlatiladigan sfigmomanometr bilan o‘lchash uchun qo‘shimcha ravishda fonendoskop.

talab etiladi. Katta yoshli inson uchun ABning me’yoriy chegaralari — 120—140/80—90 mm sim. ust. Ammo ayrim kishilarda bosim bundan past bo‘lsa ham, ular o‘zlarini mutlaqo yaxshi his qiladi; ular uchun «me’yoriy» hisoblangan 120/80 ko‘rsatkichi aslida AB oshganini anglatishi mumkin. Hozir ko‘pchilik hollarda ABning 120 dan 140 mm sim. ust. gacha bo‘lgan qiymatlari «pregipertenziya» sifatida qaraladi.

Arterial bosim yosh, yurak holati, hissiy ahvol, jismoniy faollik va odam qabul qilayotgan boshqa dorilarga qarab o‘zgarishi mumkin. Shu bois AB bir marta ko‘tarilgani aniqlansa, bu bemorda gipertoniya bor degani emas. ABni uy sharoitida kuzatishda shifokorga borishdan oldingi 7 kun davomida kuniga 2 marta (ertalab va kechqurun), har safar 2 tadan o‘lchash tavsiya etiladi. Birinchi kuni olingan ma’lumotlar chiqarib tashlanib, qolgan barcha o‘lchovlarning o‘rtacha arifmetik qiymati olinadi.

Tibbiy anamnez

Gipertoniyani tashxislash shifokorning bemor bilan suhbatini ham o‘z ichiga oladi. Shifokor bemor ilgari qanday kasalliklar bilan og‘rigani yoki hozir nimalardan aziyat chekayotganini aniqlaydi. Chekish, xolesterin darajasining yuqoriligi, qandli diabet kabi xavf omillari, shuningdek, irsiy anamnez — bemorning ota-onasi, buvisi, bobosi va boshqa yaqin qarindoshlari gipertoniyadan aziyat chekkan-chekmagani baholanadi.

Fizikal tekshiruv

Bemorning fizikal tekshiruvi, avvalo, fonendoskop yordamida yurakni tekshirishni o‘z ichiga oladi. Bu usul yurakdagi shovqinlarni, odatdagi tonlarning o‘zgarishini (kuchayishi yoki susayishi), shuningdek, g‘ayrioddiy tovushlarning paydo bo‘lishini aniqlashga imkon beradi. Bu ma’lumotlar, eng avvalo, AB ko‘tarilishi tufayli yurak to‘qimalarida kechayotgan o‘zgarishlar va yurak nuqsonlari mavjudligidan dalolat beradi.

Elektrokardiogramma

Elektrokardiogramma — yurakning elektr potensiallari vaqt o‘tishi bilan qanday o‘zgarishini maxsus lentada qayd etish usuli. Bu, avvalo, yurak ritmining turli buzilishlarini aniqlashda ajralmas usul hisoblanadi. Bundan tashqari, EKG arterial gipertoniyaga xos bo‘lgan chap qorincha devori gipertrofiyasini ham aniqlash imkonini beradi.

Exokardiografiya

Yuqorida sanab o‘tilgan tashxislash usullaridan tashqari, masalan, exokardiografiya (yurakning ultratovush tekshiruvi) ham qo‘llanadi. Bu yurak tuzilishidagi nuqsonlar, uning devorlari qalinligidagi o‘zgarishlar va klapanlar holatini aniqlashga imkon beradi.

Arteriografiya

Arteriografiya, shu jumladan aortografiya — arteriya devorlari va ularning bo‘shlig‘ini rentgenologik tekshirish usuli. Bu usul koronar arteriya devorlarida ateromatoz pilakchalar mavjudligini (koronarografiya), aorta koarktatsiyasini (aortaning muayyan qismidagi tug‘ma torayish) va boshqalarni aniqlash imkonini beradi.

Dopplerografiya

Dopplerografiya — arteriya va venalardagi qon oqimi holatini aniqlashga mo‘ljallangan ultratovush diagnostikasi usuli. Arterial gipertenziyada shifokor birinchi navbatda uyqu arteriyalari va miya arteriyalarining holatini tekshiradi. Buning uchun aynan ultratovush keng qo‘llanadi, chunki u mutlaqo xavfsiz va asoratlarga sabab bo‘lmaydi.

Qonning biokimyoviy tahlili

Qonning biokimyoviy tahlili ham gipertoniyani tashxislashda qo‘llanadi. Avvalo, xolesterin hamda yuqori, past va juda past zichlikdagi lipoproteinlar darajasi aniqlanadi, chunki ular aterosklerozga moyillik ko‘rsatkichlaridir. Bundan tashqari, qondagi qand miqdori tekshiriladi. Gipertoniya tashxisida buyraklar holatini baholash ham muhim bo‘lib, buning uchun umumiy siydik tahlili, qonning biokimyoviy tahlili (kreatinin va mochevina darajasi), shuningdek, buyraklar va ularning tomirlarini ultratovushda tekshirish usullari qo‘llanadi.

