
Yulduzlararo muhit (MZS) — modda va maydonlardan, galaktikalar ichidagi yulduzlararo fazoni galaktikalar. Uning tarkibiga yulduzlararo gaz, chang (gaz massasining 1 % i), yulduzlararo elektromagnit maydonlar, kosmik nurlar hamda faraziy qorong‘i materiya kiradi. Yulduzlararo muhitning kimyoviy tarkibi — birlamchi nukleosintez va yadro sintezi jarayonlarining yulduzlarda yuzaga kelgan mahsulidir. Yulduzlar butun umri davomida yulduz shamolini chiqarib turadi; u muhitga yulduz atmosferasi tarkibidagi elementlarni qaytaradi. Yulduz hayotining oxirida esa uning tashqi qobig‘i uloqtirib chiqariladi va yulduzlararo muhit yadro sintezi mahsulotlari bilan boyiydi.
Yulduzlararo muhitning fazoviy taqsimoti murakkab. Galaktikalarning markaziy ko‘prigi (bar) va spiral tarmoqlari kabi butun galaktikaga xos tuzilmalardan tashqari, issiqroq gaz bilan o‘ralgan alohida sovuq va iliq bulutlar ham mavjud. MZSning asosiy xususiyati — uning zichligi nihoyatda pastligi: har kub santimetrda o‘rtacha 1000 ta atom.
Kashf etilish tarixi

Yulduzlararo muhitning tabiati asrlar davomida astronomlar va olimlarning e’tiborini tortib kelgan. «Yulduzlararo muhit» atamasini ilk bor F. Bekon 1626-yilda ishlatgan. U shunday yozgan: «Yulduzlar orasidagi osmon, ey, u yulduzlar bilan naqadar ko‘p umumiylikka ega: u ham boshqa har qanday yulduz kabi (Yer atrofida) aylanadi». Keyinroq tabiat faylasufi Robert Boyl 1674-yilda bunga e’tiroz bildirib, shunday degan: «Osmonning yulduzlararo sohasi, ayrim zamonaviy epikurchilar fikricha, bo‘sh bo‘lishi kerak».[manba ko‘rsatilmagan, 918 kun]
Zamonaviy elektromagnit nazariya yaratilganidan so‘ng, ayrim fiziklar ko‘rinmas yorug‘lik tashuvchi efir yorug‘lik to‘lqinlarini uzatuvchi muhit, deb faraz qildilar. Ular efir yulduzlararo fazoni ham to‘ldiradi, deb hisoblashgan. Robert Patterson 1862-yilda shunday yozgan: «Bu oqim yulduzlararo fazoni to‘ldiruvchi efirdagi tebranishlar yoki tebranma harakatlarning asosidir».
Tungi osmonni chuqur fotografik kuzatish usullarining qo‘llanishi E. Barnardga galaktika yulduzlari fonida siluet kabi ko‘rinib turgan qorong‘i tumanlikning ilk tasvirini olish imkonini berdi. Biroq sovuq diffuz materiyaning ilk kashfiyoti D. Hartman 1904-yilda qo‘zg‘almas yutilish spektri qo‘shaloq yulduzlar nurlanish spektrida aniqlangach; ularni kuzatishdan maqsad Dopler effektini tekshirish edi.[manba ko‘rsatilmagan, 918 kun]
O‘zining Orion Delta spektriga bag‘ishlangan tarixiy tadqiqotida Hartman Orion Delta tizimidagi hamroh yulduzlarning orbital harakatini va yulduzdan kelayotgan yorug‘likni o‘rgandi. Shunda yorug‘likning bir qismi Yerga yetib kelguniga qadar yutilishini tushundi. Hartman shunday yozgan: «Kalsiyning yutilish chizig‘i juda zaif», shuningdek, «kutilmagan jihati shuki, 393,4 nanometr to‘lqin uzunligidagi kalsiy chiziqlari spektral chiziqlarning davriy ajralishiga ergashmaydi; bunday ajralish spektroskopik qo‘shaloq yulduzlarda kuzatiladi». Bu chiziqlarning o‘zgarmasligi Hartmanga yutilishga sabab bo‘lgan gaz Orion Delta atmosferasida emas, balki yulduzdan tashqarida, yulduz bilan kuzatuvchi orasida joylashgan, degan xulosaga kelish imkonini berdi. Aynan shu tadqiqot yulduzlararo muhitni o‘rganishning boshlanishi bo‘ldi.[manba ko‘rsatilmagan, 918 kun]
Hartman tadqiqotlaridan so‘ng, 1919-yilda, Meri Eger 589,0 va 589,6 nanometr to‘lqin uzunliklaridagi yutilish chiziqlarini Orion Delta va Chayon Beta tizimlarida o‘rganish chog‘ida yulduzlararo muhitda natriy.
