Albert Eynshteyn 14-mart 1879-yilda Germaniya janubidagi Ulm shahrida uncha boy bo‘lmagan yahudiy oilasida tug‘ilgan.

Otasi, German Eynshteyn^[nem.] (1847—1902), o‘sha paytda matras va par yostiqlar uchun pat-to‘shama materiali ishlab chiqaradigan kichik korxonaning sherik egasi edi. Onasi Paulina Eynshteyn^[nem.] (qizlik familiyasi Kox, 1858—1920) badavlat makkajo‘xori savdogari Yulius Dertsbaxer (u 1842-yilda familiyasini Koxga almashtirgan) va Yetta Bernxaymer oilasidan edi.

1880-yil yozida oila Myunxen shahriga ko‘chib o‘tdi. Bu yerda German Eynshteyn ukasi Yakob bilan birga elektr jihozlari savdosi bo‘yicha kichik firma tashkil etdi. Myunxenda Albertning singlisi Mariya (Mayya, 1881—1951) tug‘ildi.

Albert Eynshteyn boshlang‘ich ta’limni mahalliy katolik maktabida oldi. Uning eslashicha, bolaligida chuqur dindorlik tuyg‘usini boshdan kechirgan, ammo bu 12 yoshida barham topgan. Ilmiy-ommabop kitoblarni o‘qish orqali u Injilda bayon qilingan ko‘plab narsalar haqiqat bo‘lishi mumkin emas, davlat esa yosh avlodni ataylab aldaydi, degan fikrga kelgan. Bularning barchasi uni erkin fikrlovchi insonga aylantirdi va nufuzli kishilarga nisbatan umrbod shubha bilan qarashiga sabab bo‘ldi. Bolalikdagi taassurotlaridan Eynshteyn keyinchalik eng kuchlilari sifatida kompas, ««Negizlar»» Yevklid va (taxminan 1889-yilda) «Sof aql tanqidi»» Immanuil Kant asarini eslagan. Bundan tashqari, onasining tashabbusi bilan u olti yoshidan skripka chalishni o‘rgana boshlagan. Eynshteyn musiqaga bo‘lgan qiziqishini butun umri davomida saqlab qolgan. U allaqachon AQSHda, Prinstonda, 1934-yilda Albert Eynshteyn natsistlar Germaniyasidan ko‘chib kelgan olimlar va madaniyat arboblariga yordam berish uchun xayriya konserti o‘tkazib, unda skripkada Motsart asarlarini ijro etgan.natsistlar Germaniyasidan ko‘chib kelgan olimlar va madaniyat arboblari foydasiga.

Gimnaziyada (hozirgi Albert Eynshteyn nomidagi gimnaziya^[nem.] Myunxenda) u eng yaxshi o‘quvchilar qatoriga kirmagan (faqat matematika va lotin tili bundan mustasno). O‘quvchilarning materialni mexanik yodlashiga asoslangan tizim (uning keyinchalik aytishicha, bu o‘qish ruhiga va ijodiy tafakkurga zarar yetkazgan), shuningdek, o‘qituvchilarning bolalarga nisbatan buyruqboz munosabati Albert Eynshteynda norozilik uyg‘otgan. Shu sababli u ustozlari bilan tez-tez bahslashib turgan.

1894-yilda Eynshteynlar Myunxendan Italiyaning Paviya shahriga, Milan yaqiniga ko‘chib o‘tgan. Aka-uka German va Yakob o‘z firmalarini shu yerga ko‘chirgan. Albertning o‘zi esa Myunxenda gimnaziyaning barcha olti sinfini tugatish uchun qarindoshlarinikida yana bir muddat qolgan. Lekin yetuklik attestatini ololmay, 1895-yilda Paviyadagi oilasiga qo‘shilgan.

1895-yil kuzida Albert Eynshteyn Shveysariyaga, Oliy texnika maktabi (Politexnikum)ga kirish imtihonlarini topshirish uchun Syurixga kelgan va uni bitirgach fizika o‘qituvchisi bo‘lishni rejalashtirgan. Matematikadan imtihonda ajoyib natija ko‘rsatgan bo‘lsa-da, botanika va fransuz tilidan imtihonlardan yiqilgan, shu sababli Syurix politexnikumiga kira olmagan. Biroq maktab direktori unga attestat olish va yana urinib ko‘rish uchun Aarau (Shveysariya) maktabining bitiruvchi sinfiga o‘qishga kirishni maslahat bergan.

Aarau kanton maktabida Albert Eynshteyn bo‘sh vaqtini Maksvellning elektromagnit nazariyasini o‘rganishga sarflab, fizika muammolari haqida fikr yurita boshladi. 1896-yil sentabrda u fransuz tili imtihonidan tashqari barcha bitiruv imtihonlarini muvaffaqiyatli topshirib attestat oldi, 1896-yil oktabrda esa Politexnikumning pedagogika fakultetiga qabul qilindi. Bu yerda u kursdoshi, matematik Marsel Grossman (1878—1936) bilan do‘stlashdi hamda tibbiyot fakultetida o‘qiyotgan serbiyalik talaba Mileva Marich bilan tanishdi (u Eynshteyndan 4 yosh katta edi); keyinchalik Mileva uning rafiqasiga aylandi. Shu yili Eynshteyn Germaniya fuqaroligidan voz kechdi. Shveysariya fuqaroligini olish uchun 1000 Shveysariya franki to‘lash talab qilinardi, ammo oilasining og‘ir moddiy ahvoli tufayli u buni faqat 5 yil o‘tib uddalay oldi. O‘sha yili otasining korxonasi butunlay bankrot bo‘ldi, ota-onasi Milanga ko‘chib ketdi. German Eynshteyn bu yerda ukasisiz elektr jihozlari savdosi firmasini ochdi.

Politexnikumdagi dars berish uslubi va metodikasi qotib qolgan, buyruqboz nemis maktabidan ancha farq qilar edi. Shu sababli yigitning keyingi o‘qishi osonlashdi. Uning ustozlari juda yuqori malakali edi, jumladan, taniqli geometr German Minkovskiy (Eynshteyn uning ma’ruzalarini tez-tez qoldirgan va keyinchalik bundan chin dildan afsuslangan) hamda matematik tahlil mutaxassisi Adolf Gurvits.

1900-yilda Eynshteyn Politexnikumni tugatib, matematika va fizika o‘qituvchisi diplomini oldi. Imtihonlarini muvaffaqiyatli, ammo a’lo darajada emas, topshirdi. Ko‘pgina professorlar uning qobiliyatini yuqori baholagan bo‘lsa-da, hech biri ilmiy faoliyatini davom ettirishiga yordam berishni istamadi. Eynshteyn keyinchalik shunday eslagan:

Mustaqilligim tufayli meni yoqtirmagan professorlarim meni kamsitar va ilm-fanga kirish yo‘limni to‘sib qo‘yar edi.

Eynshteyn keyingi, 1901-yilda Shveysariya fuqaroligini olgan bo‘lsa-da, 1902-yil bahorigacha doimiy ish, hatto maktab o‘qituvchisi lavozimini ham topa olmadi. Daromad yo‘qligidan u chinakamiga och qolib, ketma-ket bir necha kun ovqat yemay yurdi. Shu sabab jigar kasalligiga chalingan va umrining oxirigacha undan aziyat chekkan.

1900—1902-yillardagi qiyinchiliklarga qaramay, Eynshteyn fizikani chuqurroq o‘rganishga vaqt topgan. 1901-yilda Berlinda nashr etiladigan «Berlin «Fizika yilnomalari» uning ilk maqolasi — «Kapillyarlik» ( nazariyasining oqibatlari» («Folgerungen aus den Capillaritätserscheinungen»)ni chop etdi. Maqolada kapillyarlik nazariyasi asosida suyuqlik atomlari o‘rtasidagi tortishish kuchlari tahlil qilingan.

1901-yil noyabrda Eynshteyn gazlardagi molekulyar kuchlarga bag‘ishlangan doktorlik dissertatsiyasini tugatib, uni Syurix universitetiga topshirdi. Dissertatsiyaga ushbu universitet professori Alfred Klayner. Dissertatsiya himoyasi amalga oshmadi: Klayner uni rad etdi. 1-fevral 1902-yilda Eynshteyn dissertatsiyasini qaytarib oldi.

Qiyinchiliklarni yengishda sobiq kursdoshi Marsel Grossman yordam berdi. U Eynshteynni Federal ixtirolarni patentlash idorasiga III darajali ekspert lavozimiga tavsiya qildi (Bern). Ushbu ishning yillik maoshi 3500 frank edi (talabalik yillarida Eynshteyn oyiga 100 frankka yashagan).

Eynshteyn 1902-yil iyuldan 1909-yil oktabrgacha Patent idorasida asosan ixtiro arizalarini ekspertizadan o‘tkazish bilan shug‘ullandi. 1903-yilda u idoraning doimiy xodimiga aylandi. Ishining xususiyati unga bo‘sh vaqtida nazariy fizika sohasida tadqiqot qilish imkonini berdi.

1902-yil oktabrda Eynshteyn Italiyadan otasining kasalligi haqida xabar oldi. German Eynshteyn o‘g‘li kelganidan bir necha kun o‘tib vafot etdi.

1904-yildan boshlab Eynshteyn Germaniyaning yetakchi fizika jurnali «Fizika yilnomalari» bilan hamkorlik qilib, uning referatlar ilovasi uchun termodinamikaga oid yangi maqolalarning qisqacha sharhlarini tayyorladi. Taxminlarga ko‘ra, shu yo‘l bilan tahririyatda orttirgan obro‘si 1905-yildagi o‘z ishlarining nashr etilishiga ko‘maklashgan.

1905-yil fizika tarixiga «Mo‘jizalar yili» (lot. Annus Mirabilis» sifatida kirdi. O‘sha yili «Fizika yilnomalari» jurnali Eynshteynning yangi ilmiy inqilobga asos solgan uchta buyuk maqolasini chop etdi:

Eynshteyndan ko‘pincha nisbiylik nazariyasini qanday yaratishga muvaffaq bo‘lgani so‘ralgan. U yarim hazil, yarim jiddiy ohangda shunday javob bergan:

Nega aynan men nisbiylik nazariyasini yaratdim? O‘zimga shu savolni berganimda, sababi quyidagicha tuyuladi. Odatdagi katta yoshli kishi makon va vaqt muammosi ustida umuman bosh qotirmaydi. Uning fikricha, u bu masala haqida bolaligidayoq o‘ylab ko‘rgan. Men esa aqliy jihatdan shu qadar sekin rivojlandimki, voyaga yetganimda ham makon va vaqt haqidagi fikrlar xayolimni band etardi. Tabiiyki, shuning uchun men bu muammoni odatdagidek qobiliyatli bolaga qaraganda chuqurroq anglay oldim.

Maxsus nisbiylik nazariyasi

Asosiy maqola: Maxsus nisbiylik nazariyasi

Butun XIX asr davomida elektromagnit hodisalarning moddiy tashuvchisi faraziy muhit — efir deb hisoblangan. Biroq XX asr boshiga kelib, bu muhitning xususiyatlarini klassik fizika bilan muvofiqlashtirish qiyinligi ma’lum bo‘ldi. Bir tomondan, yorug‘lik aberratsiyasi efir mutlaqo harakatsiz degan fikrga olib kelgan, boshqa tomondan, Fizo tajribasi efir harakatlanayotgan modda tomonidan qisman ergashtiriladi, degan farazni qo‘llab-quvvatlagan. Maykelson tajribalari (1881) esa hech qanday «efir shamoli» mavjud emasligini ko‘rsatdi.

1892-yilda Lorens va undan mustaqil ravishda Jorj Frensis Fitsjerald efir harakatsiz, har qanday jismning uzunligi esa harakat yo‘nalishida qisqaradi, deb faraz qilishdi. Biroq uzunlik aynan «efir shamoli»ni qoplab, efir mavjudligini aniqlashga yo‘l qo‘ymaydigan nisbatda nega qisqarishi ochiqligicha qoldi. Yana bir jiddiy qiyinchilik shundan iborat ediki, Maksvell tenglamalariGalileyning nisbiylik prinsipigamos kelmas edi, vaholanki elektromagnit hodisalar faqat nisbiy harakatga bog‘liq. Maksvell tenglamalari koordinatalarning qanday almashtirishlarida invariant bo‘lib qolishi tekshirildi. To‘g‘ri formulalarni birinchi bo‘lib Larmor (1900) va Puankare (1905) yozib chiqdi. Ikkinchisi ularning guruhiy xususiyatlarini isbotlab, ularni Lorens almashtirishlari.

deb atashni taklif qildi. Puankare, shuningdek, nisbiylik prinsipining elektrodinamikani ham qamrab olgan. Shunga qaramay, u efirni tan olishda davom etdi, garchi uni hech qachon aniqlab bo‘lmasligiga ishongan bo‘lsa ham. Fizika kongressidagi ma’ruzasida (1900) Puankare hodisalarning bir vaqtda sodir bo‘lishi mutlaq emas, balki shartli kelishuv («konvensiya») ekanini ilk bor ta’kidladi. Shuningdek, yorug‘lik tezligining chegaraviy qiymatga egaligi haqidagi faraz ilgari surildi. Shunday qilib, XX asr boshida bir-biriga mos kelmaydigan ikkita kinematika: mavjud edi: klassik, Galiley almashtirishlariga asoslangan kinematika va Lorens almashtirishlariga asoslangan elektromagnit kinematika.

Eynshteyn bu masalalar ustida asosan mustaqil fikr yuritib, birinchi kinematika ikkinchisining kichik tezliklar uchun taqribiy holati, efir xususiyatlari deb hisoblangan narsalar esa aslida makon va vaqtning obyektiv xususiyatlari namoyoni, degan xulosaga keldi. U efirni kuzatishning imkonsizligini asoslash uchungina efir tushunchasini kiritish bema’nilik ekanini, muammo ildizi esa dinamikada emas, balki undan ham chuqurroq — kinematikada yotishini anglab yetdi. Yuqorida tilga olingan «Harakatlanuvchi jismlar elektrodinamikasiga doir» asosiy maqolasida u ikki postulatni ilgari surdi: umumiy nisbiylik prinsipi va yorug‘lik tezligining o‘zgarmasligi. Ulardan Lorens qisqarishi, Lorens almashtirishlari formulalari, bir vaqtdalikning nisbiyligi, efirga ehtiyoj yo‘qligi, tezliklarni qo‘shishning yangi formulasi, tezlik ortishi bilan inersiyaning ortishi va boshqa natijalar osongina kelib chiqadi. Yil oxirida chiqqan boshqa maqolasida esa ${\displaystyle E=m{c}^2}$ni belgilovchi massa va energiya o‘rtasidagi bog‘liqlik.