Qalqonsimon bez faoliyatini tekshirish

Qonda TTG va qalqonsimon bezning T4 gormoni aniqlanadi. Bu usullar qalqonsimon bezning arterial bosim ko‘tarilishidagi rolini aniqlashga yordam beradi.

Davolash

Gipertoniya kasalligini, hech bo‘lmaganda, uning dastlabki bosqichlarida davolab tuzatish mumkinligi shubhasiz. Shuning uchun gipertoniya kasalligining oldini olish va uni muvaffaqiyatli davolashning birinchi hamda eng muhim sharti — uni rivojlanishning erta bosqichida aniqlashdir.[manba 2076 kundan beri ko‘rsatilmagan]G. F. Lang

Arterial gipertenziyani davolash bo‘yicha amaliy tavsiyalarning aksariyati 45—50 yoshdan katta bemorlarga qaratilgan. 40 yoshdan kichik bemorlarni, ayniqsa izolyatsiyalangan sistolik gipertenziyasi bo‘lganlarni davolash esa ko‘p yillardan beri bahsli masala bo‘lib qolmoqda. Chunki mutaxassislar «soxta (zararsiz) gipertenziya» va «haqiqiy gipertenziya» yondashuvlari tarafdorlariga bo‘lingan, bundan tashqari, bu yoshdagi bemorlarni olib borish bo‘yicha davolash strategiyalari samaradorligining ishonchli dalillari yetarli emas.

Turmush tarzini o‘zgartirish eng muhim choradir. Arterial gipertenziyani davolashni dorisiz terapiya, ikkilamchi gipertenziyaga sabab bo‘lgan kasalliklarni va gipertoniya kasalligining simptomatik tarkibiy qismlarini davolashdan boshlash lozim. Dorisiz davolash quyidagilarni o‘z ichiga oladi: osh tuzi, yog‘lar va tez hazm bo‘ladigan uglevodlarni cheklovchi parhezga rioya qilish; mehnat va dam olishning maqbul tartibi; stressga qarshi kurash; spirtli ichimliklarni suiiste’mol qilish, chekish va boshqa psixofaol moddalardan voz kechish; har kuni o‘rtacha jismoniy faollik va tana vaznini me’yorlashtirish. Bu choralar yetarli samara bermagandagina dorisiz terapiyaga dori vositalari bilan davolash qo‘shiladi.

Dori bilan davolashning maqsadi arterial bosimni pasaytirish (bosimni shunchaki tushirish emas, uning ko‘tarilish sababini bartaraf etish) — 140/90 mm sim. ust. dan past darajaga tushirishdir. Bunda xavfi yuqori yoki juda yuqori bo‘lgan bemorlar (qandli diabet, yurak ishemik kasalligi va boshqalar) bundan mustasno bo‘lib, ular uchun maqsadli AB 130/80 dan past. Davolash boshida (xavf darajasiga qarab) bitta preparat bilan yoki kombinatsiyalangan terapiya qo‘llanadi. Monoterapiya samara bermasa, avvalgi preparatni maksimal dozada qo‘llashdan ko‘ra, antigipertenziv dorilarning kichik dozali kombinatsiyalari afzal. Tavsiyalarga ko‘ra, avvalo, prognozni yaxshilovchi (o‘lim hamda o‘limga olib kelmaydigan infarkt va insult xavfini kamaytiruvchi) vositalar buyuriladi.

Arterial gipertenziyada dori bilan davolash usulini tanlash tamoyillari

Yurak-qon tomir hodisalari xavfini kamaytiruvchi asosiy omil muayyan dori emas, balki arterial bosim va/yoki periferik tomirlar qattiqligi hamda miokard gipertrofiyasining qanchalik kamayishidir. ACCOMPLISH tadqiqotida amlodipin va benazepril bilan davolash yurak-qon tomir hodisalari chastotasining 20 % ga kamayishi bilan bog‘langan; bu natija gidroxlorotiazid va benazeprilkombinatsiyasi bilan solishtirilganda kuzatilgan, garchi ikkinchi kombinatsiya sutka davomida bosimni yaxshiroq nazorat qilgan bo‘lsa-da.

Ba’zi bemorlarda hamroh kasalliklar mavjudligi muayyan antigipertenziv preparatlarni tanlashni taqozo etadi, chunki ular bosimni tushirishdan mustaqil ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Masalan, ALLHAT tadqiqotidan keyin ham alfa-blokatorlar prostata bezi adenomasi bo‘lgan bemorlarda AGni davolashda qo‘llanmoqda, garchi AGning o‘zini uzluksiz davolash uchun tavsiya etilmasa ham (bu AGni davolashda hamon qo‘llanadigan alfa-blokator xususiyatli beta-blokatorlarga taalluqli emas).