Keyinchalik Bils (1936) kalsiyning «H» va «K» chiziqlarini o‘rganib, quyidagi yulduzlar spektrida qo‘shaloq va nosimmetrik profillarni aniqladi: Orion Epsilon va Orion Zeta. Bu yulduzlararo muhitni o‘rganish bo‘yicha dastlabki kompleks tadqiqotlar Orion yulduz turkumida o‘tkazilgan.Yutilish chiziqlari profillarining asimmetrikligi ko‘plab yutilish chiziqlarining ustma-ust tushishi natijasi edi. Ularning har biri atom o‘tishlariga (masalan, kalsiyning «K» chizig‘iga) mos kelgan va har biri o‘ziga xos radial tezlikka ega bo‘lgan yulduzlararo bulutlarda yuzaga kelgan. Har bir bulut yulduzlararo fazoda turli tezlik bilan — Yer tomon ham, undan uzoqlashib ham — harakatlangani sababli, Dopler effekti tufayli yutilish chiziqlari mos ravishda binafsha yoki qizil tomonga siljigan. Bu tadqiqot materiya yulduzlararo fazoda bir tekis taqsimlanmaganini tasdiqladi.
Yulduzlararo materiyani jadal o‘rganish U. Pikeringga 1912-yilda shunday deyish imkonini berdi: «Kapteyn ko‘rsatganidek, faqat ayrim to‘lqinlardagina yutadigan yulduzlararo yutuvchi muhit gaz va gazsimon molekulalar mavjudligidan dalolat berishi mumkin. Bu moddalar Quyosh va yulduzlardan».
ajralib chiqadi». O‘sha 1912-yilda Viktor Gess kashf etdi kosmik nurlarni — koinotdan Yerga kelib tushadigan yuqori energiyali zaryadlangan zarralarni — kashf etdi. Bu ayrim tadqiqotchilarga ular ham yulduzlararo muhitni to‘ldirib turadi, deb ta’kidlash imkonini berdi. Norvegiyalik fizik Kristian Birkeland 1913-yilda shunday yozgan: «Bizning nuqtayi nazarimiz izchil rivojlanib borishi butun fazo har xil turdagi elektronlar va erkin ionlar bilan to‘lgan, deb taxmin qilishga majbur etadi. Shuningdek, barcha yulduz tizimlari koinotdagi zaryadlangan zarralardan paydo bo‘lgan, deb hisoblashga moyilmiz. Koinot massasining katta qismi yulduz tizimlari yoki tumanliklarda emas, balki «bo‘sh» fazoda joylashgan bo‘lishi mumkin, deb o‘ylash mutlaqo aqlga sig‘maydigan fikr emas».
Torndayk 1930-yilda shunday yozgan: «Yulduzlar bilan mutlaq bo‘shliq o‘rtasida yengib bo‘lmas jarlik borligini anglash dahshatli bo‘lardi. Qutb yog‘dulari Quyoshimiz chiqaradigan zaryadlangan zarralar ta’sirida yuzaga keladi. Ammo millionlab boshqa yulduzlar ham zaryadlangan zarralar chiqarar ekan, bu esa shubhasiz haqiqat, demak, galaktikada mutlaq vakuum umuman mavjud bo‘la olmaydi».
Kuzatishlarda namoyon bo‘ladigan hodisalar
Asosiy kuzatuv belgilarini sanab o‘tamiz:
- Issiq yulduzlar atrofida ionlashgan vodorodning yorqin tumanliklari va sovuqroq yulduzlar yaqinida aks ettiruvchi gaz-chang tumanliklarining mavjudligi;
- Yulduzlararo muhit tarkibidagi chang tufayli yulduzlar yorug‘ligining susayishi (yulduzlararo yutilish). Shuningdek, shu hodisa bilan bog‘liq yorug‘likning qizarishi va xira, yorug‘lik o‘tkazmaydigan tumanliklarning mavjudligi;
- Galaktikaning magnit maydoni bo‘ylab yo‘nalgan chang zarralarida yorug‘likning qutblanishi;
- Yulduzlararo changning infraqizil nurlanishi;
- Neytral vodorodning 21 sm to‘lqin uzunligida radio diapazondagi radio nurlanishi;
- Issiq, siyrak gazning yumshoq rentgen nurlanishi;
- Yulduzlararo magnit maydonlardagi relyativistik elektronlarning sinxrotron nurlanishi;
- Kosmik mazerlarning nurlanishi.