Olimlarning bir qismi keyinchalik «maxsus nisbiylik nazariyasi» (MNN) deb atalgan ushbu nazariyani darhol qabul qildi; Plank (1906) va Eynshteynning o‘zi (1907) relyativistik dinamika va termodinamikani yaratdilar. Eynshteynning sobiq ustozi Minkovskiy 1907-yilda nisbiylik nazariyasi kinematikasining matematik modelini nisbiylik nazariyasi kinematikasining geometriyaga asoslangan ko‘rinishini — to‘rt o‘lchovli noyevklid fazosi shaklida taqdim etdi hamda bu olamning invariantlari nazariyasini ishlab chiqdi (bu yo‘nalishdagi ilk natijalarni Puankare 1905-yilda e’lon qilgan).

Biroq ko‘plab olimlar «yangi fizika»ni haddan tashqari inqilobiy deb hisoblashdi. Bu nazariya efir, mutlaq makon va mutlaq vaqt tushunchalarini bekor qildi, Nyuton mexanikasini qayta ko‘rib chiqdi. Holbuki, u 200 yil davomida fizikaning tayanchi bo‘lib kelgan va kuzatuvlar bilan doimiy tasdiqlangan edi. Nisbiylik nazariyasida vaqt turli sanoq sistemalari, inersiya va uzunlik tezlikka bog‘liq, yorug‘likdan tez harakat qilib bo‘lmaydi, «egizaklar paradoksi» yuzaga keladi. Bunday g‘ayrioddiy xulosalar ilmiy hamjamiyatning konservativ qismi uchun qabul qilib bo‘lmas edi. Vaziyatni shunisi ham murakkablashtirdiki, dastlab MNN kuzatish mumkin bo‘lgan hech qanday yangi effektni bashorat qilmagan, Valter Kaufman tajribalarini (1905—1909) esa ko‘pchilik MNNning asosiy ustuni — nisbiylik prinsipini rad etadi, deb talqin qilgan (bu masala faqat 1914—1916-yillarda MNN foydasiga uzil-kesil oydinlashgan). Ba’zi fiziklar 1905-yildan keyin ham muqobil nazariyalar yaratishga urindilar (masalan, Rits 1908-yilda), ammo keyinchalik bu nazariyalar bilan tajriba natijalari orasida bartaraf etib bo‘lmaydigan ziddiyat borligi aniqlandi.

Ko‘plab taniqli fiziklar klassik mexanika va efir tushunchasiga sodiq qolishdi, jumladan Lorens, J. J. Tomson, Lenard, Loj, Nernst, Vin. Shu bilan birga, ularning ayrimlari (masalan, Lorensning o‘zi) maxsus nisbiylik nazariyasi natijalarini inkor etmagan, lekin ularni Lorens nazariyasi ruhida sharhlagan va Eynshteyn — Minkovskiyning makon-zamon konsepsiyasini shunchaki matematik usul deb ko‘rishni afzal bilgan.

MNN to‘g‘riligini tasdiqlovchi hal qiluvchi dalil umumiy nisbiylik nazariyasini tekshirish tajribalari bo‘ldi (quyiga qarang). Vaqt o‘tishi bilan MNNning o‘ziga oid tajribaviy dalillar ham ko‘paydi. Unga kvant maydon nazariyasi, tezlatkichlar nazariyasi asoslanadi; sun’iy yo‘ldosh navigatsiya tizimlarini loyihalash va ulardan foydalanishda ham u hisobga olinadi (bu yerda hatto umumiy nisbiylik nazariyasi tuzatishlari ham kerak bo‘ladi) va hokazo.

Kvant nazariyasi

Asosiy maqolalar: Kvant mexanikasi tarixi va Kvant fizikasining vujudga kelish tarixi

Tarixda «Ultrabinafsha falokat» nomi bilan tarixga kirgan muammoni hal etish va nazariyani tajribaga moslashtirish uchun Maks Plank (1900) moddaning yorug‘lik chiqarishi diskret (bo‘linmas ulushlar) tarzda sodir bo‘lishini va nurlangan ulushning energiyasi yorug‘lik chastotasiga bog‘liqligini taxmin qildi. Bu farazni bir muddat hatto Plankning o‘zi ham shartli matematik usul deb hisoblagan. Biroq Eynshteyn yuqoridagi maqolalarining ikkinchisida farazni ancha keng umumlashtirib, uni fotoeffekt xususiyatlarini tushuntirishga muvaffaqiyatli tatbiq etdi. Eynshteyn nafaqat yorug‘likning nurlanishi, balki tarqalishi va yutilishi ham diskret bo‘lishini ilgari surdi; keyinchalik bunday ulushlar (kvantlar) fotonlar deb atala boshladi. Bu g‘oya fotoeffektning ikkita jumboqini tushuntirdi: nima uchun fototok yorug‘likning har qanday chastotasida emas, faqat ma’lum muayyan chegaradan boshlab hosil bo‘ladi (bu chegara faqat metall turiga bog‘liq) va nima uchun uchib chiqayotgan elektronlarning energiyasi hamda tezligi yorug‘lik intensivligiga emas, faqat uning chastotasiga bog‘liq bo‘ladi? Eynshteynning fotoeffekt nazariyasi tajriba natijalariga juda aniq mos kelgan, buni keyinchalik Milliken (1916).

Dastlab bu qarashlarni fiziklarning aksariyati tushunmadi; Eynshteyn hatto Plankni ham kvantlarning haqiqatan mavjudligiga ishontirishiga to‘g‘ri keldi. Ammo asta-sekin tajriba dalillari to‘planib, shubhalanuvchilarni elektromagnit energiya diskret ekaniga ishontirdi. Bahsga yakuniy nuqtani Kompton effekti (1923).

1907-yilda Eynshteyn issiqlik sig‘imining kvant nazariyasi (eski nazariya past haroratlarda tajribaga mutlaqo mos kelmas edi). Keyinchalik (1912) Debay, Born va Karman Eynshteynning issiqlik sig‘imi nazariyasini aniqlashtirdilar va tajriba bilan juda yaxshi moslikka erishildi.

1905-yildagi ishlar Eynshteynga, garchi darhol bo‘lmasa ham, jahon shuhratini keltirdi. 30-aprel 1905-yilda u Syurix universitetiga «Molekulalar o‘lchamining yangi aniqlanishi» mavzusidagi doktorlik dissertatsiyasi matnini yubordi. Taqrizchilar Klayner va Burkxardt^[ingl.]. 15-yanvar 1906-yilda u fizika bo‘yicha doktorlik darajasini oldi. Eynshteyn dunyoning eng mashhur fiziklari bilan yozishib, uchrashib turar, Plank esa Berlinda nisbiylik nazariyasini o‘quv kursiga kiritgan edi. Maktublarda uni «janob professor» deb atashardi, lekin Eynshteyn yana to‘rt yil (1909-yil oktabrgacha) Patent idorasida ishlashda davom etdi. 1906-yilda u II darajali ekspert lavozimiga ko‘tarilib, yillik maoshi 4500 frankka yetdi.

1908-yil oktabrda Eynshteynni Bern universitetida ixtiyoriy kurs o‘qishga taklif qilishdi, biroq haq to‘lanmadi. 1909-yilda u Zalsburgda nemis fizikasining yetuk olimlari yig‘ilgan edi. Eynshteyn u yerda Plank bilan ilk bor uchrashdi; 3 yillik yozishmalardan so‘ng ular yaqin do‘st bo‘lib qolishdi.

Syezddan so‘ng Eynshteyn nihoyat haq to‘lanadigan ekstraordinar professor lavozimini Syurix universitetida (1909-yil dekabr) uning eski do‘sti Marsel Grossman geometriyadan dars berardi. Maosh katta emasdi, ayniqsa ikki farzandli oila uchun. Shu bois 1911-yilda Eynshteyn Pragadagi Nemis universiteti. Bu davrda Eynshteyn termodinamika, nisbiylik va kvant nazariyasi bo‘yicha turkum maqolalar chop etishda davom etdi. Pragada u tortishish nazariyasi bo‘yicha tadqiqotlarni jadallashtirib, relyativistik gravitatsiya nazariyasini yaratish va fizikaning qadimiy orzusini ro‘yobga chiqarish — bu sohadan Nyutonga xos uzoqdan ta’sirni.

1911-yilda Eynshteyn Birinchi Solve kongressi (Bryussel)da kvant fizikasiga bag‘ishlangan anjumanda qatnashdi. U yerda Puankare bilan yagona uchrashuvi bo‘ldi. Puankare nisbiylik nazariyasini qo‘llab-quvvatlamagan, lekin Eynshteynni shaxsan juda hurmat qilgan.

Eynshteyn Pragada qariyb ikki yil (1911-yil yanvaridan 1912-yil oktabrigacha) ishladi; bu davrda u Avstriya-Vengriya fuqarosi hisoblangan. So‘ng Syurixga qaytib, o‘zi tahsil olgan Politexnikum professori bo‘ldi va fizikadan ma’ruzalar o‘qidi. 1913-yilda Venadagi tabiatshunoslar kongressida qatnashib, 75 yoshli Ernst Max bilan uchrashdi. Bir paytlar Maxning Nyuton mexanikasiga tanqidi Eynshteynga juda katta taassurot qoldirib, uni nisbiylik nazariyasidagi yangiliklarga g‘oyaviy jihatdan tayyorlagan edi. 1914-yil mayida Peterburg Fanlar akademiyasidan fizik P. P. Lazarev imzolagan taklif keldi. Biroq pogromlar va «Beylis ishi» haqidagi taassurotlar hali ham yodida edi. Eynshteyn rad etdi: «Millatdoshlarim shu qadar shafqatsiz ta’qib qilinadigan mamlakatga zaruratsiz borishni jirkanch deb bilaman». Keyinchalik u Samuil Shvartsubrdni himoya qilgan taniqli kishilardan bo‘ldi. Shvartsubrd Simon Petlyurani qasos sifatida Ukraina Xalq Respublikasidagi yahudiylarga qarshi pogromlar uchun.

1913-yil oxirida Plank va Nernst tavsiyasi bilan Eynshteyn Berlinda tashkil etilayotgan fizika ilmiy-tadqiqot institutiga rahbarlik qilishga taklif etildi. U Prussiya akademiyasi. Do‘sti Plankga yaqin bo‘lishdan tashqari, ushbu lavozimning yana bir afzalligi — dars o‘tishga vaqt ajratishni talab qilmasligi edi. Eynshteyn taklifni qabul qildi va urush arafasidagi 1914-yilda qat’iy pasifist Eynshteyn Berlinga keldi. Mileva bolalari bilan Syurixda qoldi va oila buzildi.

Betaraf mamlakat — Shveysariyaning fuqaroligi Eynshteynga urush boshlanganidan keyin kuchaygan militaristik bosimga bardosh berishda yordam berdi. U hech qanday «vatanparvarlik» murojaatiga imzo chekmadi, aksincha, fiziolog Georg Fridrix Nikolai bilan birgalikda «Yevropaliklarga murojaat» deb nomlangan urushga qarshi bayonot tuzib, uni shovinistik «to‘qson uch kishining manifesti»gaga qarshi qo‘ydi. Bundan tashqari, u Romen Rollanga yozgan maktubida esa shunday dedi:

Uch asrlik eng qizg‘in madaniy mehnat natijasi faqat diniy telbalikning o‘rnini millatchilik telbaligi egallagan Yevropamiz uchun kelajak avlodlar bizga rahmat aytarmikan? Hatto turli mamlakatlarning olimlari ham go‘yo miyalarini kesib tashlashgandek harakat qilmoqda.

Hali Dekart koinotdagi barcha jarayonlar Koinotdagi materiyaning bir turining boshqasi bilan mahalliy o‘zaro ta’siri orqali tushuntirilishini ta’kidlagan edi. Ilmiy nuqtayi nazardan bunday yaqindan ta’sir tezisi tabiiy hisoblanardi. Biroq Nyutonning butun olam tortishish nazariyasi ushbu tezisga keskin zid edi: unda tortishish kuchi mutlaqo bo‘sh makon orqali tushunarsiz tarzda va cheksiz tezlik bilan uzatilardi. Aslida Nyuton modeli fizik mazmuni bo‘lmagan sof matematik model edi. Ikki asr davomida vaziyatni o‘zgartirish, sirli uzoqdan ta’sir tushunchasidan xalos bo‘lish, gravitatsiya nazariyasini haqiqiy fizik mazmun bilan boyitishga urinishlar bo‘lgan. Ayniqsa Maksvell gravitatsiya fizikada uzoqdan ta’sir qilish g‘oyasining yagona saqlanib qolgan sohasi edi. Ayniqsa maxsus nisbiylik nazariyasi tasdiqlangach, ahvol yanada qoniqarsiz bo‘lib qoldi, chunki Nyuton nazariyasi Lorens almashtirishlari bilan mos kelmas edi. Ammo Eynshteyngacha hech kim bu vaziyatni tuzata olmagan.

Eynshteynning asosiy g‘oyasi oddiy edi: tortishishning moddiy tashuvchisi makonning o‘zi (aniqrog‘i, makon-zamon)dir. Gravitatsiyani qo‘shimcha tushunchalarsiz to‘rt o‘lchovli noyevklid fazosi geometriyasi xususiyatlarining namoyoni sifatida qarash mumkinligi tortishish maydonidagi barcha jismlarning bir xil tezlanish olishi bilan izohlanadi («ekvivalentlik prinsipi» — Eynshteyn prinsipi). Bu yondashuvda to‘rt o‘lchovli makon-zamon moddiy jarayonlar uchun «tekis va befarq sahna» emas: uning fizik xususiyatlari, eng avvalo, metrika va egrilik mavjud bo‘lib, ular jarayonlarga ta’sir ko‘rsatadi va o‘zlari ham shu jarayonlarga bog‘liq. Agar maxsus nisbiylik nazariyasi egrilanmagan makon nazariyasi bo‘lsa, umumiy nisbiylik nazariyasi Eynshteyn fikricha, o‘zgaruvchan metrikali makon-zamonni (psevdoriman ko‘pxilligi) qamrab oladigan umumiyroq holatni ko‘rib chiqishi kerak edi. Makon-zamonning egrilanishiga materiyaning mavjudligi sabab bo‘ladi; uning energiyasi qancha katta bo‘lsa, egrilik ham shuncha kuchli bo‘ladi. Nyuton tortishish nazariyasi esa yangi nazariyaning faqat «zamon egriligi», ya’ni metrikaning vaqt komponenti o‘zgarishi hisobga olinganda olinadigan taqribiy holatidir (bu yaqinlashuvda makon Yevklid fazosi bo‘lib qoladi). Gravitatsiya buzilishlari, ya’ni tortishuvchi massalar harakatida metrikaning o‘zgarishi cheklangan tezlikda tarqaladi. Shu tariqa uzoqdan ta’sir tushunchasi fizikadan yo‘qoladi.