Alohida ko‘rsatmasi bo‘lmagan bemorlar uchun antigipertenziv vositalarning asosiy sinflari tiazidli yoki tiazidga o‘xshash diuretiklar, torasemid diuretigi, angiotenzinni aylantiruvchi ferment (AAF) ingibitorlari yoki angiotenzin retseptorlari blokatorlari (ARB), nifedipin guruhiga mansub uzoq ta’sir qiluvchi kalsiy kanali blokatorlaridir. AAF ingibitorlari va kalsiy kanali blokatorlari kombinatsiyasining yuqori samaradorligini tasdiqlovchi ma’lumotlar mavjud. Shuning uchun boshlang‘ich davolashda aynan shu guruh preparatlarini qo‘llash tavsiya etiladi: zarurat tug‘ilganda yana bitta dori qo‘shish orqali yuqori samarali kombinatsiyani ta’minlash mumkin.

Shu yondashuvda yosh bemorlar uchun eng yaxshi preparat (ayollar kontratseptiv vositalarni qabul qilayotgan bo‘lsa) ingibitorlar AAFguruhiga mansub vositadir. Keksa bemorlar va Afrika irqiga mansub kishilar uchun esa (ularda AAF ingibitorlarining nojo‘ya ta’sirlari ancha ko‘p uchrashi sababli) digidropiridin guruhidagi kalsiy kanali blokatori ma’qul. Biroq keksa bemorlarda yurak yetishmovchiligini davolash va uning oldini olish uchun dastlab AAF ingibitoridan foydalanish maqsadga muvofiq bo‘lishi mumkin (yurak yetishmovchiligi yoki chap qorinchaning alomatsiz disfunksiyasi bo‘lsa, beta-adrenoblokatorlar qo‘shiladi). AAF ingibitori va diuretiklarning kombinatsiyasini yoki qo‘shimcha diuretikni buyurish orqali giperkaliemiya chastotasini keskin kamaytirish mumkin. Yuqori texnologiyali tibbiy aralashuvlardan o‘tganlarga yoki AAF ingibitorlari sababli quruq yo‘tal va boshqa nojo‘ya ta’sirlar paydo bo‘lganlarga AAF ingibitori o‘rniga ARB buyuriladi. Diabetik yoki IgA-nefropatiyada esa nojo‘ya ta’sir bo‘lmasa, ARB AAF ingibitorining minimal dozasi bilan birga buyurilishi mumkin.

Agar ushbu bemor uchun tanlov preparati tiazidli diuretikbo‘lsa, xlortalidonga ustunlik berish kerak. Agar bemorning arterial bosimi pasaymasa, dastlab kombinatsiyalangan terapiyaga o‘tmasdan, boshqa guruh preparatini buyurish maqsadga muvofiq bo‘ladi.

Arterial bosimi maqsadli ko‘rsatkichdan 20/10 mm sim. ust. ga yuqori bo‘lgan bemorlarda davolashni digidropiridin guruhidagi kalsiy kanali blokatori va AAF ingibitoridan iborat kombinatsiyalangan terapiya bilan boshlash, zaruratda diuretik qo‘shish tavsiya etiladi.

Shu bilan birga, kalsiy kanali blokatorlarini davolashga qo‘shish ko‘krak bezi saratoni xavfini 2,5 baravar oshiradi. Bu ko‘rsatkich 55—74 yoshdagi ayollarda boshqa antigipertenziv preparatlarni qabul qiladigan yoki umuman dori ichmaydigan ayollarga nisbatan aniqlangan. Nazariy jihatdan bu kalsiy kanali blokatorlari boshqa onkologik kasalliklar rivojlanishining prognoziga ham salbiy ta’sir qilishi mumkinligini anglatadi.

Antigipertenziv preparatlar tasnifi

  1. Diuretiklar
    b) Tiazidli va tiazidga o‘xshash
    v) Kaliyni saqlovchi
    g) Karboangidraza ingibitorlari
    d) Quyidagi modda antagonistlari: aldosteron
  2. Adrenergik retseptorlar antagonistlari
    a) Alfa-blokatorlar
    b) Beta-blokatorlar
    c) Alfa- va beta-blokatorlar
  3. Adrenergik retseptorlar agonistlari
    a) Alfa2-agonistlar
  4. Kalsiy kanali blokatorlari
  5. AAF ingibitorlari
  6. Quyidagi modda retseptorlari antagonistlari: angiotenzin-2
  7. Vazodilatatorlar
  8. Reninning bevosita ingibitorlari