MZS tuzilishi nihoyatda murakkab va bir jinsli emas: ulkan molekulyar bulutlar, aks ettiruvchi tumanliklar, protoplanetar tumanliklar, planetar tumanliklar, globulalar va hokazo. Bu muhitda sodir bo‘ladigan jarayonlar hamda kuzatishlarda namoyon bo‘ladigan hodisalarning keng doirasiga olib keladi. Quyidagi jadvalda disk uchun muhitning asosiy tarkibiy qismlari xususiyatlari keltirilgan:
| Faza | Harorat (K) |
Konsentratsiya (sm−3) |
Bulutlar massasi (M⊙) |
O‘lcham (pk) |
Egallagan hajm ulushi | Kuzatish usuli |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Koronal gaz | ~5⋅105 | ~0,003 | - | - | ~0,5 | Rentgen nurlanishi, metallarning UB |
| Yorqin HII sohalari | ~104 | ~30 | ~300 | ~10 | ~10−4 | Yorqin Hα |
| Zichligi past HII sohalari | ~104 | ~0,3 | - | - | ~0,1 | Chiziq Hα |
| Bulutlararo muhit | ~104 | ~0,1 | - | - | ~0,4 | Chiziq Lyα |
| Iliq HI sohalari | ~103 | ~1 | - | - | ~0,01 | HI nurlanishi, λ=21 sm |
| Mazer kondensatsiyalari | <100 | ~1010 | ~105 | ~10−5 | Mazer nurlanishi | |
| HI bulutlari | ≈80 | ~10 | ~100 | ~10 | ~0,01 | HI ning yutilishi, λ=21 sm |
| Ulkan molekulyar bulutlar | ~20 | ~300 | ~3⋅105 | ~40 | ~3⋅10−4 | |
| Molekulyar bulutlar | ≈10 | ~103 | ~300 | ~1 | ~10−5 | Radio va infraqizil spektrlarda molekulyar vodorodning yutilish va nurlanish chiziqlari. |
| Globulalar | ≈10 | ~104 | ~20 | ~0,3 | ~3⋅10−9 | Optik diapazondagi yutilish. |
Mazer effekti

1965-yilda radio nurlanishning bir qator spektrlarida juda intensiv va tor chiziqlar aniqlandi; ularning λ=18 sm. Keyingi tadqiqotlar bu chiziqlar gidroksil OH molekulasiga tegishli ekanini, noodatiy xususiyatlari esa mazer nurlanishi natijasi ekanini ko‘rsatdi. 1969-yilda suv molekulasidan keladigan mazer manbalari λ=1,35 sm to‘lqin uzunligida kashf etildi; keyinchalik boshqa molekulalarda ham ishlaydigan mazerlar aniqlandi.
Mazer nurlanishi yuzaga kelishi uchun energetik sathlarning invers bandlanganligi zarur: yuqori rezonans sathidagi atomlar soni quyi sathdagidan ko‘p bo‘lishi kerak. Shunda yorug‘lik modda ichidan o‘tayotganda rezonans chastotali to‘lqin kuchayadi, susaymaydi (bu hodisa mazer effekti deb ataladi). Invers bandlanganlikni saqlab turish uchun energiya uzluksiz ravishda berib turilishi kerak. Shu sababli kosmik mazerlar ikki turga bo‘linadi:
- Yosh (yoshi 105 yil) issiq OB-yulduzlar (ehtimol, protoyulduzlar) bilan bog‘liq va yulduzlar hosil bo‘layotgan sohalarda joylashgan mazerlar.
- Evolyutsiyasining ancha kech bosqichiga yetgan, sovuq va yorqinligi yuqori yulduzlar bilan bog‘liq mazerlar.
Fizik xususiyatlari
Mahalliy termodinamik muvozanat (MTM) yo‘qligi
Yulduzlararo muhitda atomlar konsentratsiyasi va, demak, optik qalinlik kichik. Bu shuni anglatadiki, nurlanishning effektiv harorati — yulduzlar nurlanishining harorati — (~5000 K) muhitning o‘z haroratiga umuman mos kelmaydi. Bunda plazmaning elektron va ion haroratlari bir-biridan keskin farq qilishi mumkin, chunki to‘qnashuv paytida energiya almashinuvi juda kam sodir bo‘ladi. Shunday qilib, hatto mahalliy ma’noda ham yagona harorat mavjud emas.
Atomlar va ionlarning energetik sathlar bo‘yicha bandlanganlik taqsimoti rekombinatsiya va ionlanish jarayonlari muvozanati bilan belgilanadi. MTM bu jarayonlar muvozanatda bo‘lishini, ya’ni batafsil muvozanat sharti bajarilishini talab qiladi. Biroq yulduzlararo muhitda to‘g‘ri va teskari elementar jarayonlar turli tabiatga ega, shu sababli batafsil muvozanat qaror topa olmaydi.
