Global joylashuv tizimi (GPS)

Yillar davomida odamlar dunyo bo‘ylab harakatlanish (yo‘l topish) uchun turli usullardan foydalanib kelishgan. An’anaviy tarzda odamlar bir joydan boshqa joyga borishda mo‘ljal belgilari (landmarks) va yulduzlarga tayanishgan, kompas va xaritalar esa ularga yo‘ldan adashib qolmaslikka yordam bergan. Global joylashuv tizimi (Global Positioning System, GPS) kashf etilgach, odamlar endi yo‘l topishda ushbu an’anaviy joylashuv usullariga tayanishga majbur bo‘lmay qolishdi.

Global joylashuv tizimi (GPS) tarixi

GPS Navstar loyihasi (Navstar project) nomi bilan ham tanilgan bo‘lib, 1973-yilda boshlangan va 1994-yilda to‘liq ishga tushirilgan (fully operational). Bu tizim AQSh Mudofaa vazirligi (United States Department of Defence) tomonidan moliyalashtiriladi va boshqariladi. Dastlab ushbu tizim faqat harbiy maqsadlar uchun mo‘ljallangan edi, biroq loyiha yakunlangach, ommaviy foydalanish (public use) uchun ham taqdim etildi. Ushbu maqolada GPS qanday ishlashini batafsil o‘rganamiz.

Kosmik segment (Space Segment):

GPS Yer sathidan qariyb 20000 kilometr balandlikda joylashgan 24 ta faol sun’iy yo‘ldosh (active satellites) tarmog‘idan iborat. Har bir sun’iy yo‘ldosh turli signallarni uzatadi; bu signallarni Yerda joylashgan GPS qabul qilgich (GPS receiver) kuzatib borishi mumkin, so‘ng qabul qilgich ularni tahlil qilib, o‘zining aniq joylashuvini (precise location) aniqlaydi. Signallar barcha ob-havo sharoitida ishlaydi, ammo qattiq jismlar (solid objects) orqali o‘ta olmaydi. Shu sababli GPS qabul qilgichlar osmonni aniq ko‘ra oladigan (clear view of the sky) sharoitda eng yaxshi ishlaydi.

Nazorat segmenti (Control Segment):

GPS tarkibida dunyo bo‘ylab joylashgan kuzatuv stansiyalari (tracking stations) tizimidan iborat nazorat segmenti mavjud. Asosiy boshqaruv markazi Kolorado shtatidagi Shriver havo kuchlari bazasida (Schriever Air Force Base in Colorado) joylashgan. Uning qabul qilgichlari turli shakl va o‘lchamlarda bo‘ladi, keng tarqalgan va hamyonbop (affordable). Bugungi kunda GPS qabul qilgichlarni soatlarda, telefonlarda, planshetlarda, kompyuterlarda, avtomobillarda va boshqa juda ko‘p turdagi qurilmalarda uchratish mumkin. Ushbu segment quyidagilardan iborat:

Bosh boshqaruv stansiyasi (A master control station)
Muqobil bosh boshqaruv stansiyasi (An alternate master control station)
Olti ta maxsus monitoring stansiyasi (Six dedicated monitor stations)
To‘rtta maxsus yer usti stansiyasi (Four dedicated ground stations)

Foydalanuvchi segmenti (User Segment):

GPS foydalanuvchi segmenti foydalanuvchi qismi va GPS qabul qilgichlardan iborat. Ushbu qabul qilgichlar SV signallarini tezlik (velocity), joylashuv (position) va vaqt (time) bo‘yicha baholash (estimates) ma’lumotlariga aylantiradi. X, Y, Z va vaqt kabi to‘rtta o‘lchamni (Four dimensions) o‘lchash uchun to‘rtta sun’iy yo‘ldosh kerak bo‘ladi. GPS qabul qilgichlar navigatsiya, vaqtni tarqatish/uzatish (time dissemination), joylashuvni aniqlash (positioning) va boshqa ayrim tadqiqotlarda qo‘l keladi. GPSning asosiy funksiyasi — navigatsiya. U kemalar, samolyotlar va hatto yer usti transport vositalari uchun ham foydalidir.

Global joylashuv tizimi (GPS) haqida tezkor faktlar

GPS 1994-yilda to‘liq ishga tushirilgan (fully operational).
U omma uchun bepul bo‘lishi mumkin, ammo AQSh hukumati uchun uning qiymati qariyb 2 million dollarni tashkil qiladi.
GPS qabul qilgichlar Yerning istalgan nuqtasida, jumladan okeanlarda ham joylashuvingizni aniqlashi mumkin.
Oddiy GPS sun’iy yo‘ldoshi soatiga qariyb 14000 km tezlikda harakatlanadi.
Bu signallar plastiklarning aksariyati orqali o‘ta oladi, biroq yog‘och va beton (concrete) orqali o‘ta olmaydi.

Ko‘p so‘raladigan savollar – FAQ

GPS nechta sun’iy yo‘ldoshdan iborat tarmoqdan tashkil topgan?

GPS 24 ta sun’iy yo‘ldoshdan iborat tarmoqdan tashkil topgan.

GPS qaysi yilda ishga tushirilgan (operational)?

GPS 1994-yilda ishga tushirilgan.

GPS quyosh chiqishi va botishi vaqtini hisoblay oladimi?

GPS qayerlarda ishlatiladi?

GPS planshet/noutbuklarda, kompyuterlarda, soatlarda, mobil telefonlarda va avtomobillarda ishlatiladi.

GPS qaysi soha uchun ataylab ishlab chiqilgan?

GPS ataylab harbiy maqsadlar uchun ishlab chiqilgan.