Beta-adrenoblokatorlar

«Eski» deb ataladigan dori vositalari guruhi. Ular yurak qisqarishlari chastotasi va yurakdan chiqariladigan qon hajmini kamaytirish hisobiga bilvosita gipotenziv ta’sir ko‘rsatadi. Randomizatsiyalangan tadqiqotlarda, asosan, yurak ishemik kasalligining oldini olish va uning prognozini yaxshilashdagi samarasi isbotlangan. Yurak yetishmovchiligi, chap qorinchaning alomatsiz disfunksiyasi va miokard infarktini boshdan kechirgan bemorlarda yashab qolish ko‘rsatkichini oshiradi. Eng ko‘p uchraydigan nojo‘ya ta’siri — bronxospazm. Shu sababli ko‘pchilik mutaxassislar surunkali obstruktiv o‘pka kasalligi va bronxial astma bo‘lgan bemorlarda AGni bitta dori bilan davolash uchun ularni tavsiya etmaydi. Uzoq muddat qabul qilinganda qandli diabet va erektil disfunksiya rivojlanishiga yordam berishi mumkin. Taxikardiya, yurak yetishmovchiligi yoki chap qorinchaning alomatsiz disfunksiyasi bilan kechmaydigan arterial gipertenziyada birinchi qator preparatlari sifatida xalqaro va Yevropa tavsiyalaridan chiqarilgan. Qo‘llanganda har bir preparatning individual xususiyatlarini alohida hisobga olish zarur. Asosiy ko‘rsatmalar: yurak yetishmovchiligi yoki chap qorinchaning alomatsiz disfunksiyasida kombinatsiyalangan terapiya (karvedilol va uzoq muddat ajralib chiqadigan selektiv beta-blokatorlar, ularning oddiy shakllari emas), shuningdek, AGdagi simpatoadrenal tizim faollashuvi bilan bog‘liq taxiaritmiyalarning turli shakllari. Miokard infarktini boshdan kechirgan bemorlarga va stenokardiyada ham buyuriladi.

Arterial gipertoniyani davolashda, asosan, saluretiklar, ya’ni natriy va xlor ionlarining organizmdan chiqarilishini kuchaytiruvchi preparatlar qo‘llanadi. Masalan, tiazidli diuretiklar (sulfanilamid antibiotiklar hosilalari) kuchli va barqaror gipotenziv ta’sir ko‘rsatadi. Tiazidga o‘xshash diuretiklar (indapamid, xlortalidon)ni sintez qilishdan maqsad tiazidli diuretiklarning katta dozalari uzoq vaqt qabul qilinganda kuzatiladigan nojo‘ya ta’sirlarni (jumladan, xolesterin, va siydik kislotasimiqdorining oshishini) kamaytirish bo‘lgan. Ko‘pchilik diuretiklar qondagi kaliy miqdorini ham kamaytiradi. Shuning uchun ular aritmiya va qandli diabetda ehtiyotkorlik bilan qo‘llanadi. AAF ingibitorlari kaliy miqdorini oshirgani uchun ularni kaliyni saqlamaydigan diuretiklar bilan birga qo‘llash ma’qul. Masalan, kaptopril va diuretiklar kombinatsiyalari hamda enalapril va diuretiklar kombinatsiyalariga qarang. Saluretiklar birga qo‘llanganda ularning dozasini kamaytirish nojo‘ya ta’sirlarini ham kamaytiradi. AAF ingibitorlari, tiazidli yoki tiazidga o‘xshash diuretiklar hamda aldosteron antagonistlarining kichik dozalaridan iborat uchlamchi terapiya ham mumkin.

Kalsiy kanali blokatorlari (Kalsiy antagonistlari, KKB)

Qon tomirlarining silliq miotsitlari sarkoplazmasi ga kalsiy kirishini bloklash orqali tomirlar spazmining oldini oladi va shu tariqa gipotenziv ta’sir ko‘rsatadi. Ular miya tomirlariga ham ta’sir qiladi, shu sababli miya qon aylanishining buzilishini oldini olish uchun qo‘llanadi. Arterial gipertenziya bilan birga kechadigan bronxial astmada ham tanlov preparatlari hisoblanadi. Eng ko‘p uchraydigan nojo‘ya ta’sirlari — bosh og‘rig‘i va oyoq shishishi.

Digidropiridin preparatlari:

Digidropiridin bo‘lmagan preparatlar:

  • diltiazem
  • verapamil — yurak urish ritmini sekinlashtiradi, shu sababli beta-adrenoblokatorlar bilan birga qo‘llash tavsiya etilmaydi.

AAF ingibitorlari (AAFi)

(AAF —angiotenzinni aylantiruvchi ferment)

Ular angiotenzinni aylantiruvchi ferment ni (kininaza II) bloklaydi. Bu ferment qon tomirlarni kengaytiruvchi bradikinin ni o‘zgartiradi hamda angiotenzin I ni angiotenzin II ga aylantiradi. Ikkinchisi kuchli vazokonstriktor, shuning uchun uning hosil bo‘lishini to‘xtatish tomirlarning kengayishi va ABning pasayishiga olib keladi. Bu preparatlar ABni pasaytirishdan mustaqil nefroprotektiv va kardioprotektiv ta’sirga ega. Boshqa antigipertenziv vositalar orasida (ayniqsa, kaptopril) eng keng dalillar bazasiga ega bo‘lib, qandli diabet, metabolik buzilishlar, yurak yetishmovchiligi, chap qorinchaning alomatsiz disfunksiyasi va keksalarda tanlov preparati hisoblanadi. Qon plazmasida K va Mg miqdorining oshishi hamda adrenalin miqdorining kamayishi AAF ingibitorlarining antiaritmik ta’sirini ta’minlaydi. AAF ingibitorlari eritrotsitlarning shaklini o‘zgartirish qobiliyatini oshirishi, patogen mikroorganizmlar ko‘payishini kamaytirishi mumkin.