Nihoyat, qattiq nurlanish va tez zaryadlangan zarralar uchun optik qalinlik kichik bo‘lgani sababli, fazoning biror sohasida ajralib chiqadigan energiya katta masofalarga olib ketiladi. Natijada sovish tovush tezligida kengayayotgan mahalliy sohadagina emas, balki butun hajm bo‘ylab birdaniga sodir bo‘ladi. Isish ham xuddi shunday kechadi. Issiqlik o‘tkazuvchanlik uzoqdagi manbadan issiqlikni uzata olmaydi, shu sababli katta hajmlarni birvarakayiga isitadigan jarayonlar ishga tushadi.
Biroq MTM mavjud bo‘lmasa ham, hatto juda siyrak kosmik plazmada elektronlarning tezliklar bo‘yicha Maksvell taqsimoti muhit haroratiga mos ravishda qaror topadi. Shu sababli zarrachalarning energiyalar bo‘yicha taqsimotini ifodalashda Boltsman formulasidan foydalanish va harorat haqida gapirish mumkin. Bu Kulon kuchlarining qisqa vaqt ichida uzoq masofaga ta’sir qilishi tufayli yuz beradi (faqat vodoroddan iborat plazmada bu vaqt taxminan 105 s ga teng) va zarrachalar orasidagi to‘qnashuvlar vaqtiga qaraganda ancha qisqa.
Gaz holatini tavsiflash uchun hajmiy sovish koeffitsiyentini va hajmiy isish koeffitsiyentini kiritamiz. Shunda hajm elementi uchun energiyaning saqlanish qonuni dV ning ichki energiyasi E va bosimi P quyidagicha yoziladi:
Issiqlik muvozanatida dQ/dt = 0 bo‘ladi. Demak, muhitning muvozanat haroratini Γ = Λ.
Isish mexanizmlari
Muhit isiydi deganda, uning o‘rtacha kinetik energiyasi ortishini nazarda tutamiz. Hajmiy isish paytida har bir zarrachaning kinetik energiyasi ortadi. Har bir zarracha vaqt birligi ichida energiyasini ma’lum miqdorga oshirishi mumkin. Termodinamik muvozanat bo‘lmaganda esa bu muhitning isish tezligi hajm birligidagi zarrachalar soniga, ya’ni konsentratsiyaga to‘g‘ri proporsional ekanini anglatadi: Γ (n, T) = nG(T). G(T) [эрг/c] isish samaradorligi deb ataladi va o‘zaro ta’sir hamda nurlanishning elementar jarayonlari orqali hisoblanadi.
- Yulduzlarning ultrabinafsha nurlanishi (fotoionlanish)
Klassik fotoeffekt: kvant energiyasi atomni ixtiyoriy i sathdan ionlashga va elektronning kinetik energiyasiga sarflanadi. Keyin elektronlar turli zarrachalar bilan to‘qnashadi va kinetik energiya tartibsiz harakat energiyasiga aylanadi, natijada gaz isiydi.
Biroq yulduzlararo gaz vodoroddan tashkil topgan bo‘lib, uni faqat qattiq ultrabinafsha nurlanish ionlashtira oladi. Shu sababli UB-kvantlarni asosan aralashmalar atomlari — temir, kremniy, oltingugurt, kaliy va boshqalar — yutadi. Ular sovuq gazning issiqlik muvozanati qaror topishida muhim rol o‘ynaydi.
- Zarba to‘lqinlari

Zarba to‘lqinlari tovushdan yuqori tezlikda kechadigan jarayonlarda (MZS uchun bu 1—10 km/s). Bu hodisa o‘ta yangi yulduz chaqnashi, yulduz qobig‘ining uloqtirib chiqarilishi, gaz bulutlarining o‘zaro to‘qnashuvi, gaz bulutining gravitatsion kollapsi va boshqa jarayonlarda sodir bo‘ladi. Zarba to‘lqini frontidan keyin yo‘nalgan harakatning kinetik energiyasi tezda zarrachalarning tartibsiz harakat energiyasiga aylanadi. Ba’zan harorat nihoyatda yuqori qiymatlarga (o‘ta yangi yulduz qoldiqlari ichida bir milliard darajagacha) yetishi mumkin. Bunda energiyaning asosiy qismi og‘ir ionlarning harakatiga to‘g‘ri keladi (ion harorati). Dastlab yengil elektron gazining harorati ancha past bo‘ladi, biroq Kulon o‘zaro ta’sirlari tufayli ion va elektron haroratlari asta-sekin tenglashadi. Agar plazmada magnit maydon bo‘lsa, ion va elektron haroratlarini tenglashtirishda asosiy rolni turbulentlik bajaradi.