Bu g‘oyalarni matematik jihatdan ifodalash ancha murakkab bo‘lib, bir necha yilni (1907—1915) oldi. Eynshteyn tenzor tahlilini o‘zlashtirishi va uning to‘rt o‘lchovli psevdoriman umumlashmasini yaratishi zarur edi. Bunda avval gravitatsiyaning tenzor nazariyasi bo‘yicha Eynshteynning dastlabki maqolalariga hammuallif bo‘lgan Marsel Grossman, keyinchalik esa o‘sha davrning «matematiklar qiroli» David Gilbert bilan maslahatlashish va birgalikda ishlash yordam berdi. 1915-yilda maydon tenglamalari umumiy nisbiylik nazariyasining Nyuton tenglamalarini umumlashtiruvchi Eynshteyn tenglamalari Eynshteyn va Gilbert maqolalarida deyarli bir vaqtda nashr etildi.

Yangi tortishish nazariyasi ilgari noma’lum bo‘lgan ikkita fizik effektni bashorat qildi; ularning ikkalasi ham kuzatuvlarda to‘liq tasdiqlandi. Shuningdek, nazariya asriy siljish — Merkuriy perigeliyining astronomlarni uzoq vaqt hayratda qoldirgan hodisasini aniq va to‘liq tushuntirdi. Shundan keyin nisbiylik nazariyasi zamonaviy fizikaning deyarli umum tomonidan e’tirof etilgan poydevoriga aylandi. Astrofizikadan tashqari, umumiy nisbiylik nazariyasi, yuqorida aytilganidek, global joylashuvni aniqlash tizimlarida (Global Positioning Systems, GPS) amaliy qo‘llanadi; bu tizimlarda koordinatalar katta relyativistik tuzatishlar bilan hisoblanadi.

1915-yilda niderlandiyalik fizik Vander de Xaaz bilan suhbatda Eynshteyn muvaffaqiyatli bajarilganidan keyin «Eynshteyn — de Xaaz effekti». Tajriba natijalari Nils Borni ruhlantirdi: u ikki yil oldin atomning sayyoraviy modelini yaratgan edi. Tajriba atom ichida aylana elektron toklar mavjudligini, elektronlar esa o‘z orbitalarida nurlanmasligini tasdiqladi. Aynan shu qoidalarni Bor o‘z modeliga asos qilib oldi. Bundan tashqari, umumiy magnit moment kutilganidan ikki baravar katta ekanligi aniqlandi. Buning sababi spin — elektronning o‘ziga xos impuls momenti kashf etilgach tushuntirildi.

1916-yil iyunda «Gravitatsion maydon tenglamalarini taqriban integrallash» maqolasida Eynshteyn birinchi marta gravitatsion to‘lqinlar. nazariyasini bayon qildi. Bu bashoratni tajribada tekshirishga faqat yuz yil o‘tib (2015) muvaffaq bo‘lindi.

Urush tugagach, Eynshteyn fizikaning avvalgi sohalarida ishlashni davom ettirdi va yangi yo‘nalishlar — relyativistik kosmologiya hamda «Yagona maydon nazariyasi» bilan shug‘ullandi. Uning fikricha, bu nazariya gravitatsiya, elektromagnetizm va (iloji bo‘lsa) mikrodunyo nazariyasini birlashtirishi kerak edi. Kosmologiya bo‘yicha ilk maqola — «Umumiy nisbiylik nazariyasiga oid kosmologik mulohazalar» — 1917-yilda chiqdi. Shundan so‘ng Eynshteyn sirli «kasalliklar hujumi»ni boshdan kechirdi: jigardagi jiddiy muammolarga qo‘shimcha oshqozon yarasi, so‘ng sariqlik va umumiy holsizlik kuzatildi. Bir necha oy to‘shakdan turmadi, ammo ishlashni faol davom ettirdi. Faqat 1920-yilda kasalliklar chekindi.

1919-yil kuzida Artur Eddington boshchiligidagi ingliz ekspeditsiyasi Quyosh tutilishi paytida Eynshteyn bashorat qilgan yorug‘lik og‘ishini Quyoshning tortishish maydonida qayd etdi. O‘lchangan qiymat Nyuton tortishish qonuniga emas, Eynshteyn qonuniga mos kelardi. Shov-shuvli xabar butun Yevropa gazetalarida qayta bosildi, biroq yangi nazariya mazmuni ko‘pincha qo‘pol buzib yoritildi. Eynshteynning shuhrati mislsiz darajaga yetdi.

1920-yil mayda Eynshteyn Berlin Fanlar akademiyasining boshqa a’zolari bilan birga davlat xizmatchisi sifatida qasamyod qildi va qonun bo‘yicha Germaniya fuqarosi deb hisoblana boshlandi. Ammo Shveysariya fuqaroligini umrining oxirigacha saqlab qoldi. 1920-yillarda turli joylardan takliflar olib, Shveysariya pasporti bilan Yevropa bo‘ylab ko‘p sayohat qildi, olimlar, talabalar va qiziquvchilar uchun ma’ruzalar o‘qidi. AQSHga ham bordi; u yerda taniqli mehmon sharafiga Kongressning maxsus tabrik rezolyutsiyasi qabul qilindi (1921). 1922-yil oxirida u Hindistonga tashrif buyurib, Rabindranat Tagor bilan uzoq suhbatlashdi, shuningdek, Xitoyga bordi. Eynshteyn qishni Yaponiyada kutib oldi; aynan o‘sha yerda unga Nobel mukofoti.

Eynshteyn bir necha bor Nobel mukofotiga fizika bo‘yicha nomzod qilib ko‘rsatilgan. Nisbiylik nazariyasi uchun birinchi shunday nomzodlik Vilgelm Ostvald tashabbusi bilan 1910-yildayoq ilgari surilgan, ammo Nobel qo‘mitasi nisbiylik nazariyasining tajribaviy isbotlarini yetarli deb hisoblamadi. Keyinchalik Eynshteyn 1911 va 1915-yillardan tashqari har yili nomzod qilib ko‘rsatilgan. Turli yillarda uning nomzodini qo‘llaganlar orasida quyidagi yirik fiziklar bo‘lgan: Lorens, Plank, Bor, Vin, Xvolson, de Xaaz, Laue, Zeyeman, Kamerling-Onnes, Adamar, Eddington, Zommerfeld va Arrenius.

Biroq Nobel qo‘mitasi a’zolari bunday inqilobiy nazariyalar muallifiga mukofot berishga uzoq vaqt jur’at etmadi. Qo‘mitada nisbiylik nazariyasi mazmuni va ahamiyatini malakali baholay oladigan mutaxassis yo‘q edi; masalan, bu mavzuda hisobot tayyorlash vazifasi Fizika qo‘mitasi raisi — oftalmolog shifokor Alvar Gullstrandga topshirilgan. Oxir-oqibat diplomatik yechim topildi: 1921-yil uchun mukofot Eynshteynga (1922-yil noyabrda) fotoeffekt nazariyasi, ya’ni uning tajribada eng yaxshi tekshirilgan va eng kam bahsli ishi uchun berildi. Qaror matnida esa xolis qo‘shimcha ham bor edi: «… hamda nazariy fizika sohasidagi boshqa ishlari uchun».

10-noyabr 1922-yilda Shvetsiya Fanlar akademiyasi entomolog Kristofer Aurivillius Eynshteynga shunday yozgan:

Telegramma orqali Sizga xabar qilganimdek, Qirollik Fanlar akademiyasi kechagi yig‘ilishida Sizga o‘tgan yil uchun fizika bo‘yicha mukofot berishga qaror qildi. Shu tariqa nazariy fizika sohasidagi, xususan, fotoelektrik effekt qonunini kashf etishga oid ishlaringiz e’tirof etildi. Bunda nisbiylik va gravitatsiya nazariyasi bo‘yicha ishlaringiz hisobga olinmadi; ular kelgusida tasdiqlangach baholanadi.

Eynshteyn safarda bo‘lgani sababli 10-dekabr 1922-yilda mukofotni uning nomidan Rudolf Nadolniy — Germaniyaning Shvetsiyadagi elchisi qabul qilib oldi. U oldindan Eynshteyn Germaniya yoki Shveysariya fuqarosi ekanini aniqlashtirishni so‘ragan edi; Prussiya Fanlar akademiyasi Eynshteyn Germaniya fuqarosi ekanini rasman tasdiqladi, garchi Shveysariya fuqaroligi ham haqiqiy deb tan olingan bo‘lsa-da. Berlinga qaytgach, Eynshteyn mukofotga tegishli nishonlarni Shvetsiya elchisidan shaxsan oldi.

Tabiiyki, an’anaviy Nobel ma’ruzasini (1923-yil iyulda) Eynshteyn nisbiylik nazariyasiga bag‘ishladi.

1923-yilda sayohatini yakunlayotgan Eynshteyn Quddusda nutq so‘zladi; bu shaharda ko‘p o‘tmay (1925-yilda) ochilishi rejalashtirilgan Ibroniy universiteti.

1924-yilda yosh hind fizigi Satyendranat Boze Eynshteynga qisqa xat yozib, zamonaviy kvant statistikasiga asos bo‘lgan farazni ilgari surgan maqolasini nashr ettirishda yordam so‘radi. Boze yorug‘likni fotonlar gazi sifatida qarashni taklif qildi. Eynshteyn bu statistikani umuman atomlar va molekulalarga ham tatbiq etish mumkin degan xulosaga keldi. 1925-yilda u Bozening maqolasini nemischa tarjimada, so‘ng o‘z maqolasini chop etdi. Unda Boze modelining butun sonli spinga ega bir xil zarrachalar tizimiga tatbiq etiladigan umumlashmasi bayon etilgan. Bunday zarrachalar bozonlar deb ataladi. Ushbu kvant statistikasi hozir Boze — Eynshteyn statistikasi nomi bilan tanilgan. Uning asosida ikkala fizik ham 1920-yillarning o‘rtalaridayoq moddaning beshinchi agregat holati — — Boze — Eynshteyn kondensati.

Boze — Eynshteyn «kondensati»ning mohiyati shundaki, mutlaq nolga yaqin haroratlarda ideal Boze gazidagi ko‘plab zarrachalar impulsi nol bo‘lgan holatga o‘tadi va bunda de Broylzarrachalarning issiqlik harakati to‘lqin uzunligi hamda ular orasidagi o‘rtacha masofa bir xil miqyosga keladi. 1995-yilda birinchi bunday kondensat Kolorado universitetidaolinganidan buyon olimlar vodorod, litiy, natriy, rubidiy va geliy.

dan Boze — Eynshteyn kondensatlarini olish mumkinligini amalda isbotlaganlar. O‘sha yillarda Eynshteynning ulkan va umumiy e’tirof etilgan obro‘si uni turli siyosiy tadbirlarga muntazam jalb etilishiga sabab bo‘lgan. Bu tadbirlarda u ijtimoiy adolat, baynalmilallik va mamlakatlar hamkorligini qo‘llab-quvvatlagan (quyiga qarang). 1923-yilda Eynshteyn «Yangi Rossiya do‘stlari» madaniy aloqalar jamiyatini tuzishda qatnashdi. U qurolsizlanish, Yevropaning birlashuvi va majburiy harbiy xizmat.

ning bekor qilinishiga bir necha bor da’vat etdi. 1928-yilda Eynshteyn umrining so‘nggi yillarida yaqin do‘stlashib qolgan Lorens bilan vidolashdi. Aynan Lorens 1920-yilda Eynshteynni Nobel mukofotiga tavsiya qilib, keyingi yili ham uning nomzodini qo‘llab-quvvatlagan edi.

1929-yilda dunyo Eynshteynning 50 yoshini katta tantana bilan nishonladi. Yubilyar tantanalarda qatnashmadi va Potsdam yaqinidagi villasidayashirinib, ishtiyoq bilan atirgullar yetishtirdi. Bu yerda u do‘stlari — ilm-fan arboblari, Rabindranat Tagor, Emanuel Lasker, Charli Chaplin va boshqalarni qabul qildi.

1931-yilda Eynshteyn yana AQSHga tashrif buyurdi. Pasadenada uni juda iliq kutib olgan Maykelson iliq kutib oldi. Uning umridan atigi to‘rt oy qolgan edi. Yozda Berlinga qaytgach, Eynshteyn Fizika jamiyatidagi nutqida nisbiylik nazariyasi poydevoriga birinchi toshni qo‘ygan buyuk tajribachi xotirasiga hurmat bajo keltirdi.

Birinchi jahon urushi davrida va undan keyin antisemit kayfiyat kuchaygani sabab Eynshteyn nazariyalari doimiy hujumlarga uchragan. Eynshteynga qarshi tashkilot tuzilgan. Uni o‘ldirishga undagan bir kishi aybdor deb topilib, olti dollar jarimaga tortilgani ma’lum. 1925-yil boshida Rossiyadan kelgan ruhiy xasta yozuvchi ayol Mariya Goryachkovskaya Eynshteynni provokator Azef bilan aynanlashtirib, bolshevik inqilobi bilan bog‘lagan. Olimga qarshi kampaniya natijalaridan biri 1931-yilda «Eynshteynga qarshi yuz muallif» kitobining chiqishi edi. Eynshteyn bunga «Agar men nohaq bo‘lsam, bir kishining o‘zi kifoya qilardi!» deb javob bergan. Taxminan 1926-yilgacha Eynshteyn kosmologik modellardan tortib daryo o‘zanlaridagi egri-bugriliklar sabablarini o‘rganishgacha fizikaning juda ko‘p sohalarida ishlagan. Keyinchalik kamdan-kam istisnolar bilan sa’y-harakatini kvant muammolari va yagona maydon nazariyasiga qaratdi.

Eynshteyn dunyoga tanilgan nazariyotchi fizik bo‘lganidan keyin ham loyihalash va ixtirochilik bilan faol shug‘ullandi. Turli hammualliflar bilan birga yigirmaga yaqin patentga ega edi. Eynshteyn va Goldshmidt magnitostriksiya asosidagi ovoz kuchaytirgichga patent olishgan. Sovetlarning «Ixtirochi» jurnalining 1929-yildagi birinchi sonida Eynshteynning ixtirochilik faoliyatining tashkiliy-iqtisodiy jihatlariga bag‘ishlangan «Birliklar o‘rniga ommalar» maqolasi chop etildi.

Boshqa ixtirolar orasida:

• juda kichik kuchlanishlarni o‘lchagich (aka-uka Paul va Konrad Gabixatlar bilan birga);
• fotosuratga olishda ekspozitsiya vaqtini avtomatik aniqlaydigan qurilma;
• o‘ziga xos eshitish apparati;
• shovqinsiz sovutkich (bilan birga Silard);
• girokompas, hamkorlikda G. Anshyuts.

Eynshteyn patent berish jarayonida ekspert sifatida ham qatnashgan. Masalan, 1930-yilda I. N. Kechejdan (SSSR) ixtiro arizasiga uning yozgan taqrizi ma’lum.

Kvant mexanikasiningkvant mexanikasi shakllanishida Eynshteyn faol ishtirok etdi. Asosiy ilmiy ishlarini chop etar ekan, Shryodinger 1926-yilda unga «Eynshteynning qisqa, ammo favqulodda uzoqni ko‘zlab aytilgan mulohazalari» katta ta’sir ko‘rsatganini tan oldi.