Eng ko‘p uchraydigan nojo‘ya ta’siri — quruq yo‘tal. Uning o‘zi xavfli bo‘lmasa-da, hayot sifatini pasaytiradi va shu bois depressiyaga olib kelishi mumkin; depressiya esa yurak-qon tomir kasalliklari kechishini yomonlashtiradi, umumiy kasallanish va o‘lim ko‘rsatkichlarini oshiradi. Juda kam uchraydigan, biroq hiqildoq shishi shaklida namoyon bo‘lsa (Kvinke shishi holatlarining taxminan 25 % ida), o‘limga olib kelishi mumkin bo‘lgan nojo‘ya ta’sir — angionevrotik shish. AAF ingibitorlari homiladorlikda, buyrak arteriyalarining ikki tomonlama stenozida, giperkaliemiyada va individual ko‘tara olmaslikda qo‘llanmaydi. Bu, jumladan, ilgari Kvinke shishi kuzatilgan, hatto u AAF ingibitorlari bilan bog‘liq bo‘lmagan (irsiy Kvinke shishi va boshqalar) kishilarga ham tegishli. Ular etanol (spirtli ichimliklar) ta’sirini kuchaytiradi, tarkibida teofillinbo‘lgan dorilarning ta’sirini susaytiradi. AAF ingibitorlarining bosimni pasaytiruvchi ta’sirini nosteroid yallig‘lanishga qarshi preparatlar va estrogenlar kamaytiradi. Shuning uchun AAF ingibitorlari bilan davolanishda yosh ayollar qabul qiladigan kontratseptiv vositalar tarkibida estrogen miqdori minimal bo‘lishi kerak. Bosimni pasaytiruvchi ta’sirni diuretiklar, boshqa gipotenziv preparatlar (beta-adrenoblokatorlar, metildopa, nitratlar, kalsiy antagonistlari, gidralazin, prazozin), umumiy anesteziya vositalari va etanol kuchaytiradi. Kaliyni saqlovchi diuretiklar va kaliy tutuvchi dori vositalari giperkaliemiya xavfini oshiradi. Suyak ko‘migi faoliyatini susaytiruvchi preparatlar neytropeniya va/yoki agranulotsitoz xavfini oshiradi. Immunodepressantlar, allopurinol va sitostatiklar qon tizimiga toksik ta’sirni kuchaytiradi. Ilgari AAF ingibitorlari ko‘pincha angiotenzin retseptorlari antagonistlari (ARB) bilan birga buyurilgan, ammo hozir bunday kombinatsiya umumiy aholi uchun maqsadga muvofiq emasligi haqidagi ma’lumotlar paydo bo‘lgan. Shunga qaramay, avvalgi tadqiqotlarning ishonchli natijalari tufayli AAF ingibitorlari va ARB kombinatsiyasi diabetik nefropatiya hamda IgA-nefropatiyasi bor bemorlarga hanuz tavsiya etiladi.

AAF ingibitorlari bilan davolashda «ta’sirdan qochish» fenomeni yuzaga kelishi mumkin. Bu AAF ishtirokisiz angiotenzin-2 ishlab chiqaradigan «aylanma yo‘l» — ximaza, katepsin G va tonin orqali uning hosil bo‘lishi kuchayishi bilan namoyon bo‘ladi. Klinik jihatdan arterial bosim ko‘tariladi, holbuki bemorlar AAF ingibitorlarini muntazam qabul qilib, qabul qilish soni va dozasini oshirayotgan bo‘ladi. Laboratoriyada esa AAF sezilarli darajada bloklanganligicha qoladi. «Ta’sirdan qochish» fenomeni AAF ingibitorlarini uzluksiz qabul qilish boshlanganidan yarim yil o‘tib yuzaga kelishi mumkin. Agar bu holat paydo bo‘lsa va AAF ingibitorlarini diuretiklar, kalsiy antagonistlari, aldosteron antagonistlari hamda beta-blokatorlar bilan birga qo‘llash samara bermasa, renin–angiotenzin–aldosteron tizimi (RAAT) ni bloklashdan voz kechilmaydi, balki keyingi asosiy davolash sartanlar bilan davom ettiriladi.