- Kirib boruvchi nurlanish va kosmik nurlar
Kosmik nurlar va rentgen diapazonidagi diffuz nurlanish yulduzlararo muhit ionlanishining asosiy manbalaridir; kutilganidek, ultrabinafsha nurlanish emas. Kosmik nurlar zarralari muhit bilan o‘zaro ta’sirlashganda juda katta energiyali elektronlar hosil qiladi. Elektron bu energiyani elastik to‘qnashuvlarda, shuningdek atom va ionlarning ionlanishi yoki qo‘zg‘alishiga olib keladigan noelastik to‘qnashuvlarda yo‘qotadi. Energiyasi 10 eV dan kichik bo‘lgan o‘ta issiqlik elektronlari elastik to‘qnashuvlarda energiyasini yo‘qotib, gazni isitadi. Bu mexanizm harorat 106 K. 107 K da elektronlarning xarakterli issiqlik tezligi kosmik nurlarning kam energiyali zarralari issiqlik tezligiga tenglashadi va isish tezligi keskin kamayadi.
Issiq gazdan keladigan yumshoq diffuz rentgen nurlanishi yordamida ionlanish va isish, mohiyatan, kosmik nurlar ta’siridagi isishdan farq qilmaydi. Farq faqat isish tezligida (kosmik nurlarda u bir tartib darajasiga yuqori) va rentgen nurlanishining ichki qobiqlardan fotoionlanish kesimi ancha katta ekanidadir.
- Qattiq elektromagnit nurlanish (rentgen va gamma-kvantlar)
Asosan fotoionlanish va Kompton sochilishi jarayonlarida hosil bo‘ladigan ikkilamchi elektronlar orqali amalga oshadi. Bunda tinch holatdagi elektronga uzatiladigan energiya quyidagiga teng:
- ,
bu yerda me — — elektron massasi, ,
- c — — yorug‘lik tezligi, ,
- h — — Plank doimiysi, ,
- ν — sochilishdan oldingi foton chastotasi,
- θ — sochilish burchagi.
Fotonlarning energiyasi kichik bo‘lganda, sochilish kesimi ga teng Tomson kesimiga: см2.
Sovish mexanizmlari
Yuqorida aytilganidek, yulduzlararo muhit optik jihatdan yupqa va zichligi past. Shunday ekan, sovishning asosiy mexanizmi fotonlar nurlanishidir. Kvantlarning chiqarilishi esa ikkilik o‘zaro ta’sir jarayonlari (zarracha–zarracha) bilan bog‘liq. Shu sababli hajmiy sovishning umumiy tezligini quyidagicha ifodalash mumkin: , bunda sovish funksiyasi λ faqat muhitning harorati va kimyoviy tarkibiga bog‘liq.
- Erkin-erkin (tormozlanish) nurlanishi
Kosmik plazmadagi erkin-erkin (tormozlanish) nurlanishi Kulon tortishish yoki itarish kuchlari ta’sirida yuzaga keladi. Elektron ion maydonida tezlanadi va bir erkin (klassik ma’noda, yopiq bo‘lmagan) orbitadan boshqasiga o‘tish jarayonida elektromagnit to‘lqinlar chiqara boshlaydi. Biroq u erkinligicha qoladi, ya’ni cheksizlikka uzoqlashish uchun yetarli energiyaga ega bo‘ladi. Bunda rentgen diapazonidan radio diapazonigacha bo‘lgan butun spektr nurlanadi. Shu jarayonda hajm birligidan fazoviy burchak ichida vaqt birligi davomida ajraladigan energiya quyidagiga teng:
- [эрг/(см³·с·ср·Гц)],
bu yerda — sindirish ko‘rsatkichi,
- g — Gaunt ko‘paytuvchisi deb ataluvchi kattalik (kvant effektlari va yadroning elektronlar tomonidan qisman ekranlanishini hisobga oladi; optik diapazonda 1 ga yaqin),
- va — mos ravishda elektronlar va ionlar konsentratsiyasi,
- Z — ionning elementar zaryad birliklaridagi zaryadi.