1927-yilda Beshinchi Solve kongressida Eynshteyn «Kopengagen talqini» Maks Born va Nils Bor talqiniga keskin qarshi chiqdi. Bu talqinda kvant mexanikasining matematik modeli mohiyatan ehtimollik modeli deb ko‘rilardi. Eynshteyn talqin tarafdorlari «muhtojlikni fazilatga aylantirmoqda» deb, ehtimollilik esa mikrojayonlarning fizik mohiyati haqidagi bilimlarimiz to‘liq emasligidan dalolat berishini ta’kidladi. U kinoya bilan: «Xudo zar o‘ynamaydi» (nem. Der Herrgott würfelt nicht), deb aytdi. Bunga Nils Bor: «Eynshteyn, Xudoga nima qilishni buyurma».

deb e’tiroz bildirdi. Eynshteyn «Kopengagen talqini»ni faqat fizika taraqqiyoti bilan mikrodunyoning to‘liq nazariyasiga almashinishi kerak bo‘lgan vaqtinchalik, tugallanmagan variant deb hisoblagan. O‘zi ham kvant mexanikasi taqribiy natija sifatida kelib chiqadigan deterministik, nochiziqli nazariyani yaratishga urindi. 1933-yilda Eynshteyn shunday yozgan:

Tadqiqotlarimning chin maqsadi doimo nazariy fizikani soddalashtirish va uni yaxlit tizimga birlashtirishdan iborat bo‘lgan. Men bu maqsadga makrodunyo uchun qoniqarli tarzda erisha oldim, ammo kvantlar va atomlarning tuzilishi uchun emas. Nazarimda, sezilarli yutuqlarga qaramay, zamonaviy kvant nazariyasi so‘nggi guruh muammolarini qoniqarli hal qilishdan hali uzoq.

1947-yilda u o‘z qarashlarini yana bir bor Maks Born:

ga yozgan maktubida o‘z qarashini yana bir bor ifodalagan: Albatta, prinsipial statistik nuqtayi nazarda, uning zaruriyligini birinchi bo‘lib sen aniq anglagansan, katta haqiqat ulushi borligini tushunaman. Ammo men bunga chinakamiga ishona olmayman, chunki bu nazariya fizika haqiqatni makon va zamonda sirli uzoqdan ta’sirlarsiz aks ettirishi kerak, degan asosiy qoidaga mos kelmaydi. Men qat’iy ishonamanki, oxir-oqibat ular qonuniyatli tarzda bog‘langan narsalar ehtimollar emas, balki faktlar bo‘ladigan nazariyaga kelishadi.

Eynshteyn umrining oxirigacha bu mavzuda bahslashdi, garchi fiziklarning oz qismigina uning fikriga qo‘shilgan bo‘lsa-da. Ikki maqolasida u fikriy tajribalarni tasvirladi. Uningcha, ular kvant mexanikasining to‘liq emasligini yaqqol ko‘rsatardi; eng katta aks-sado «Eynshteyn — Podolskiy — Rozen paradoksi» (1935-yil may) deb ataluvchi tajriba tufayli yuzaga keldi. Ushbu muhim va qiziqarli muhokama hozirgacha davom etmoqda. Pol Dirak o‘zining «G‘ayrioddiy davr xotiralari» kitobida shunday yozgan:

Eynshteynning nuqtayi nazari oxir-oqibat to‘g‘ri bo‘lib chiqishi mumkinligini inkor etmayman, chunki kvant nazariyasining hozirgi rivojlanish bosqichini yakuniy deb bo‘lmaydi. <…> Zamonaviy kvant mexanikasi — ulkan yutuq, lekin u abadiy saqlanib qolishi dargumon. Menimcha, kelajakda sababiylikka qaytiladigan va Eynshteynning qarashini oqlaydigan takomillashgan kvant mexanikasi paydo bo‘lishi ehtimoli juda yuqori. Ammo sababiylikka bunday qaytish faqat hozir hech qanday shubhasiz qabul qiladigan boshqa bir asosiy g‘oyadan voz kechish evaziga mumkin bo‘lishi mumkin. Agar sababiylikni qayta tiklamoqchi bo‘lsak, buning haqini to‘lashimizga to‘g‘ri keladi; hozir esa qaysi g‘oya qurbon qilinishini faqat taxmin qila olamiz.

Borgan sari kuchayib borayotgan iqtisodiy inqiroz sharoitida Veymar Germaniyasida kuchaygani sari siyosiy beqarorlik ortdi, bu esa radikal millatchilik va antisemitizm kayfiyatlari kuchayishiga yordam berdi. Eynshteynga nisbatan haqoratlar va tahdidlar ko‘paydi; bir varaqada hatto uning boshiga katta mukofot (50 000 marka) va’da qilindi. Natsistlar hokimiyatga kelgach, Eynshteynning barcha ishlari «oriy» fiziklar nomiga yozildi yoki haqiqiy fanning buzib ko‘rsatilishi deb e’lon qilindi. Lenard boshchiligida «Nemis fizikasi» guruhiga rahbarlik qilib, shunday dedi: «Yahudiy doiralarining tabiatni o‘rganishga xavfli ta’sirining eng muhim misoli — Eynshteynning eski bilimlar va o‘zboshimchalik bilan qo‘shilgan unsurlardan tuzilgan nazariyalari va matematik safsatasidir… Nemis kishisi yahudiyning ma’naviy izdoshi bo‘lishi noloyiq ekanini tushunishimiz kerak». Germaniyaning barcha ilmiy doiralarida murosasiz irqiy tozalash boshlandi.

1933-yilda Eynshteyn Germaniyani, juda bog‘lanib qolgan yurtini butunlay tark etishga majbur bo‘ldi. Oilasi bilan Amerika Qo‘shma Shtatlariga mehmon vizalari bilan jo‘nab ketdi. Tez orada natsizm jinoyatlariga norozilik sifatida Germaniya fuqaroligi va Prussiya hamda Bavariya Fanlar akademiyalari a’zoligidan voz kechdi, Germaniyada qolgan olimlar bilan, xususan, Maks Plank bilan aloqani uzdi. Eynshteynning natsizmga qarshi keskin bayonotlari Plankning vatanparvarlik tuyg‘ulariga tegardi.

AQSHga ko‘chgach, Albert Eynshteyn yaqinda tashkil etilgan Ilg‘or tadqiqotlar institutida (Prinston, shtat — Nyu-Jersi).

AQSHda Eynshteyn darhol mamlakatning eng mashhur va hurmatli kishilaridan biriga aylandi. U tarixdagi eng dahshatli olim sifatida hamda «parishonxotir professor» obrazining va inson aqliy imkoniyatlarining timsoli sifatida shuhrat qozondi. Keyingi yil — 1934-yil yanvarida uni Oq uyga prezident Franklin Ruzvelt huzuriga taklif qilishdi. U prezident bilan samimiy suhbatlashib, hatto o‘sha yerda tunadi. Eynshteyn har kuni turli mazmundagi yuzlab maktub olar, ularga, hatto bolalarning maktublariga ham javob berishga harakat qilardi. Dunyoga mashhur tabiatshunos bo‘lsa-da, u odamlar uchun ochiq, kamtarin, talabchan bo‘lmagan va xushmuomala inson bo‘lib qoldi.

1936-yil dekabrda Eynshteynning ikkinchi rafiqasi Elza; bundan uch oy oldin Syurixda Marsel Grossman vafot etgan edi. Eynshteynning yolg‘izligini singlisi Mayya, o‘gay qizi Margo (Elzaning birinchi turmushidan qizi), kotibasi Ellen Dyukas, Tigr laqabli mushuk va Chiko ismli oq teryer yengillashtirib turardi. Amerikaliklarning hayratiga sabab bo‘lib, Eynshteyn avtomobil ham, televizor ham sotib olmadi. Mayya insultdan keyin 1946-yilda qisman falaj bo‘lib qoldi; Eynshteyn esa har oqshom suyukli singlisiga kitob o‘qib berardi.

1939-yil avgustida Eynshteyn maktubni imzoladi. Maktub AQSH prezidenti Franklin Delano Ruzveltga Vengriya Leo Silarddan kelgan muhojir fizik tashabbusi bilan yozilgan edi. Unda natsistlar Germaniyasi atom bombasini yaratishi mumkinligi haqida prezident ogohlantirilgan. Bir necha oy o‘ylab ko‘rgach, Ruzvelt bu tahdidga jiddiy qarashga qaror qildi va 1941-yilda atom quroli yaratish bo‘yicha o‘z loyihasini boshladi. Eynshteynning o‘zi bu ishlarda qatnashmadi. Keyinchalik u imzolagan maktubidan afsuslandi. 1945-yil bahorida Silard tashabbusi bilan Eynshteyn Ruzveltga yadroviy qurollanish poygasining xavfi haqida yana bir maktub yubordi. Ruzvelt maktubni olmasdan vafot etdi. O‘ta qudratli bombaning birinchi sinovi Nyu-Meksikodagi Los-Alamos poligonida 16-iyul 1945-yilda o‘tkazildi, 6-avgust 1945-yilda esa AQSH aviatsiyasi Xirosimani yadroviy bombardimon qildi.

Natsistlar Germaniyasi mag‘lub etilgach, Eynshteyn boshqa olimlar bilan birgalikda prezident Garri Trumenni Yaponiyaga qarshi atom bombasini ishlatmaslikka chaqirdi, garchi AQSHning yangi rahbari uchun yadro energiyasi qo‘rqitish vositasi ekanini tushunsa ham. Keyinchalik u yadro qurolini ishlab chiqish, uning Yaponiyada qo‘llanishi va Bikini atollidagi sinovlarni (1954) tanqid qildi, AQSH yadroviy dasturini jadallashtirishga qo‘shgan hissasini esa hayotidagi eng katta fojia deb bildi. Uning «Biz urushni yutdik, ammo tinchlikni emas» va «Agar uchinchi jahon urushi atom bombalari bilan olib borilsa, to‘rtinchisi tosh va tayoqlar bilan olib boriladi», degan hikmatlari mashhur bo‘lgan.

Urush davrida Eynshteyn AQSH harbiy-dengiz kuchlariga maslahatlar berib, turli texnik muammolarni hal etishga yordam berdi.

Urushdan keyingi yillarda Eynshteyn Yadrochi olimlarning favqulodda qo‘mitasi va Olimlarning tinchlik uchun Pagvosh harakatining asoschilaridan biri bo‘ldi. Uning birinchi konferensiyasi Eynshteyn vafotidan keyin (1957) o‘tkazilgan bo‘lsa-da, bunday harakatni tashkil etish tashabbusi keng mashhur bo‘lgan Rassell — Eynshteyn manifestida (manifest Bertran Rassell bilan birga yozilgan) bildirilgan va u vodorod bombasini yaratish va qo‘llash xavfi haqida ham ogohlantirgan. Harakat raisi bo‘lgan Eynshteyn Albert Shveytser, Bertran Rassell, Frederik Jolio-Kyuri hamda boshqa dunyoga mashhur olimlar bilan birga qurollanish poygasiga, yadroviy va termoyadroviy qurollar yaratilishiga qarshi kurashdi.

1947-yil sentabrda BMTga a’zo mamlakatlar delegatsiyalariga yozgan ochiq maktubida u BMT Bosh Assambleyasini qayta tashkil etib, uni uzluksiz ishlaydigan, Xavfsizlik Kengashidan kengroq vakolatlarga ega jahon parlamentiga aylantirishni taklif qildi. Eynshteyn fikricha, Xavfsizlik Kengashi veto huquqi tufayli faoliyatida falajlangan edi. Bunga javoban 1947-yil noyabrda yirik sovet olimlari (S. I. Vavilov, A. F. Ioffe, N. N. Semyonov, A. N. Frumkin) ochiq maktubda A. Eynshteynning pozitsiyasiga (1947) qo‘shilmasliklarini bildirdilar. Sovet olimlariga javobida Eynshteyn o‘z qarashini tushuntirdi: kapitalizm va sotsializmning kamchiliklari hamda afzalliklarini anglash; ushbu tizim tarafdorlarining bir-biriga mutaassib murosasizligi xavfi; ikki tizim o‘rtasidagi urushda insoniyatning o‘zaro qirilib ketishi ehtimoli.

Eynshteyn umrining oxirigacha kosmologiya muammolarini tadqiq etishni davom ettirdi, ammo asosiy kuchini yagona maydon nazariyasini yaratishga sarfladi. Bunda unga professional matematiklar, jumladan Prinstonda Jon Kemeni yordam berishdi. Bu yo‘nalishda u muayyan rasmiy muvaffaqiyatlarga erishdi: hatto yagona maydon nazariyasining ikkita variantini ishlab chiqdi. Ikkala model ham matematik jihatdan nafis bo‘lib, ulardan nafaqat umumiy nisbiylik nazariyasi, balki Maksvell elektrodinamikasining butun tizimi ham kelib chiqardi. Ammo ular hech qanday yangi fizik natijani bermasdi. Fizikadan ajralgan sof matematika esa Eynshteynni hech qachon qiziqtirmagan; u ikkala modeldan ham voz kechdi. Dastlab (1929) Eynshteyn Kalutsa va Klaynning olam besh o‘lchamli, beshinchi o‘lcham esa nihoyatda kichik bo‘lgani uchun ko‘rinmaydi, degan g‘oyasini rivojlantirishga urindi. Ammo bu yo‘l bilan fizik jihatdan qiziqarli yangi natijalar olinmadi, ko‘p o‘lchamli nazariya tez orada tark etildi (keyinchalik supertorlar nazariyasida qayta jonlanish uchun). Yagona nazariyaning ikkinchi varianti (1950) makon-zamon nafaqat egrilikka, balki buralishga ham ega, degan farazga asoslandi. U ham umumiy nisbiylik nazariyasi va Maksvell nazariyasini tabiiy birlashtirgan, ammo faqat makrodunyoni emas, mikrodunyoni ham tasvirlaydigan tenglamalarning yakuniy shaklini topishning iloji bo‘lmadi. Busiz nazariya o‘zi umuman ehtiyoj sezmaydigan binoning ustiga o‘rnatilgan matematik ustqurmadan boshqa narsa bo‘lmas edi.

Veyl Eynshteynning bir safar o‘ziga shunday deganini eslagan: «Rahbarlik qiluvchi, yaqqol fizik prinsipsiz, sof nazariy mulohazalar bilan fizikani qurib bo‘lmaydi».

1955-yilda Eynshteynning sog‘lig‘i keskin yomonlashdi. U vasiyatnoma yozib, do‘stlariga: «Yerdagi vazifamni ado etdim», dedi. Uning so‘nggi ishi yadro urushining oldini olishga chaqiruvchi tugallanmagan murojaat bo‘ldi.

O‘sha paytda Eynshteynni tarixchi Bernard Koen ko‘rgani keldi. U shunday eslagan:

Men Eynshteyn buyuk inson va buyuk fizik ekanini bilardim, biroq uning do‘stona fe’lidagi iliqlik, mehribonligi va kuchli hazil tuyg‘usini tasavvur ham qilmagan ekanman. Suhbatimizda o‘lim yaqinlashgani sezilmasdi. Eynshteynning aqli tetik, so‘zlari o‘tkir, o‘zi esa juda xushchaqchaq ko‘rinardi.