Quyidagi modda retseptorlari antagonistlari: angiotenzin II (ARA, BRA, sartanlar)

Dastlab bu sinf preparatlari (saralazin) takomillashmagan bo‘lib, ARA AAF ingibitorlari bilan raqobatlasha olmagan. Ko‘plab tadqiqotlar natijasida farmatsevtika kompaniyalari uzoq ta’sir qiluvchi AAF ingibitorlaridan qolishmaydigan, ayrimlaridan esa ustunroq bo‘lgan sartanlarni yaratdi. Ba’zi olim va amaldorlarning fikricha, mukammal sartanlar 1970-yillarda yaratilganida, ular ayrim AAF ingibitorlarini siqib chiqargan bo‘lardi. Jumladan, nosteroid yallig‘lanishga qarshi preparatlar va boshqa dorilar bilan salbiy o‘zaro ta’siri minimal bo‘lgani sababli AQSHda juda ommalashgan antigipertenziv vosita — lizinoprilham shular jumlasidandir. U omapatrilat singari dozalashdagi qiyinchiliklar sababli, ehtimol, ro‘yxatdan o‘tkazilmagan bo‘lardi: masalan, lizinopril yog‘ to‘qimalarida taqsimlanmaydi, bu to‘qima hajmi har bir kishida har xil va dozani oshirib yuborishdan himoya qiluvchi bufer vazifasini bajaradi. Bundan tashqari, lizinoprilning qon–miya va platsenta to‘siqlaridan o‘tmaslik xususiyati ham barcha odamlarda bir xil bo‘lmasligi mumkin; dozani oshirib yuborish bilan bog‘liq o‘ziga xos nojo‘ya ta’sirlar ham bor.

XXI asr boshidan beri ARA (BRA, sartanlar) dunyoda eng ko‘p qo‘llanadigan, «ommabop» antigipertenziv preparatlar guruhi hisoblanadi (sobiq SSSR mamlakatlaridan tashqari). ARA angiotenzin II ning qanday yo‘l bilan hosil bo‘lishidan qat’i nazar, uning kuchli tomir toraytiruvchi ta’sirini yuzaga chiqaradigan AT1 retseptorlarini bloklaydi. Ayni paytda angiotenzin-2 ning ARA tomonidan bloklanmagan 2-tur (AT2) retseptorlarini rag‘batlantirishi tomirlar kengayishi, azot oksidi ishlab chiqarilishi ortishi va hujayralar ko‘payishiga qarshi jarayonlarning kuchayishiga olib keladi. Bu ARAni arterial gipertenziyali bemorlarda, shu jumladan, yuqori texnologiyali jarrohlik amaliyotlarini boshdan kechirganlarda qo‘llash imkonini beradi. Bunday bemorlarda AAF ingibitorlari jarohatdan keyin a’zo va to‘qimalarning tiklanishini, biriktiruvchi to‘qima o‘sishini (fibrotsitlar proliferatsiyasi) hamda stentlangan tomirlarning bitib qolishini kuchaytirishi sababli mumkin bo‘lmasligi mumkin. AAF ingibitorlari yurak yetishmovchiligi bo‘lgan bemorlarning umumiy kasallanishi va o‘limini kamaytirishda ijobiy ta’sir ko‘rsatadi, ARA va boshqa preparatlar esa bunday samaraga erishmaydi. Shu bois shifokor tavsiyasi bilan AAF ingibitorlari ta’sirini saqlab qolish maqsadida invaziv, jumladan yuqori texnologiyali tomir jarrohligidan voz kechish ba’zan maqsadga muvofiq bo‘lishi mumkin. ARAning davolovchi ta’siri AAF ingibitorlarinikiga o‘xshash, biroq bradikinin parchalanishini sekinlashtirmaydi. Shu bois AAF ingibitorlariga qaraganda quruq yo‘talni ishonchli tarzda keltirib chiqarmaydi yoki juda kam keltirib chiqaradi. ONTARGET tadqiqotiga ko‘ra, AAF ingibitorlari bilan birga qo‘llash umumiy aholida kutilgan samarani bermaydi.

Shu bilan birga, diabetik nefropatiya va IgA-nefropatiyasi bo‘lgan bemorlarga AAF ingibitorlari va ARA kombinatsiyasi hanuz tavsiya etiladi, ayniqsa, dastlab odatda buyuriladigan AAF ingibitori va diuretik kombinatsiyasi yetarli samara bermasa. AAF ingibitori va ARA kombinatsiyasi bosimni pasaytiruvchi ta’sirni doim ham kuchaytirmaydi, ammo nefropatiyasi bo‘lmagan bemorlarda keyingi prognozga salbiy ta’sir qiluvchi nojo‘ya ta’sirlarni ko‘paytiradi. ARAning nojo‘ya ta’sirlari ko‘plab AAF ingibitorlarinikidan kamroq va platsebo ko‘rsatkichiga yaqin. Ilgari ARA (sartanlar) faqat AAF ingibitorlari ko‘tarilmaganda qo‘llanadi, degan qarash bor edi. Hozir xalqaro kardiologik tavsiyalarga ko‘ra, ARA (sartanlar)ni qo‘llash ko‘rsatmalari AAF ingibitorlarinikiga juda yaqin va deyarli bir xil. Biroq AAF ingibitorlaridan farqli ravishda, hozirgi vaqtda (2012-yil may–iyun) Kokreyn hamkorligifikriga ko‘ra, ARA yurak yetishmovchiligida chap qorinchaning qisqarish funksiyasi saqlangan yoki buzilganidan qat’i nazar, umumiy kasallanish va o‘limni kamaytirishda samarali emas. Sartanlarni homiladorlikda xavfsiz qo‘llash bo‘yicha dalillar yo‘q. Ba’zida, AAF ingibitorlariga nisbatan ancha kam bo‘lsa-da, ularga javoban hiqildog‘i shishadigan bemorlarda hayot uchun xavfli hiqildoq shishini keltirib chiqarishi mumkin. Bunday nojo‘ya ta’sir chastotasi 0,1 % ga yaqin. ARA podagrada foydali bo‘lgan siydik kislotasini chiqarishni kuchaytiruvchi (urikozurik) ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Biroq bu ta’sir podagrasi bo‘lmagan bemorlarda buyrak toshlari hosil bo‘lishiga va organizmdagi oksidlanish jarayonlari kuchayishiga yordam berishi ham mumkin.