Protonlar va elektronlar konsentratsiyasi teng bo‘lgan sof vodorod plazmasi uchun hajmiy sovish koeffitsiyenti quyidagiga teng:
- [эрг/(см³·с)]
(ff indeksi erkin-erkin (free-free) o‘tishlarni anglatadi). Biroq kosmik plazma sof vodoroddan iborat emas: unda og‘ir elementlar ham mavjud. Ularning zaryadi katta bo‘lgani sababli sovish samaradorligi ortadi. Elementlarning odatdagi kosmik miqdoriga ega, to‘liq ionlashgan muhit uchun . Bu mexanizm plazma harorati T > 105 K.
- Rekombinatsion nurlanish
- Radiativ rekombinatsiya
- Radiativ (nurlanishli) rekombinatsiyada rekombinatsiyalanayotgan elektronning kinetik energiyasi chiqariladigan foton energiyasiga nisbatan juda kichik bo‘ladi (bu yerda — elektron rekombinatsiyalanadigan sathning ionlanish potensiali). Deyarli har doim bo‘lgani uchun, ajralib chiqadigan energiyaning katta qismi issiqlik energiyasi bo‘lmaydi. Shu sababli radiativ rekombinatsiya, umuman olganda, gazni sovitishda uncha samarali emas. Biroq harorati T < 105 K bo‘lgan muvozanatdagi muhitda radiativ rekombinatsiya tufayli hajm birligidan nurlanish quvvati tormozlanish nurlanishi tufayli yo‘qotishlardan .
- Dielektron rekombinatsiya
- Dielektron rekombinatsiya ikki bosqichdan iborat. Dastlab energiyasi yuqori elektron atom yoki ionni qo‘zg‘atadi va natijada ikkita qo‘zg‘algan elektronga ega beqaror ion hosil bo‘ladi. Keyin elektron ajralib chiqib, ion beqaror holatdan chiqadi (avtoionlanish) yoki ionlanish potensialiga yaqin energiyali foton chiqariladi va ion yana barqaror holatga keladi. Atomni qo‘zg‘atish uchun o‘rtacha energiyadan yuqori energiyali, juda tez elektron kerak. Bunday elektronlar soni kamayganda tizimning o‘rtacha energiyasi pasayadi va muhit soviydi. Bu sovish mexanizmi radiativ rekombinatsiyadan ustun bo‘la boshlaydi, agar T > 105 K.
- Ikki fotonli nurlanish
Taqiqlangan rezonans o‘tishlarida vodoroddagi sathlardan va geliy hamda geliyga o‘xshash ionlardagi sathdan ikki foton chiqariladi (bir fotonli o‘tish tanlash qoidalari bilan taqiqlangan). Bu sathlar asosan elektronlar zarbasi hisobiga qo‘zg‘aladi. Hosil bo‘lgan fotonlarning umumiy energiyasi ikki sath orasidagi energiyalar farqiga teng, biroq har bir fotonning energiyasi qat’iy belgilangan emas; natijada HII (ionlashgan vodorod) sohalarida kuzatiladigan uzluksiz nurlanish yuzaga keladi. Bu fotonlarning to‘lqin uzunligi Layman-alfa, demak, ular asosiy holatdagi neytral vodorod atomini qo‘zg‘ata olmaydi va muhitdan chiqib ketadi. Shu fotonlar harorati yuqori kosmik plazmaning sovishiga sabab bo‘ladi; bunday plazmaning harorati T = 106—108 K.
Agar energiyasi ε bo‘lgan fotonning sochilishi to‘liq energiyasi bo‘lgan tez elektron bilan sodir bo‘lsa, elektronning energiya va impulsni fotonga uzatishi muhim ahamiyat kasb etadi. Lorens almashtirishi elektronning tinchlik sistemasiga o‘tganda foton energiyasini γε ga teng deb beradi; bu yerda γ — — Lorens ko‘paytuvchisi. Tinch holatdagi elektronda sochilgan foton energiyasining yo‘qolishini ifodalovchi yuqoridagi Kompton effekti formulasidan foydalanib, laboratoriya sanoq sistemasiga qaytsak, sochilgan foton energiyasini olamiz . Bundan past chastotali kvantlar qattiq nurlanish kvantlariga aylanishi ko‘rinadi. Izotrop nurlanish maydonida bitta elektron energiyasi yo‘qolish tezligini sochilish burchaklari bo‘yicha o‘rtachalashtirsak, quyidagini olamiz:
- ,
bu yerda β = v/c — elektronning o‘lchovsiz tezligi,
- uν — nurlanish energiyasi taqsimotining chastotaviy zichligi.
Konsentratsiyasi va harorati T bo‘lgan elektronlarning issiqlik taqsimoti uchun ni olamiz. Agar (relyativistik bo‘lmagan, nisbatan kam energiyali elektronlar) bo‘lsa, bunday muhitning hajmiy sovishi quyidagicha bo‘ladi:
- .