O‘gay qizi Margo Eynshteynni kasalxonada so‘nggi bor ko‘rganini shunday eslagan:

U chuqur xotirjamlik bilan gapirar, hatto shifokorlarni yengil hazil bilan tilga olar, yaqinlashib kelayotgan o‘limini navbatdagi «tabiat hodisasi»dek kutardi. U hayotda qanchalik qo‘rqmas bo‘lgan bo‘lsa, o‘limni shunchalik sokin va xotirjam qarshiladi. Hech qanday ortiqcha hissiyot va afsuslarsiz bu dunyoni tark etdi.

Albert Eynshteyn Prinstonda, dushanba kuni 18-aprel 1955-yilda soat 1:25 da umrining 77-yilida vafot etdi; o‘limiga aorta anevrizmasi sabab bo‘lgan. O‘limidan oldin u nemischa bir necha so‘z aytdi, lekin amerikalik hamshira keyinchalik ularni takrorlay olmadi. Shaxsga sig‘inishning har qanday shaklini rad etgan Eynshteyn dabdabali va shovqinli dafnni taqiqlab, dafn joyi va vaqti oshkor qilinmasligini istadi. 19-aprel 1955-yilda marosim keng jamoatchilikka bildirilmasdan o‘tkazildi, unga eng yaqin 12 nafar do‘stigina qatnashdi. Uning jasadi Yuving-Semeteri krematoriyasida (Ewing Cemetery) kuydirilib, kuli shamolga sochib yuborildi.

Yaqin tanishlari Eynshteynni kirishimli, do‘stona, quvnoq kishi sifatida tasvirlashgan. Ular uning mehribonligi, istalgan vaqtda yordam berishga tayyorligi, kibr-havoning mutlaqo yo‘qligi va odamlarni o‘ziga rom etuvchi jozibasini qayd etganlar. Uning ajoyib hazil tuyg‘usi ko‘p tilga olingan. Eynshteyndan laboratoriyasi qayerda deb so‘rashganda, u jilmayib ruchkasini ko‘rsatgan.

Eynshteyn musiqani, ayniqsa XVIII asr asarlarini jon-dildan sevgan. Turli yillarda uning sevimli bastakorlari orasida Bax, Motsart, Shuman, Gaydn va Shubert, umrining oxirgi yillarida esa Brams bo‘lgan. U skripkani yaxshi chalar, uni hech qayerga bormay qoldirmasdi. Badiiy adabiyotdan Lev Tolstoy, Dostoyevskiy, Dikkens nasri, Brext pyesalarini yuksak baholagan. Shuningdek, marka yig‘ish, bog‘dorchilik, yaxtada suzish bilan qiziqqan (hatto yaxta boshqaruvi nazariyasi haqida maqola yozgan). Kundalik hayotda oddiy yashagan, umrining oxirlarida doimo sevimli issiq sviterini kiyib yurgan.

Ulkan ilmiy obro‘siga qaramay, u ortiqcha manmanlik qilmagan, xato qilishi mumkinligini bemalol tan olgan va shunday bo‘lsa, yanglishganini omma oldida e’tirof etgan. Masalan, 1922-yilda u Aleksandr Fridmanning Koinot kengayishini bashorat qilgan maqolasini tanqid qilgan. Fridmandan bahsli jihatlar izohlangan xat olgach, Eynshteyn o‘sha jurnalda xato qilganini, Fridman natijalari qimmatli ekanini va kosmologik dinamikaning ehtimoliy modellari haqida «yangi nur» sochishini bildirdi.

Adolatsizlik, zulm va yolg‘on har doim uning g‘azabini qo‘zg‘atgan. Singlisi Mayyaga yozgan maktubidan (1935):

Uning nemis tilidagi eng yomon ko‘rgan so‘zi Zwang — zo‘ravonlik, majburlash edi.

Eynshteynning shifokori Gustav Bukki aytishicha, olim rassomga poza berishni yomon ko‘rgan. Ammo rassom portret tufayli muhtojlikdan qutulishni umid qilayotganini aytishi bilanoq Eynshteyn rozi bo‘lib, uning qarshisida soatlab sabr bilan o‘tirgan.

Umrining oxirlarida Eynshteyn o‘z qadriyatlarini qisqacha shunday ifodalagan: «Yo‘limni yoritib, menga jasorat va mardlik bag‘ishlagan ideallar — ezgulik, go‘zallik va haqiqat edi».

Eynshteyn doimo fan falsafasi bilan qiziqib, bu mavzuda bir qancha chuqur tadqiqotlar qoldirgan. 1949-yilda uning 70 yilligiga bag‘ishlangan yubiley to‘plami (ehtimol, Eynshteynning xabari va roziligi bilan) «Albert Eynshteyn. Faylasuf olim» deb atalgan. Eynshteyn dunyoqarashi jihatidan o‘ziga eng yaqin faylasuf deb Spinoza. ni hisoblagan. Ratsionalizm har ikkala mutafakkirda ham keng qamrovli bo‘lib, faqat fan sohasiga emas, balki axloq va inson hayotining boshqa jihatlariga ham taalluqli edi: insonparvarlik, baynalmilallik, erkinlikni sevish va boshqalar nafaqat o‘z-o‘zicha, balki eng oqilona qadriyatlar bo‘lgani uchun ham yaxshidir. Tabiat qonunlari obyektiv ravishda mavjud; ularni bilish mumkin, chunki ular olam uyg‘unligini tashkil etadi; u bir vaqtning o‘zida oqilona va estetik jihatdan jozibalidir. Eynshteynning kvant mexanikasidagi «Kopengagen talqini»ni qabul qilmaganining asosiy sababi shu edi: uning fikricha, talqin dunyo tasviriga irratsional unsur — tartibsiz nomuvofiqlik kiritardi.

Eynshteyn «Fizika evolyutsiyasi» kitobida shunday yozgan:

Fizik nazariyalar yordamida biz kuzatiladigan faktlar labirintidan yo‘l topishga, sezgilarimiz orqali idrok etadigan olamni tartibga solish va anglashga harakat qilamiz. Kuzatilgan faktlar voqelik haqidagi tasavvurimizdan mantiqan kelib chiqishini istaymiz. Voqelikni nazariy qurilmalarimiz orqali qamrab olish mumkinligiga, olamimizning ichki uyg‘unligiga ishonchsiz hech qanday fan bo‘lmas edi. Bu ishonch har qanday ilmiy ijodning asosiy harakatlantiruvchi kuchi bo‘lgan va doimo shunday bo‘lib qoladi. Barcha sa’y-harakatlarimizda, eski va yangi o‘rtasidagi har bir keskin kurashda biz bilishga bo‘lgan abadiy intilishni, dunyomiz uyg‘unligiga bo‘lgan sobit ishonchni ko‘ramiz. Bilish yo‘lidagi to‘siqlar ko‘paygani sari bu ishonch ham mustahkamlanadi.

Fanda bu tamoyillar o‘sha davrda urf bo‘lgan pozitivistik qarashlar — Max, Puankare va boshqalarning qarashlariga hamda kantchilikni, uning «aprior bilim» haqidagi g‘oyalarini inkor etishni bildirardi. Pozitivizm fan tarixida ma’lum ijobiy rol o‘ynagan: u yetakchi fiziklar, jumladan Eynshteynning eski noto‘g‘ri qarashlarga (avvalo, mutlaq makon va mutlaq zamon tushunchalariga) shubha bilan qarashiga turtki bergan. Eynshteyn Maxga yozgan maktubida o‘zini uning shogirdi deb atagani ma’lum. Shunga qaramay, Eynshteyn pozitivistlarning falsafasini ahmoqlik deb atagan. U ular bilan kelishmovchiligining mohiyatini shunday tushuntirgan:

…Aprior ravishda tafakkur yordamida anglab bo‘lmaydigan tartibsiz dunyoni kutish kerak edi. Bu dunyo faqat aqlimiz bilan uni qay darajada tartibga sola olsak, shuncha darajadagina qonunga bo‘ysunishini kutish mumkin (yoki lozim) bo‘lardi. Bu biror tildagi so‘zlarni alifbo tartibida joylashtirishga o‘xshash tartibga solish bo‘lardi. Ammo masalan, Nyutonning gravitatsiya nazariyasi kiritadigan tartib butunlay boshqacha tabiatga ega. Bu nazariyaning aksiomalari inson tomonidan yaratilgan bo‘lsa-da, mazkur ishning muvaffaqiyati obyektiv olamda muhim tartib mavjudligini nazarda tutadi. Bunday tartibni aprior ravishda kutishga hech qanday asosimiz yo‘q edi. «Mo‘jiza» aynan shunda; bilimimiz rivojlangani sari u yanada sehrliroq bo‘lib boradi. Pozitivistlar va professional ateistlar bunda zaif nuqtani ko‘radilar, chunki ular Xudoni bu dunyodan muvaffaqiyatli chiqarib tashlabgina qolmay, balki «dunyoni mo‘jizalardan ham mahrum etganlari»ni anglab o‘zlarini baxtiyor sezadilar.

Eynshteynning falsafasi tamoman boshqa tamoyillarga asoslangan. U tarjimayi holida (1949) shunday yozgan:

U yerda, tashqarida, biz — odamlardan mustaqil ravishda mavjud bo‘lgan ulkan dunyo bor edi. U oldimizda ulkan, abadiy jumboq sifatida turardi, biroq sezgilarimiz va aqlimiz uchun hech bo‘lmaganda qisman ochiq edi. Bu dunyoni o‘rganish menga ozodlikdek tuyulardi. Ko‘p o‘tmay men qadrlash va hurmat qilishni o‘rgangan kishilarning ko‘pi butun vujudini shu mashg‘ulotga bag‘ishlab, ichki erkinlik va ishonchga erishganini angladim. Bizning imkoniyatlarimiz doirasida ushbu shaxsdan tashqari dunyoni fikran qamrab olish menga qisman ongli, qisman ongsiz ravishda oliy maqsaddek tuyulardi… Ushbu olimlarning [pozitivistlarning] atom nazariyasiga nisbatan oldindan shakllangan salbiy qarashini, shubhasiz, ularning pozitivistik falsafiy pozitsiyasi bilan izohlash mumkin. Bu falsafiy xurofotlar hatto jasur fikrlovchi va nozik sezgiga ega olimlarning ham faktlarni to‘g‘ri talqin qilishiga qanday to‘sqinlik qilishining qiziqarli misolidir.

O‘sha tarjimayi holda Eynshteyn fizikada haqiqatning ikkita mezonini aniq belgilagan: nazariya «tashqi asoslanganlik» va «ichki mukammallik»ka ega bo‘lishi kerak. Birinchisi nazariya tajribaga mos kelishini, ikkinchisi esa eng kam farazlar asosida tabiat qonunlarining umumiy va oqilona uyg‘unligidagi eng chuqur qonuniyatlarni maksimal darajada ochib berishini anglatadi. Shuning uchun nazariyaning estetik sifatlari (betakror go‘zallik, tabiiylik, nafislik) ham muhim fizik ustunlikka aylanadi.

Nazariyaning dastlabki farazlari qanchalik sodda, u bog‘laydigan narsalar qanchalik xilma-xil va qo‘llanish sohasi qanchalik keng bo‘lsa, u shunchalik kuchli taassurot qoldiradi.

Inson idrokidan mustaqil obyektiv voqelik borligiga ishonchini Eynshteyn Rabindranat Tagor bilan mashhur suhbatlari davomida himoya qilgan. Tagor esa xuddi shunday izchillik bilan bu voqelikni inkor etgan. Eynshteyn shunday degan:

Insondan mustaqil haqiqat mavjudligi haqidagi tabiiy qarashimizni na tushuntirish, na isbotlash mumkin. Ammo bunga hamma, hatto ibtidoiy odamlar ham ishonadi. Biz haqiqatga insondan yuqori obyektivlik xususiyatini beramiz. Bizning mavjudligimiz, tajribamiz va aqlimizdan mustaqil bu voqelik bizga zarur, garchi u nimani anglatishini ayta olmasak ham.

Eynshteynning XX asr fan falsafasiga ta’siri uning XX asr fizikasiga ko‘rsatgan ta’siri bilan qiyoslanadi. U taklif etgan yondashuvning mohiyati fan hal qilayotgan masalaga qarab qo‘llash mumkin bo‘lgan turli falsafiy ta’limotlarni sintez qilishdan iborat edi. Eynshteyn nazarida haqiqiy olim uchun faylasufdan farqli ravishda epistemologik monizm qabul qilinmaydi. Aniq vaziyatga qarab bitta olimning o‘zi idealist, realist, pozitivist va hatto platonchi hamda pifagorchi bo‘lishi mumkin. Izchil tizimli faylasufga bunday eklektizm nomaqbul ko‘rinishi mumkinligi uchun Eynshteyn uning nazarida haqiqiy olim opportunistdek tuyuladi, deb hisoblagan. Eynshteyn ilgari surgan yondashuv zamonaviy fan falsafasida «epistemologik opportunizm» deb nom olgan.

Eynshteynning diniy qarashlari uzoq yillardan beri bahslarga sabab bo‘lib kelmoqda. Ayrimlar Eynshteyn Xudo borligiga ishongan desa, boshqalar uni ateist deb ataydi. Ikkala tomon ham buyuk olimning so‘zlarini o‘z qarashlarini tasdiqlashga ishlatgan.

1921-yilda Eynshteyn Nyu-Yorkdagi ravvinGerbert Goldshteyndan telegramma oldi: «Xudoga ishonasizmi nuqta 50 so‘zli haq to‘langan javob». Eynshteyn 24 so‘z bilan javob berdi:«Men Spinozaning Xudosiga ishonaman. U borliqning qonuniy uyg‘unligida o‘zini namoyon etadi, lekin odamlarning taqdiri va ishlariga aralashadigan Xudoga emas».. U «Nyu-York Tayms»ga (1930-yil noyabr) bergan intervyusida yanada keskinroq aytgan: «Men mukofotlaydigan va jazolaydigan Xudoga, maqsadlari bizning insoniy maqsadlarimizdan yaratilgan Xudoga ishonmayman. Ruhning o‘lmasligiga ham ishonmayman, garchi qo‘rquv yoki bema’ni xudbinlikka berilgan zaif aql egalari bunday ishonchdan panoh topsa ham».