Renin–angiotenzin–aldosteron tizimiga ta’sir qiladigan, uzoq ta’sir etuvchi va to‘qimalarga (qon va buyraklardan tashqari) kirib boruvchi har qanday preparat (sartanlar va ko‘plab AAF ingibitorlari) aql-idrok, reproduktiv faoliyat va organizmning boshqa muhim funksiyalarini boshqarishda qatnashadigan to‘qima renin–angiotenzin tizimlari faoliyatini o‘zgartiradi. Sartanlarni qabul qiluvchilarda Altsgeymer kasalligi boshqa antigipertenziv preparatlarni qabul qiluvchilarga nisbatan 35—40 % kam rivojlanadi. Bu nafaqat ARA yoshroq bemorlarga buyurilishi bilan, balki ayrim tadqiqotlarga ko‘ra, bosh miyaga kira oladigan AAF ingibitorlari (AAF ingibitorlarining «oltin standarti» bo‘lgan kaptopril ularga kirmaydi) beta-amiloidning parchalanishini sekinlashtirib, to‘planishiga yordam berishi bilan ham bog‘liq bo‘lishi mumkin. Shu bilan birga, AAF ingibitorlari Altsgeymer kasalligi profilaktikasida ustunlik ko‘rsatgan ARA kabi yoki ulardan ham samaraliroq tarzda tomirga bog‘liq va aralash demensiyalar uchrashini kamaytiradi. Bu muhim, chunki Angliya, Yevropa va Rossiyada boshqa tomirga bog‘liq yoki turli demensiyalar bilan qo‘shilmagan sof Altsgeymer kasalligi AQSHdagiga nisbatan ancha kam uchraydi.

Imidazolin retseptorlari agonistlari va miyaning alfa-2-adrenoretseptorlari agonistlari

Xalqaro tavsiyalarga kiritilmagan. Shunga qaramay, AGni davolashda, ko‘pincha o‘zini o‘zi davolashda qo‘llanadi. Imidazolin retseptorlari agonistlari metabolik sindromda ishlatilishi mumkin. Nojo‘ya ta’sir sifatida og‘iz qurishi uchraydi (2 % holatda); u preparatni bekor qilishni talab etmaydi va davolash davomida o‘tib ketadi. Barcha tomirlarni kengaytiruvchi preparatlarni, jumladan, miyaning alfa-2-adrenoretseptorlari va imidazolin retseptorlari agonistlarini uzoq qabul qilishdagi eng xavfli nojo‘ya ta’sir — markaziy arterial bosim pasayishi bilan birga kechsa ham, kalla ichki bosimining oshishidir. Markaziy nerv tizimi tomonidan sezilarli nojo‘ya ta’sirlar mavjud. Dori ta’siriga rezistentlik va o‘rganib qolish rivojlanishi mumkin.

Quyidagi modda retseptorlari antagonistlari: endotelin

Ikkita antigipertenziv preparat kombinatsiyalari ratsional (samarasi isbotlangan), mumkin bo‘lgan va noratsional turlarga bo‘linadi. Ratsional kombinatsiyalar: AAFi + diuretik, ARB + diuretik, KKB + diuretik, ARB + KKB, AAFi + KKB, β-AB + diuretik. Tayyor dori shaklida, bitta tabletkada ishlab chiqarilgan fiksatsiyalangan kombinatsiyalar mavjud bo‘lib, ular qabul qilish uchun juda qulay va bemorlarning davolashga rioya qilishini kuchaytiradi:

  • AAF ingibitori + diuretik (Noliprel A, Ko-renitek, Enap N, Fozikard N, Berlipril plyus, Rami-Geksal kompozitum, Liprazid, Enalozid, Ko-Diroton)
  • AAF ingibitori + kalsiy antagonisti (Ekvator, Gipril A, Prestans, Rami-Azomeks)
  • ARB + diuretik (Gizaar, Lozarel Plyus, Ko-Diovan, Lozap+, Valz (Vazar) N, Diokor, Mikardis plyus)
  • ARB + kalsiy antagonisti (Amzaar, Eksforj, Lo-Azomeks)
  • Kalsiy antagonisti (digidropiridin) + β-AB (Beta-Azomeks)
  • Kalsiy antagonisti (digidropiridin bo‘lmagan) + AAF ingibitori (Tarka)
  • Kalsiy antagonisti (digidropiridin) + diuretik (Azomeks N)
  • β-AB + diuretik (Lodoz)

Eng ko‘p qo‘llanadigan kombinatsiyalardan biri — AAF ingibitorlari va diuretiklar. Bu kombinatsiyani qo‘llash ko‘rsatmalari: diabetik va diabetga bog‘liq bo‘lmagan nefropatiya, mikroalbuminuriya, chap qorincha gipertrofiyasi, qandli diabet, metabolik sindrom, keksalik, izolyatsiyalangan sistolik AG.