Kompton orqali sovish odatda rentgen nurlanishi manbalari yaqinidagi kuchli ionlashgan va juda qizigan plazmada ustunlik qiladi. Shu mexanizm tufayli muhit harorati dan yuqori ko‘tarila olmaydi. Bu mexanizm ilk Koinotda rekombinatsiya davrigacha muhim bo‘lgan. MZSning odatdagi sharoitlarida bu effektni e’tiborga olmasa ham bo‘ladi.
- Elektron zarbasi bilan ionlanish
Sovishning boshqa barcha mexanizmlari nurlanish bilan bog‘liq bo‘lsa (energiya fotonlar orqali olib ketiladi), bu mexanizm nurlanishsiz kechadi. Issiqlik energiyasi elektronni ajratib olishga sarflanadi va ion–elektron bog‘lanishining ichki energiyasi sifatida saqlanadi. Keyinchalik bu energiya rekombinatsiya jarayonlarida nurlanadi.
- Spektral chiziqlardagi nurlanish
MZS uchun asosiy sovish mexanizmi harorat T < 105 K bo‘lganda shu jarayon hisoblanadi. Nurlanish elektron zarbasidan keyin qo‘zg‘algan sathlar orasidagi o‘tishlarda yuz beradi. Energiya olib ketiladigan spektral diapazon haroratga bog‘liq: harorat qanchalik yuqori bo‘lsa, shunchalik yuqori sathlar qo‘zg‘aladi, chiqariladigan fotonlar energiyasi ortadi va sovish tezlashadi. Jadvalda turli haroratlarda ustunlik qiladigan chiziqlar keltirilgan.
| Harorat, K | Chiziqlardagi sovish |
|---|---|
| > 106 | Og‘ir elementlarning vodorod va geliyga o‘xshash ionlarining rentgen chiziqlari |
| 2⋅104—106 | Geliy va temirgacha bo‘lgan og‘ir elementlarning rezonans UB chiziqlari |
| (1—2)⋅104 | Vodorod chiziqlari (asosan Lyα) |
| (0,5—1)⋅104 | Og‘ir elementlarning taqiqlangan chiziqlari |
| 30—104 | Asosiy termlarning nozik tuzilish sathlari orasidagi o‘tishlarda hosil bo‘ladigan uzoq infraqizil chiziqlar |
| (1—2)⋅103 | Molekulyar sathlar, asosan H2 |
| <30 | Molekulalarning aylanish o‘tishlari: CO va suvning H2O |
Issiqlik beqarorligi
Endi barcha elementar jarayonlar, sovish va isish mexanizmlarini bilgan holda, issiqlik muvozanati tenglamalarini quyidagi ko‘rinishda yozishimiz mumkin: Sathlarning bandlanganligini aniqlash uchun zarur bo‘lgan ionlanish muvozanati tenglamasini yozamiz. Uni yechib, muvozanat harorati T(n). Yulduzlararo muhitdagi modda nihoyatda siyrak, ya’ni u Mendeleyev–Klapeyron tenglamasiga bo‘ysunadigan ideal gazdan iborat ekanini hisobga olib, muvozanat bosimini P(n) topamiz va bu bog‘liqlik ko‘proq Van-der-Vaals gaz holati tenglamasini eslatishini aniqlaymiz: bosimning shunday sohasi mavjudki, unda bitta P qiymatiga uchta muvozanat n qiymati mos keladi. Hosilaning manfiy qiymatli qismidagi yechim kichik buzilishlarga nisbatan beqaror: agar bosim atrof-muhit bosimidan yuqori bo‘lsa, gaz buluti zichligi kichikroq bo‘lgan muvozanat qaror topguncha kengayadi; bosim atrof-muhit bosimidan past bo‘lsa, aksincha, siqiladi. Bu siyrak yulduzlararo muhit va zichroq yulduzlararo gaz bulutlari o‘rtasida kuzatiladigan dinamik muvozanatni tushuntiradi.
Haqiqiy muhitda esa vaziyat ancha murakkab. Birinchidan, magnit maydon mavjud bo‘lib, siqilish magnit maydon chiziqlari bo‘ylab sodir bo‘lmasa, u siqilishga to‘sqinlik qiladi. Ikkinchidan, yulduzlararo muhit uzluksiz harakatda bo‘ladi va uning mahalliy xususiyatlari tinimsiz o‘zgaradi: yangi energiya manbalari paydo bo‘ladi, eskilari yo‘qoladi. Natijada issiqlik muvozanati sharti umuman bajarilmasligi mumkin. Uchinchidan, termodinamik beqarorlikdan tashqari, gravitatsion va magnit-gidrodinamik beqarorliklar ham mavjud. Bularning barchasi o‘ta yangi yulduz chaqnashlari, yaqin atrofdagi galaktikalarning o‘tib ketishi natijasidagi to‘lqin ta’sirlari yoki gazning Galaktika spiral tarmoqlaridan o‘tishi kabi turli kataklizmlarni hisobga olmagan holda aytilmoqda.