1940-yilda u o‘z qarashlarini «Nature» jurnalidagi «Fan va din» maqolasida bayon etgan. U yerda shunday yozadi:

Menimcha, diniy jihatdan ma’rifatli inson — o‘zini imkon qadar xudbin istaklar kishanidan ozod qilgan va shaxsiy manfaatidan yuqori xarakterdagi fikr, tuyg‘u hamda intilishlarga berilgan insondir… Buni ilohiy mavjudot bilan bog‘lashga uriniladimi-yo‘qmi, buning ahamiyati yo‘q; aks holda Budda yoki Spinozani dindor shaxs deb bo‘lmas edi. Bunday insonning dindorligi shu shaxsiylikdan yuqori maqsadlarning ahamiyati va ulug‘vorligiga shubha qilmasligida ko‘rinadi. Ularni aql bilan asoslashning imkoni yo‘q, ammo bunga ehtiyoj ham yo‘q… Shu ma’noda din — insoniyatning qadriyatlar va maqsadlarni ravshan hamda to‘liq anglash, ularning ta’sirini kuchaytirish va kengaytirishga bo‘lgan qadimiy intilishidir.

Keyin u fan bilan din o‘rtasida ma’lum bog‘liqlik o‘rnatib, «fanni faqat haqiqatni bilish va tushunishga intilish ruhi bilan to‘la odamlar yarata oladi. Ammo bu tuyg‘uning manbai din sohasidan boshlanadi. Dunyo qonunlari oqilona, ya’ni aqlga tushunarli bo‘lishi mumkinligiga ishonch ham shu yerdan keladi. Bunga qat’iy ishonmaydigan haqiqiy olimni tasavvur qila olmayman. Vaziyatni obrazli ifodalasak: dinsiz fan — cho‘loq, fansiz din esa — ko‘r». «Dinsiz fan — cho‘loq, fansiz din — ko‘r» jumlasi ko‘pincha kontekstdan uzib iqtibos qilinib, mazmunidan mahrum etiladi.

So‘ng Eynshteyn shaxsiylashtirilgan Xudoga ishonmasligini yana bir bor yozadi va quyidagilarni ta’kidlaydi:

Tabiat hodisalarining mustaqil sababi sifatida na inson hukmronligi, na ilohiy hukmronlik mavjud. Albatta, tabiat hodisalariga aralashuvchi shaxs sifatidagi Xudo ta’limotini fan so‘zma-so‘z rad eta olmaydi, chunki bu ta’limot ilmiy bilim hali yetib bormagan sohalarda doimo panoh topishi mumkin. Ammo men diniy doiralar ayrim vakillarining bunday xatti-harakati nafaqat noloyiq, balki halokatli ekaniga ishonaman.

1950-yilda M. Berkovitsga yozgan maktubida Eynshteyn shunday degan:«Xudoga nisbatan men agnostikman. Ishonamanki, hayotni yaxshilash va yuksaltirishda axloqiy tamoyillarning birlamchi ahamiyatini aniq tushunish uchun qonun chiqaruvchi tushunchasi, ayniqsa mukofot va jazo tamoyili asosida ishlaydigan qonun chiqaruvchi kerak emas»..

Eynshteyn diniy qarashlarini yana bir bor bayon qilib, unga yahudiy--xristian Xudosiga ishonishni nisbat berayotganlarga shunday javob bergan:

Mening diniy e’tiqodlarim haqida o‘qiganlaringiz, albatta, yolg‘on. Qayta-qayta muntazam takrorlanadigan yolg‘on. Men Xudoga shaxs sifatida ishonmayman va buni hech qachon yashirmaganman, aksincha, juda aniq bildirganman. Agar menda diniy deb atash mumkin bo‘lgan biror narsa bo‘lsa, bu, shubhasiz, fan ochib berayotgan darajada Koinot tuzilishiga cheksiz hayratdir.

1954-yilda, o‘limidan bir yarim yil oldin Eynshteyn nemis faylasufi Erik Gutkindga maktubida dinga munosabatini shunday ta’riflagan:

«Men uchun „Xudo“ so‘zi inson zaifliklarining ifodasi va mahsulidan boshqa narsa emas, Injil esa hurmatga loyiq, ammo baribir sodda va juda bolalarcha afsonalar to‘plamidir. Hech qanday, hatto eng nozik talqin ham buni (men uchun) o‘zgartira olmaydi».

Asl matn (ingl.)

The word God is for me nothing more than the expression and product of human weaknesses, the Bible a collection of honourable, but still primitive legends which are nevertheless pretty childish. No interpretation no matter how subtle can (for me) change this.

Eynshteynning diniy qarashlari haqida eng to‘liq sharhni uning do‘sti Maks Jammer «Eynshteyn va din» (1999) kitobida chop etgan. Biroq u kitob Eynshteyn bilan bevosita suhbatlarga emas, arxiv materiallarini o‘rganishga asoslanganini tan oladi. Jammer Eynshteynni chuqur dindor inson deb hisoblaydi, uning qarashlarini «kosmik din» deb ataydi va Eynshteyn Spinoza kabi Xudoni tabiat bilan aynanlashtirmay, uni Koinot qonunlarida namoyon bo‘luvchi alohida, shaxssiz mohiyat, Eynshteyn so‘zlari bilan aytganda «insonnikidan ancha yuqori ruh» deb bilgan, degan fikrda.

Shu bilan birga, Eynshteynning eng yaqin shogirdi Leopold Infeld «Eynshteyn Xudo haqida gapirganida, doimo tabiat qonunlarining ichki bog‘liqligi va mantiqiy soddaligini nazarda tutadi. Men buni „Xudoga materialistik yondashuv“ deb atagan bo‘lardim», deb yozgan.

Nobel qo‘mitasi arxivlarida Eynshteynning nisbiylik nazariyasini yaratishi munosabati bilan qariyb 60 ta nomzodlik taklifi saqlanib qolgan. U 1910—1922-yillarda (1911 va 1915-yillardan tashqari) har yili nomzod etib ko‘rsatilgan. Biroq mukofot faqat 1922-yilda — Nobel qo‘mitasi a’zolariga fanga nisbatan bahssiz hissa bo‘lib ko‘ringan fotoelektrik effekt nazariyasi uchun berilgan. Natijada Eynshteyn 1921-yil uchun avval kechiktirilgan mukofotni Nils Bor bilan bir vaqtda olgan; Bor esa 1922-yilgi mukofotga sazovor bo‘lgan.

Eynshteynga ko‘plab universitetlar, jumladan quyidagi shaharlardagi universitetlar faxriy doktorlik darajasini bergan:Jeneva, Syurix, Rostok, Madrid, Bryussel, Buenos-Ayres, London, Oksford, Kembrij, Glazgo, Lids, Manchester, Garvard, Prinston, Nyu-York (Olbani), Sorbonna.

chizgan portreti. Boshqa ayrim mukofotlari:

• Faxriy fuqaro unvoni: Nyu-York (1921) va Tel-Aviv (1923);
• shaharlari faxriy fuqarosi unvoni; Barnard medali (1921);
• Matteuchchi medali (1921);
• Germaniyaning «Xizmatlari uchun» ordeni (1923, 1933-yilda Eynshteyn ushbu ordendan voz kechgan);
• Kopli medali (1925), «nisbiylik nazariyasi va kvant nazariyasiga qo‘shgan hissasi uchun»;
• Buyuk Britaniya Qirollik astronomiya jamiyatining oltin medali (1926);
• Maks Plank nomidagi medal (1929), Germaniya fizika jamiyati (nem. Deutsche Physikalische Gesellschaft);
• Jyul Jansen mukofoti (1931) Fransiya astronomiya jamiyati;
• Gibbs ma’ruzasi (1934);
• Franklin medali (1935), Franklin instituti.

Albert Eynshteyn vafotidan keyin ham bir qancha e’tiroflarga sazovor bo‘lgan:

• 1992: Maykl Xart tuzgan tarixdagi eng ta’sirli shaxslar ro‘yxatida 10-o‘rinni egallagan.
• 1999: «Taym» jurnali Eynshteynni «Asr shaxsi» deb atagan.
• 1999: Gallup so‘rovida XX asrning eng hurmatli insonlari ro‘yxatida 4-o‘rinni egallagan.
• 2005-yil YUNESKO tomonidan «mo‘jizalar yili»ning yuz yilligi va maxsus nisbiylik nazariyasining kashf etilishi munosabati bilan Butunjahon fizika yili deb e’lon qilingan.

AQSH poytaxtida va Quddusda, Isroil Fanlar akademiyasi yaqinida Robert Byorks yaratgan Eynshteyn haykallari o‘rnatilgan.

2015-yilda Quddusdagi Ibroniy universiteti hududiga moskvalik haykaltarosh Georgiy Frangulyan.

ishlagan Eynshteyn haykali o‘rnatilgan. Eynshteyn bilan bog‘liq ba’zi yodgorlik joylari:

• Ulm, Banxofshtrasse, 135-uy. Eynshteyn shu yerda tug‘ilgan va oila Myunxenga ko‘chguncha (1880) yashagan. Uy 1945-yil bahorida ittifoqchi aviatsiyaning bombardimonida vayron bo‘lgan.
• Bern, Kramgasse ko‘chasi (Kramgasse), 49-uy. Eynshteyn 1903—1905-yillarda yashagan. Hozir bu yerda «Albert Eynshteyn uy-muzeyi» joylashgan. Shuningdek, Bern tarix muzeyida, Gelvetsiaplats maydonida alohida Eynshteyn muzeyi ochilgan.
• Syurix, Mussonshtrasse, 12-uy; 1909—1911-yillarda yashagan.
• Syurix, Gofshtrasse, 116-uy; 1912—1914-yillarda yashagan.
• Berlin, Vittelsbaxershtrasse, 13-uy; 1914—1918-yillarda yashagan. Bu uy ham, keyingisi ham 1945-yildagi harbiy harakatlarda vayron bo‘lgan.
• Berlin, Gaberlandshtrasse, 5-uy; 1918—1933-yillarda yashagan.
• Prinston, Merser-strit, 112-uy; 1933—1955-yillarda yashagan.

Xotira lavhalari:

• 
  Aarauda
• 
  Pragada
• 
  Berlinda
• 
  Milanda
• 
  Maltada

• Eynshteyn — fotokimyoda ishlatiladigan fotonlar miqdori birligi
• Kimyoviy element — eynshteyniy (99-raqam, D. I. Mendeleyevning davriy elementlar sistemasida)
• Asteroid (2001) Eynshteyn
• Krater — Eynshteyn^[ingl.] Oyda
• Sun’iy yo‘ldosh-observatoriya — NASA «Eynshteyn» (HEAO2), rentgen teleskopiga (1978—1982)
• ega. Kvazar «Eynshteyn xochi»

• «Eynshteyn halqalari» — «gravitatsion linzalar»
• » hosil qiladigan effekt. Potsdam astrofizika observatoriyasi
• Maks Plank jamiyatining Gravitatsion fizika instituti, Golm, Germaniya
• Ilmiy yutuqlar uchun bir qancha nufuzli mukofotlar:
  • YUNESKOning Albert Eynshteyn nomidagi xalqaro oltin medali
  • Eynshteyn mukofoti (Lyuis va Roza Strauss jamg‘armasi, AQSH)
  • Albert Eynshteyn medali (Shveysariyadagi «Albert Eynshteyn jamiyati», Bern)
  • Albert Eynshteyn mukofoti (Jahon madaniyat kengashi, World Cultural Council)
  • Amerika fizika jamiyatining Eynshteyn mukofoti (APS)
• Gimnaziyalar — Myunxenda, Sankt-Augustin hamda Angermyundeda
• Bir qancha tibbiyot muassasalari, jumladan:
  • Tibbiyot markazi — Filadelfiyada, Pensilvaniya (Albert Einstein Medical Center)
  • Tibbiyot kolleji — Yeshiva universiteti
• Eynshteyn nomidagi matematika instituti tarkibida Ibroniy universiteti
• Isroilda: Tel-Aviv universiteti yonidagi ko‘cha va Netaniya va Xayfa.

Albert Eynshteyn ko‘plab badiiy romanlar, filmlar va teatr spektakllari qahramoniga aylangan. Jumladan, u Nikolas Roug «Insignificance filmi, Fred Skepisi «I.Q. komediyasi (unda Eynshteyn rolini Valter Mattau ijro etgan), Filip Martinning «Eynshteyn va Eddington» filmida (Einstein and Eddington) (2008), sovet va Rossiya filmlari «Maqsadni tanlash», «Volf Messing», Stiv Martinning komik pyesasi, Jan-Klod Karyerning «Iltimos, janob Eynshteyn» romani (Einstein S’il Vous Plait) va Alan Laytmanning «Eynshteyn tushlari» romani (Einstein’s Dreams), Archibald Maklishning «Eynshteyn» poemasi qahramonidir. Buyuk fizik shaxsining yumoristik jihati Ed Metsgerning «Albert Eynshteyn: amaliy bohem» spektaklida ko‘rsatilgan. 1976-yilda Robert Uilson tomonidan Avinon festivalida Filip Glassning «Eynshteyn sohil bo‘yida» operasi (boshqa varianti «Eynshteyn dengiz bo‘yida», ingl.. Einstein on the Beach) sahnalashtirilgan; bu uning «yashagan olamini o‘z g‘oyalari kuchi bilan o‘zgartirgan» kishilar haqidagi opera trilogiyasining birinchi qismi edi.

«Professor Eynshteyn» Xronosferani yaratib, Gitlerning hokimiyatga kelishiga yo‘l qo‘ymaydi; u o‘zi yaratgan muqobil olamdagi real vaqtda o‘ynaladigan kompyuter strategiyalari turkumining muhim qahramonlaridan biridir:Command & Conquer. «Kain XVIII» filmidagi olim ochiqdan-ochiq Eynshteynga o‘xshatib grimlangan.

Katta yoshida odatda oddiy sviter va to‘zg‘igan sochlari bilan ko‘rinadigan Albert Eynshteynning tashqi qiyofasi ommaviy madaniyatdagi «telba olimlar» va «parishonxotir professorlar» tasvirlariga asos bo‘lgan. Buyuk fizikning unutuvchanligi va kundalik turmushga no‘noqligi ham uning hamkasblarining umumlashgan qiyofasiga ko‘chiriladi. «Taym» jurnali hatto Eynshteynni «multiplikatorning ro‘yobga chiqqan orzusi» deb atagan. Albert Eynshteynning suratlari keng shuhrat qozongan. Eng mashhur surati («Albert Eynshteyn») fizikning 72 yoshga to‘lgan kunida (1951) olingan. Fotograf Artur Sass undan kamera oldida jilmayishni so‘raganida u tilini chiqargan. Bu surat zamonaviy ommaviy madaniyat ramziga aylandi: unda ham daho, ham quvnoq, tirik inson aks etgan. 21-iyun 2009-yilda AQSHning Nyu-Xempshir shtatidagi auksionda 1951-yilda bosilgan to‘qqizta asl suratdan biri 74 ming dollarga sotilgan. Eynshteyn bu suratni do‘sti, jurnalist Govard Smitga sovg‘a qilib, unga «hazilomuz yuz ifodasi butun insoniyatga qaratilgan» deb yozgan.