Invaziv usullar

Bundan tashqari, odatdagi dorisiz hamda kamida uchta antigipertenziv preparat (ulardan biri diuretik) bilan davolashga chidamli, davolanish paytida sistolik arterial bosimi kamida 160 mm sim. ust. bo‘lgan, shu jumladan xavfli arterial gipertenziyada buyrak simpatik nervlarining qisman denervatsiyasi orqali minimal invaziv davolash usuli o‘rganilmoqda. Bunday muolajani bir marta o‘tkazishning o‘zi yetarli bo‘lishi mumkin; keyinchalik bemorlar samara bermaydigan qat’iy kunlik dori ichish jadvaliga umuman muhtoj bo‘lmay, dorilarni kurs tarzida qabul qilishga o‘tadi. Ehtimol, kelajakda dorilarni qabul qilishdagi tanaffuslar antigipertenziv terapiya homilaga ta’sir qilmasdan farzand ko‘rish va homiladorlikni olib yurishga imkon beradi. Inson tanasida hech qanday yot buyum qolmaydi. Barcha muolaja endovaskulyar usulda, buyrak arteriyalariga kiritiladigan maxsus kateteryordamida bajariladi. AQSHda bunday denervatsiyaning uzoq muddatli ta’sirini o‘rganish uchun 530 kishilik guruh tanlangan. AQSHdan tashqarida ikki yil ichida bajarilgan 2000 shunday operatsiya ma’lumotlariga ko‘ra, bemorlarning 84 % ida sistolik bosimni kamida 30 mm sim. ust. ga, diastolik bosimni esa kamida 12 mm sim. ust. ga kamaytirishga erishilgan.

O‘z vaqtida arterial gipertenziya va ichki a’zolarning boshqa ko‘pgina kasalliklarini shu usulda davolashni F. I. Inozemtsevham taklif qilgan edi, biroq uning davrida zarur dori preparatlari va minimal invaziv muolajalar mavjud bo‘lmagan. Ushbu usul og‘ir va o‘rtacha surunkali buyrak yetishmovchiligi bo‘lgan bemorlarda rezistent arterial gipertenziyani davolashda samaradorligini ko‘rsatgan. Agar rezistent arterial gipertenziyali bemorlarda uzoq muddatli xavfli ta’sirlar kuzatilmasa, usuldan boshqa ko‘plab kasalliklar va rezistent, ayniqsa xavfli arterial gipertenziyani davolashda keng foydalanish rejalashtirilmoqda. Ammo dori bilan davolashga rezistent bo‘lmagan oddiy arterial gipertenziyada u keng qo‘llanishi ehtimoldan yiroq. Invaziv davolash ushbu tadqiqotdan oldin ham ikkilamchi gipertenziya bilan namoyon bo‘ladigan kasalliklar va gipertoniya kasalligining simptomatik tarkibiy qismlarini ko‘rsatmalarga muvofiq davolashda keng qo‘llangan. Masalan, tug‘ma bo‘lishi, ateroskleroz bilan arterial gipertenziya birga kechganda yuzaga chiqishi yoki arterial gipertenziyaning oqibati bo‘lib, uni kuchaytirishi va rivojlanishiga yordam berishi mumkin bo‘lgan arteriyalarning patologik egri-bugriligi (kinking va koiling)ni davolashda ishlatiladi.

Bu holat eng ko‘p ichki uyqu arteriyasida, odatda kalla suyagiga kirishdan oldingi qismda uchraydi. Bundan tashqari, umurtqa va o‘mrovosti arteriyalari, shuningdek, braxiosefalik o‘zak zararlanishi mumkin. Pastki oyoq-qo‘l arteriyalarida qon aylanishining bunday buzilishi ancha kam uchraydi va braxiosefalik tomirlardagiga qaraganda klinik ahamiyati kamroq. Deyarli uchdan bir odamda uchrashi va har doim ham AGga sabab bo‘lmasligi mumkin bo‘lgan patologik egri-bugrilikda invaziv davolash zararlangan tomir segmentini kesib olib tashlash va keyinchalik uchma-uch anastomoz qo‘yishdan iborat.

Arterial bosimga ta’sir qilishi mumkin bo‘lgan neyromediatorlar

Sharhlar

  1. ↑ В нормативных словарях русского языка для слова «гипертензия» указано ударение на предпоследний слог, однако в энциклопедической литературе ударение систематически ставится на третий от конца слог: «гиперте́нзия».

Adabiyotlar

Havolalar