Eynshteynning bugungi dunyodagi mashhurligi shunchalik kattaki, uning ismi va qiyofasidan reklama hamda savdo belgilarida keng foydalanish bilan bog‘liq bahsli holatlar paydo bo‘ladi. Eynshteyn o‘z mulkining bir qismini, jumladan tasvirlaridan foydalanish huquqini Quddusdagi Ibroniy universitetiga vasiyat qilgani sabab «Albert Eynshteyn» brendi savdo belgisi sifatida ro‘yxatdan o‘tkazilgan.

• Quyidagi o‘yinlar turkumidagi muhim syujet qahramoni:Command & Conquer: Red Alert
• O‘yinning supermutaxassisi — Civilization IV: unda u sivilizatsiya in’omi bo‘lgan buyuk olim sifatida tasvirlanadi.
• Amerika filmi «Intellekt koeffitsiyenti» (1994)
• » qahramonlaridan biri. «Oq-qora» — «Pilot» guruhining (2006) albomida

• badiiy film «Janoblar, men Eynshteynni o‘ldirdim» (Chexoslovakiya, 1969)
• badiiy film «Intellekt koeffitsiyenti» (ingl. I.Q.) (AQSH, 1994)
• hujjatli film «Albert Eynshteyn. Hayot va o‘lim formulasi» (ingl. Einstein's Equation of Life and Death) (BBC, 2005-yil).
• hujjatli film «Eynshteynning buyuk g‘oyasi» (ingl. Einstein's Big Idea) (AQSH, Fransiya, Germaniya, Buyuk Britaniya, 2005)
• badiiy film «Eynshteyn va Eddington» (ingl. Einstein and Eddington) (BBC/HBO, 2008, rejissyor Filip Martin^[ingl.]; Eynshteyn rolini Endi Serkis).
• ijro etgan. Teleserial «Eynshteyn. Sevgi nazariyasi» (Rossiya, 2013; 4 qism), rolni Dmitriy Pevsov
• ijro etgan. Hujjatli film «Albert Eynshteyn va Margarita Konenkova. Sevgidan ham ortiq» (Rossiya, 2017)
• teleserial «Daho» (ingl. Genius) (National Geographic, 2017)
• badiiy film «Oppengeymer» (ingl. Oppenheimer) (Buyuk Britaniya, AQSH, 2023) — Tom Konti

Eynshteyn bilan bog‘liq ko‘plab afsonalardan biri shuki, Mileva Marich, uning birinchi rafiqasi go‘yoki nisbiylik nazariyasini ishlab chiqishda yordam bergan yoki hatto uning haqiqiy muallifi bo‘lgan. Tarixchilar bu masalani batafsil o‘rganishgan. Bunday xulosaning hujjatli dalillari topilmagan. Mileva matematika yoki fizika sohasida alohida iste’dod ko‘rsatmagan; hatto Politexnikumning bitiruv imtihonlarini ikki urinishda ham topshira olmagan. Eynshteyn bilan yashagan yillarida ham, keyinchalik ham (u 1948-yilda vafot etgan) uning birorta ilmiy ishi ma’lum emas. Yaqinda chop etilgan yozishmalarida Mileva nisbiylik nazariyasi g‘oyalarini tilga olmagan, Eynshteynning javob xatlarida esa bu masalalar haqida ko‘plab mulohazalar uchraydi.

Tarixini muhokama qilishda maxsus nisbiylik nazariyasitarixini muhokama qilishda vaqti-vaqti bilan Eynshteynga nisbatan shunday e’tiroz bildiriladi: nega u «Harakatlanuvchi jismlar elektrodinamikasiga doir» birinchi maqolasida o‘zidan oldingi tadqiqotchilarning, xususan, Puankare va Lorens ishlariga havola qilmagan? Ba’zan maxsus nisbiylik nazariyasini Puankare yaratgan, Eynshteyn maqolasida esa hech qanday yangilik yo‘q, degan fikr ham bildiriladi.

Lorens umrining oxirigacha nisbiylik nazariyasi tarafdori bo‘lmagan va doimo uning «o‘tmishdoshi» deb atalish sharafidan bosh tortgan: «Nisbiylik nazariyasini taklif eta olmaganimning asosiy sababi shunda ediki, men faqat ${\displaystyle t}$ o‘zgaruvchisini haqiqiy vaqt deb hisoblash mumkin, degan tasavvurga amal qilganman; men taklif etgan mahalliy vaqt ${\displaystyle t^{\prime }}$ esa faqat yordamchi matematik kattalik sifatida qaralishi kerak edi». Lorens Eynshteynga yozgan maktubida eslagan:

Men keyinchalik ishlab chiqishga uringan yanada umumiy nazariya zarurligini his qilganman… Bunday nazariyani ishlab chiqish xizmati Sizga (va kamroq darajada Puankarega) tegishlidir.

Puankarening mazmunli ishlariga yetarli e’tibor berilmagani haqiqatan yuz bergan. Biroq adolat yuzasidan bu e’tiroz faqat Eynshteynga emas, XX asr boshidagi barcha fiziklarga nisbatan aytilishi kerak. Hatto Fransiyada ham dastlab maxsus nisbiylik nazariyasiga oid ishlarda Puankare hissasi e’tiborsiz qolgan. Nazariya uzil-kesil tasdiqlangandan keyingina (1920-yillar) fan tarixchilari unutilgan ishlarni qayta kashf etib, Puankare xizmatlarini munosib baholadilar:

Keyingi nazariy tadqiqotlarga turtki bergan bo‘lsa-da, Lorensning ishi yangi nazariyaning keyinchalik tasdiqlanishi va e’tirof etilishiga deyarli sezilarli ta’sir ko‘rsatmadi… Puankarening ishi ham bu muammoni hal eta olmadi… Puankarening fundamental tadqiqoti olimlarning keng doirasi qarashlariga sezilarli ta’sir etmadi…

Buning sabablari — Puankarening relyativistik maqolalarida tizimlilikning yetishmasligi va Eynshteyn bilan Puankare o‘rtasida relyativizmning fizik mohiyatini tushunishda jiddiy farqlar mavjudligi (batafsil: Puankare, Anri). Eynshteyn keltirgan formulalar tashqi ko‘rinishda Puankare formulalariga o‘xshasa-da, boshqa fizik mazmunga ega edi.

Eynshteynning o‘zi «Harakatlanuvchi jismlar elektrodinamikasiga doir» ishida ikkita jihat yangi ekanini tushuntirgan: «Lorens almashtirishlarining ahamiyati Maksvell tenglamalaridan tashqariga chiqib, makon va zamonning mohiyatiga taalluqli ekanligi haqidagi g‘oya… va „Lorens invariantligi“ har qanday fizik nazariya uchun umumiy shart ekanligi haqidagi xulosa».P. S. Kudryavtsev «Fizika tarixi» asarida shunday yozgan:

Nisbiylik nazariyasining haqiqiy yaratuvchisi Puankare ham, Lorens ham, Larmor ham va boshqa birov ham emas, Eynshteyn edi. Sababi, bu mualliflarning barchasi elektrodinamika doirasidan chiqmagan va muammoni kengroq nuqtayi nazardan ko‘rmagan… Eynshteynning bu masalaga yondashuvi esa butunlay boshqacha edi. U masalaga mutlaqo yangi, inqilobiy nuqtayi nazardan qaradi.

Shu bilan birga, nisbiylik nazariyasining yaratilish tarixini muhokama qilar ekan, Maks Born quyidagi xulosaga kelgan:

…maxsus nisbiylik nazariyasi bir kishining mehnati emas, u Lorens, Puankare, Eynshteyn va Minkovskiy kabi buyuk tadqiqotchilar guruhining umumiy sa’y-harakatlari natijasida paydo bo‘lgan. Faqat Eynshteynning nomi tilga olinishi ma’lum ma’noda asosli, chunki maxsus nisbiylik nazariyasi gravitatsiyani ham qamrab olgan umumiy nazariya sari birinchi qadam edi.

Lorens ham, Puankare ham nisbiylik nazariyasidagi Eynshteyn ustuvorligini hech qachon inkor etmagan. Lorens unga juda iliq munosabatda bo‘lgan (Eynshteynni Nobel mukofotiga aynan u tavsiya qilgan), Puankare esa o‘zining mashhur tavsifida Eynshteynga yuqori va do‘stona baho bergan.

Massa va energiya o‘rtasidagi bog‘liqlik qonuni — E=mc² — Eynshteynning eng mashhur formulasidir. Ayrim manbalarda Eynshteynning ustuvorligi shubha ostiga olinadi. Bunda fan tarixchilari bundan oldingi G. Shramm (1872), N. A. Umov (1873), J. J. Tomson (1881), O. Xevisayd (1890), A. Puankare (1900) va F. Gazenorl (1904) ishlarida o‘xshash yoki aynan shunday formulalar topilganiga ishora qilishadi. Barcha bu tadqiqotlar xususiy holatga — efir yoki zaryadlangan jismlarning faraziy xususiyatlariga taalluqli bo‘lgan. Masalan, Umov efir zichligining elektromagnit maydon energiya zichligiga ehtimoliy bog‘liqligini o‘rgangan. Avstriyalik fizik F. Gazenorl 1904—1905-yillardagi ishlarida nurlanish energiyasi qo‘shimcha «elektromagnit massa»ga ekvivalent va u bilan quyidagi formula orqali bog‘langan deb faraz qilgan:${\displaystyle E=\frac{3}{4}m{c}^2}$.

Eynshteyn birinchi bo‘lib bu munosabatni dinamikaning barcha materiya turlariga tegishli bo‘lgan va elektromagnetizm bilan cheklanmaydigan umumiy qonuni sifatida taqdim etdi. Bundan tashqari, yuqorida sanalgan olimlarning aksariyati bu qonunni energiyaga bog‘liq alohida «elektromagnit massa» mavjudligi bilan bog‘lagan. Eynshteyn massaning barcha turlarini birlashtirdi va teskari bog‘liqlikni ham ko‘rsatdi: har qanday fizik obyekt energiyasi oshgan sari uning inertligi kuchayadi.

Batafsil qarang: Massa va energiya ekvivalentligi#Tarix va ustuvorlik masalalari

Yuqorida aytilganidek, umumiy nisbiylik nazariyasining gravitatsion maydon uchun yakuniy tenglamalari Eynshteyn va Gilbert tomonidan 1915-yil noyabrda deyarli bir vaqtda (turli usullar bilan) keltirib chiqarilgan. Uzoq vaqt Gilbert ularni 5 kun avval olgan, biroq keyinroq chop etgan deb hisoblangan. Eynshteyn to‘g‘ri tenglamalarni o‘z ichiga olgan ishini Berlin akademiyasiga 25-noyabrda topshirgan. Gilbertning «Fizika asoslari» ma’ruzasi esa 5 kun avval, 20-noyabr 1915-yilda Gyottingen matematika jamiyatida o‘qilgan va so‘ng Gyottingen Qirollik ilmiy jamiyatiga topshirilgan. Gilbert maqolasi 31-mart 1916-yilda chop etilgan. Ikki olim qo‘lyozmalarini tayyorlash jarayonida qizg‘in yozishib turgan; bu xatlarning bir qismi saqlangan. Ulardan ikki tadqiqotchi bir-biriga samarali ta’sir ko‘rsatgani aniq ko‘rinadi. Adabiyotlarda maydon tenglamalari «Eynshteyn tenglamalari».

» deb ataladi. 1997-yilda yangi hujjatlar, xususan Gilbert maqolasining 6-dekabr sanali korrekturasi topilgan. Ushbu topilmani amalga oshirgan L. Korri va hammualliflar Gilbert «to‘g‘ri» maydon tenglamalarini Eynshteyndan 5 kun oldin emas, balki 4 oy keyin yozgan degan xulosaga kelishgan. Gilbertning Eynshteynnikidan oldin nashrga tayyorlangan ishi bosma yakuniy nusxasidan ikki muhim jihatda farqlangani aniqlandi:

1. Unda Eynshteyn maqolasida ilk bor e’lon qilingan klassik shakldagi maydon tenglamalari yo‘q edi (mutlaq hosila qatnashgan ifoda ochilmagan). Biroq keyinchalik korrekturaning 8-varag‘i yuqori uchdan bir qismi noma’lum sababga ko‘ra kesib tashlangani aniqlangan. Shunga qaramay, yo‘qolgan bo‘lak atrofidagi matn unda aynan maydon tenglamalari bo‘lgan deb o‘ylashga asos bermaydi.
2. Gilbert maydon tenglamalaridan tashqari, uning fikricha, tenglamalar yechimini yagona qilish uchun zarur bo‘lgan 4 ta umumiy kovariant bo‘lmagan shartni ham kiritgan. Bu Gilbertning dastlabki varianti tugallanmagan va to‘liq umumiy kovariant emasligini bildiradi; ish faqat chop etilish arafasida, Eynshteyn maqolasi allaqachon bosilib chiqqanidan keyin yakuniy ko‘rinishga kelgan. So‘nggi tahrirda Gilbert Eynshteynning dekabrdagi parallel ishiga havolalar qo‘shgan, maydon tenglamalarini boshqa ko‘rinishda ham yozish mumkinligini qayd etgan (so‘ng isbotsiz Eynshteynning klassik formulasini keltirgan) va qo‘shimcha shartlar haqidagi barcha mulohazalarni olib tashlagan. Tarixchilar bu tahrirning katta qismi Eynshteyn maqolasi ta’sirida amalga oshirilgan deb hisoblashadi.

L. Korri xulosasi T. Zauer maqolasida ham tasdiqlangan.

Keyingi bahsda Korridan tashqari F. Vinterberg ham qatnashib, Korrini (xususan, korrekturadagi bo‘shliqni yashirgani uchun) tanqid qilgan.

Akademik A. A. Logunov hammualliflari bilan birga Korri keltirgan va boshqa mualliflar takrorlagan xulosalarni inkor etishga harakat qilgan. U 8-varaqning saqlanmagan qismida muhim narsalar, masalan, klassik shakldagi tenglamalar bo‘lishi mumkinligini, bundan tashqari bu tenglamalar korrekturada aniq yozilgan Lagranjiandan «oddiy yo‘l» bilan olinishi mumkinligini ta’kidlagan. Shu asosda Logunov maydon tenglamalarini «Gilbert — Eynshteyn tenglamalari» deb atashni taklif qildi. Ilmiy hamjamiyat bu taklifni sezilarli darajada qo‘llab-quvvatlamadi.

Maqolada Ivan Todorovning maqolasi zamonaviy vaziyat va masalaning tarixini ancha to‘liq ko‘rib chiqadi. Todorov Logunovning reaksiyasini haddan tashqari g‘azabli deb ta’riflaydi (uncommonly angry reaction), ammo bunga Korri va hammualliflarining haddan tashqari biryoqlama pozitsiyasi sabab bo‘lgan deb hisoblaydi. U «faqat nashr arafasidagi tekshiruv bosqichida Gilbert barcha qo‘shimcha shartlarni olib tashlab, kovariant tenglamalarning shartsiz fizik ahamiyatini tan olgan» degan fikrga qo‘shiladi (ingl. Only at the stage of proofreading does Hilbert suppress all extra conditions and recognize the unqualified physical relevance of the covariant equation), biroq Gilbertning ta’siri va hamkorligi Eynshteynning o‘zi ham umumiy kovariantlikni qabul qilishida hal qiluvchi ahamiyatga ega bo‘lganini qayd etadi. Todorov fan tarixi uchun ortiqcha ziddiyatni foydasiz deb biladi va Eynshteyn hamda Gilbertning o‘rnaklariga ergashib, ustuvorlik masalasini umuman to‘siqqa aylantirmaslik to‘g‘riroq bo‘lardi, deb hisoblaydi.

Umumiy nisbiylik nazariyasini yaratishda Eynshteynning ustuvorligi hech qachon, jumladan Gilbert tomonidan ham shubha ostiga olinmagan. Eynshteyn bilan bog‘liq afsonalardan biri Gilbert Eynshteyn ta’sirisiz mustaqil ravishda umumiy nisbiylik nazariyasining asosiy tenglamalarini chiqarganini aytadi. Gilbertning o‘zi bunday fikrda bo‘lmagan va nazariyaning biror qismida ustuvorlikka da’vo qilmagan:

Gilbert buyuk g‘oya Eynshteynga tegishli ekanini mamnuniyat bilan tan olgan va bu haqda ma’ruzalarida tez-tez gapirgan. Bir kuni u: «Gyottingen ko‘chalaridagi har qanday bolakay to‘rt o‘lchovli geometriyani Eynshteyndan ko‘ra yaxshiroq tushunadi. Shunga qaramay, bu ishni matematiklar emas, aynan Eynshteyn bajardi», degan.

Ba’zan Eynshteyn dastlab efirni 1905-yilgi «Harakatlanuvchi jismlar elektrodinamikasiga doir» asarida inkor etib, «yorug‘lik tashuvchi efir»ni kiritish ortiqcha ekanini aytgan bo‘lsa-da, keyinchalik uning mavjudligini tan olgan, hatto «Efir va nisbiylik nazariyasi» (1920) nomli asar yozgan, degan fikr uchraydi.

Bu yerda terminologik chalkashlik mavjud. Eynshteyn Lorens — Puankarening yorug‘lik tashuvchi efir tushunchasini hech qachon tan olmagan. Ko‘rsatilgan maqolada u «efir» atamasiga antik davrdan mavjud bo‘lgan dastlabki ma’nosini — bo‘shliqni to‘ldiruvchi moddiy muhit ma’nosini qaytarishni taklif qilgan. Boshqacha aytganda, Eynshteynning o‘zi ham ochiq yozganidek, yangi talqindagi efir — umumiy nisbiylik nazariyasining fizik makonidir:

Efir haqidagi faraz foydasiga muhim dalil keltirish mumkin. Efirni inkor etish, pirovardida, bo‘sh makon hech qanday fizik xususiyatga ega emas deb tan olishni anglatadi. Bunday qarash mexanikaning asosiy faktlariga mos kelmaydi…

Xulosa qilib aytganda, umumiy nisbiylik nazariyasi makonga fizik xususiyatlar beradi; shu ma’noda efir mavjud. Umumiy nisbiylik nazariyasiga ko‘ra, makonni efirsiz tasavvur qilib bo‘lmaydi; haqiqatan, bunday makonda nafaqat yorug‘lik tarqala olmas, balki o‘lchovlar va soatlar ham mavjud bo‘lmas, so‘zning fizik ma’nosidagi makon-zamon masofalari ham bo‘lmas edi. Biroq bu efirni vaqt davomida kuzatish mumkin bo‘lgan qismlardan tashkil topgan deb tasavvur etib bo‘lmaydi; bunday xususiyat faqat massaga ega materiyaga xos. Xuddi shuningdek, unga harakat tushunchasini ham qo‘llab bo‘lmaydi.

Biroq eski atamaning bu yangi ma’nosi ilmiy dunyoda qo‘llab-quvvatlanmadi.

SSSRda Eynshteyn g‘oyalarining (kvant nazariyasi va ayniqsa nisbiylik nazariyasi) tan olinishi oson bo‘lmagan. Ayrim olimlar, ayniqsa ilmiy yoshlar yangi g‘oyalarni qiziqish va tushunish bilan qabul qilgan; 1920-yillardayoq bu mavzularda ilk mahalliy ilmiy ishlar va o‘quv qo‘llanmalari paydo bo‘lgan. Ammo «yangi fizika» g‘oyalariga qat’iy qarshi chiqqan fiziklar va faylasuflar ham bo‘lgan. Ulardan ayniqsa A. K. Timiryazev (mashhur biolog K. A. Timiryazevning o‘g‘li) faol bo‘lib, u Eynshteynni inqilobdan oldin ham tanqid qilgan. Uning «Krasnaya nov» (1921, № 2) va «Marksizm bayrog‘i ostida» (1922, № 4) jurnallaridagi maqolalaridan keyin Lenin:

ning tanqidiy izohi paydo bo‘ldi: Agar Timiryazev jurnalning birinchi sonida Eynshteynning o‘zi, Timiryazevning so‘zlariga ko‘ra, materializm asoslariga qarshi hech qanday faol yurish olib bormagan nazariyasidan barcha mamlakatlardagi burjua ziyolilarining ulkan qismi foydalanib qolganini qayd etishga majbur bo‘lgan bo‘lsa, bu faqat Eynshteynga emas, balki XIX asr oxiridan beri tabiiy fanlarni tubdan o‘zgartirgan ko‘plab, ehtimol aksariyat buyuk olimlarga taalluqlidir.

O‘sha 1922-yilda Eynshteyn Rossiya Fanlar akademiyasining xorijiy muxbir a’zosi etib saylandi. Shunga qaramay, Timiryazev 1925—1926-yillarda nisbiylik nazariyasiga qarshi kamida o‘nta maqola chop etdi.

Nisbiylik nazariyasini K. E. Siolkovskiy ham qabul qilmagan. U relyativistik kosmologiya va harakat tezligining cheklanishini (Siolkovskiyning kosmosni o‘zlashtirish rejalariga putur yetkazgan fikrni) rad etgan:«Uning ikkinchi xulosasi: tezlik yorug‘lik tezligidan oshishi mumkin emas… bu dunyoni yaratishga sarflangan emish, degan olti kunga o‘xshaydi».Umrining oxiriga borib Siolkovskiy qarashlarini biroz yumshatgan bo‘lishi mumkin: 1920—1930-yillar chegarasida u bir qator ish va intervyularida Eynshteynning relyativistik formulasini ${\displaystyle E=m{c}^2}$tanqidiy e’tirozlarsiz tilga olgan. Biroq Siolkovskiy yorug‘likdan tez harakatlanish mumkin emasligiga hech qachon ko‘nikmagan.

1930-yillarda sovet fiziklari orasida nisbiylik nazariyasiga tanqid to‘xtagan bo‘lsa-da, ba’zi faylasuflarning bu nazariyaga «burjua jaholati» sifatida qarshi mafkuraviy kurashi davom etgan va ayniqsa Nikolay Buxarin lavozimidan chetlatilgach kuchaygan. Uning ta’siri ilgari fanga mafkuraviy bosimni yumshatib turgan edi. Kampaniyaning navbatdagi bosqichi 1950-yilda boshlandi; ehtimol, bu o‘sha davrdagi genetika ( (lisenkochilik) va kibernetikaga qarshi o‘xshash kampaniyalar bilan bog‘liq bo‘lgan. Bundan sal oldin (1948) «Gostexizdat» nashriyoti Eynshteyn va Infeldning «Fizika evolyutsiyasi» kitobi tarjimasini «A. Eynshteyn va L. Infeldning „Fizika evolyutsiyasi“ kitobidagi mafkuraviy nuqsonlar haqida» nomli katta so‘zboshi bilan chop etgan. Ikki yil o‘tib, «Sovetskaya kniga» jurnalida kitobning o‘zi («idealistik og‘ish» uchun) ham, uni chop etgan nashriyot ham (mafkuraviy xato uchun) keskin tanqid qilingan.

Ushbu maqola rasmiy jihatdan Eynshteyn falsafasiga qarshi qaratilgan butun bir tanqidiy nashrlar to‘lqinini boshlab berdi. Ular bir vaqtning o‘zida ayrim yirik sovet fiziklarini ham mafkuraviy xatolarda ayblagan, jumladan:Ya. I. Frenkel, S. M. Ritov, L. I. Mandelshtam va boshqalarni. Ko‘p o‘tmay, «Falsafa masalalari» jurnalida Rostov davlat universiteti falsafa kafedrasi dotsenti M. M. Karpovning «Eynshteynning falsafiy qarashlari haqida» (1951) maqolasi chiqdi; unda olim subyektiv idealizmda, Koinotning cheksizligiga ishonmaslikda va dinga boshqa yon berishlarda ayblangan. 1952-yilda taniqli sovet faylasufi A. A. Maksimov maqolasi nashr etildi; unda faqat falsafa emas, balki Eynshteynning o‘zi ham qoralanib, «burjua matbuoti uni materializmga ko‘plab hujumlari, ilmiy dunyoqarashga putur yetkazuvchi va fanni g‘oyaviy mazmundan mahrum etuvchi qarashlarni targ‘ib qilgani uchun reklama qilgan» deb yozilgan. Yana bir taniqli faylasuf I. V. Kuznetsov 1952-yildagi kampaniya davomida shunday degan: «Fizika fanining manfaatlari Eynshteynning butun tizimini nazariy qarashlarini chuqur tanqid qilish va qat’iy fosh etishni talab etadi». Ammo o‘sha yillarda «atom loyihasi»ning hal qiluvchi ahamiyati, ilmiy rahbariyatning obro‘si va qat’iy pozitsiyasi sovet fizikasini genetiklar boshiga tushgan qatag‘ondan asradi. Stalin vafotidan keyin Eynshteynga qarshi kampaniya tezda to‘xtatildi, garchi keyinchalik ham uni «rad etuvchilar» ko‘p uchragan bo‘lsa-da.

• 1962-yilda ilk bor «Eynshteyn jumbog‘i» deb ataladigan mantiqiy boshqotirma ilk bor chop etildi. Ehtimol, bu nom unga reklama maqsadida berilgan, chunki Eynshteynning bu boshqotirmaga aloqasi borligiga hech qanday dalil yo‘q. Uning hech bir tarjimayi holida ham bu jumboq tilga olinmagan.
• Eynshteynning mashhur biografiyasida u go‘yoki 1915-yilda harbiy samolyotning yangi modelini loyihalashda qatnashgani aytiladi. Bunday ish uning tinchlikparvar qarashlariga uncha mos kelmaydi. Ammo tadqiqot Eynshteyn kichik aviatsiya firmasi bilan aerodinamika sohasidagi bitta g‘oyani — «mushuk orqasi» turidagi qanotni (profilning yuqori qismidagi do‘nglikni) shunchaki muhokama qilganini ko‘rsatdi. G‘oya muvaffaqiyatsiz chiqdi; keyinchalik Eynshteynning o‘zi aytganidek, yengiltaklik bilan ilgari surilgan edi. Biroq o‘sha davrda parvozning rivojlangan nazariyasi hali mavjud emasdi.
• Georgiy Gamov 1956-yilgi maqolasi va 1970-yilgi avtobiografiyasida Eynshteyn kosmologik doimiyni kiritishni «hayotimdagi eng katta xato» deb ataganini yozgan (zamonaviy fizika bu doimiyni yana qonuniylashtirdi). Eynshteynning boshqa tanishlari bu gapni tasdiqlamagan; Gamov esa hazilkash va hazil-mutoyibani yaxshi ko‘ruvchi kishi sifatida tanilgan. Eynshteyn maktublarida ehtiyotkor fikr bildirib, muammoni hal qilishni bo‘lajak astrofiziklarga topshirgan. Laynus Polingning guvohlik berishicha, Eynshteyn hayotida faqat bitta katta xatoga yo‘l qo‘yganini — Ruzveltga maktub.
• ni imzolaganini aytgan. Eynshteyn ko‘pincha vegetarianlar qatorida tilga olinadi. U ko‘p yillar davomida ushbu harakatni qo‘llab-quvvatlagan bo‘lsa-da, qat’iy vegetarian parheziga faqat 1954-yilda, vafotidan taxminan bir yil oldin amal qila boshlagan.
• Eynshteyn vafotidan oldin insoniyat uchun xavfli bo‘lishi mumkin bo‘lgan kashfiyot aks etgan so‘nggi ilmiy ishlarini yoqib yuborgan, degan hech qanday dalil bilan tasdiqlanmagan afsona mavjud. Ko‘pincha bu mavzu «Filadelfiya tajribasi» bilan bog‘lanadi. Afsona turli OAVda tez-tez uchraydi, uning asosida «So‘nggi tenglama» filmi yaratilgan (ingl. The Last Equation).

• Einstein Archives Online (ingl.). Murojaat sanasi: 9-aprel 2023.

• Eynshteyn A. To‘rt jildli ilmiy asarlar to‘plami (rus.). — M.: Nauka, 1965—1967.
  • 1-jild. Nisbiylik nazariyasiga oid ishlar, 1905—1920-yillar.
  • 2-jild. Nisbiylik nazariyasiga oid ishlar, 1921—1955-yillar.
  • 3-jild. Kinetik nazariya, nurlanish nazariyasi va kvant mexanikasi asoslariga oid ishlar, 1901—1955-yillar.
  • 4-jild. Maqolalar, taqrizlar, maktublar. Fizika evolyutsiyasi.
• Nisbiylik prinsipi (rus.). — Maxsus nisbiylik nazariyasiga oid ishlar to‘plami. Tuzuvchi A. A. Tyapkin. — M.: Atomizdat, 1973.
• Eynshteyn A. Nisbiylik nazariyasiga oid ishlar (rus.). — M.: Amfora, 2008. — («Gigantlar yelkasida». S. Xoking). — ISBN 978-5-367-00842-5.
• Eynshteyn A. Nisbiylik nazariyasining mohiyati = Meaning of relativity (rus.). — M.: IL, 1955.
• Eynshteyn A. Nisbiylik nazariyasi. Tanlangan asarlar (rus.). — Ijevsk: «Muntazam va xaotik dinamika» ilmiy-nashriyot markazi, 2000. — 224 bet. — ISBN 5-93972-002-1.
• Eynshteyn A. Fizika va voqelik (rus.). — M.: Nauka, 1965.
• Eynshteyn A., Infeld L. Fizika evolyutsiyasi (rus.). — M.: Nauka, 1965.
• «Skepsis» jurnali sayti kutubxonasida Albert Eynshteyn  (rus.). Murojaat sanasi: 25-yanvar 2009. Arxivlangan 1-fevral 2009-yil.
• Eynshteyn A. Nega sotsializm?  (rus.) Monthly Review (1949). Murojaat sanasi: 8-yanvar 2009. Arxivlangan 19-dekabr 2008-yil.
• Eynshteyn din haqida (rus.). — M.: Alpina non-fikshn, 2010. — 144 bet. — ISBN 978-5-91671-056-4.