Taqiqlangan chiziqlar va 21 sm chiziq
Optik jihatdan yupqa muhitning o‘ziga xos xususiyati — taqiqlangan chiziqlardagi nurlanishdir. Taqiqlangan chiziqlar deb tanlash qoidalari ruxsat bermaydigan, ya’ni metastabil sathlardan o‘tishlar natijasida yuzaga keladigan chiziqlarga aytiladi. Bunday sathlarning spontan parchalanishdagi xarakterli yashash vaqti 10−5 soniyadan bir necha kungacha davom etadi, biroq bundan ham ancha uzoq yashaydigan holatlar mavjud (quyiga qarang). Zarrachalar konsentratsiyasi yuqori bo‘lsa, ularning to‘qnashuvi qo‘zg‘alishni yo‘qotadi. Ya’ni sathlar deyarli hech qachon nurlanishli o‘tishni amalga oshirishga ulgurmaydi va emissiya chiziqlari nihoyatda zaifligi sababli kuzatilmaydi. Zichlik past bo‘lganda chiziq intensivligi o‘tish ehtimoliga bog‘liq bo‘lmaydi, chunki o‘tish ehtimolining kichikligi metastabil holatda turgan atomlarning ko‘pligi bilan qoplanadi. Agar MTM mavjud bo‘lmasa, energetik sathlarning bandlanganligini qo‘zg‘alish va faolsizlanishning elementar jarayonlari muvozanatidan hisoblash kerak.
MZSning eng muhim taqiqlangan chizig‘i — atomar vodorodning radioto‘lqin chizig‘i λ = 21 sm dir. Bu chiziq vodorod atomi sathining o‘ta nozik tuzilishidagi kichik sathlar orasidagi o‘tishda yuzaga keladi. Bu tuzilish elektron va proton spinlari mavjudligi bilan bog‘liq: spinlari bir yo‘nalishda bo‘lgan holat qarama-qarshi yo‘nalgan spinli holatga qaraganda biroz yuqori energiyaga ega (sathlar energiyasi orasidagi farq atigi 5,87433 mikroelektronvolt). Spontan o‘tish ehtimoli bu sathlar orasida s−1 ga teng (ya’ni qo‘zg‘algan holatning yashash vaqti 11 mln yilni tashkil etadi). Yuqori sathning band bo‘lishi neytral vodorod atomlarining to‘qnashuvi tufayli yuz beradi; bunda sathlarning bandlanganligi , bo‘ladi. Nurlanishning hajmiy koeffitsiyenti quyidagicha:
- ,
bu yerda φ(ν) — chiziq profili, 4π ko‘paytuvchisi esa nurlanish izotrop deb faraz qilinganini bildiradi.
21 sm radioto‘lqin chizig‘ini o‘rganish natijasida galaktikadagi neytral vodorod asosan Galaktika tekisligi yaqinidagi qalinligi atigi 400 pk bo‘lgan juda yupqa qatlamda joylashgani aniqlandi. HI taqsimotida Galaktikaning spiral tarmoqlari yaqqol ko‘rinadi. Kuchli radio manbalari yaqinidagi chiziqning yutilish komponentlarida Zeyeman ajralishi bulutlar ichidagi magnit maydonni baholash uchun ishlatiladi.
Magnit maydonning muhitga muzlab qolishi
Magnit maydonning muhitga muzlab qolishi har qanday yopiq o‘tkazuvchi kontur deformatsiyalanganda uning ichidan o‘tuvchi magnit oqimining saqlanib qolishini anglatadi. Laboratoriya sharoitida elektr o‘tkazuvchanligi yuqori muhitlarda magnit oqimini o‘zgarmas deb hisoblash mumkin. Elektr o‘tkazuvchanlik cheksiz katta bo‘lishi chegaraviy holatida cheksiz kichik elektr maydon tokning cheksiz kattalashishiga olib kelgan bo‘lardi. Demak, ideal o‘tkazgich magnit kuch chiziqlarini kesib o‘tmasligi va shu tariqa elektr maydon hosil qilmasligi, aksincha, magnit maydon chiziqlarini o‘zi bilan birga olib yurishi kerak. Magnit maydon go‘yo o‘tkazgich ichiga muzlab qolgandek bo‘ladi.
Haqiqiy kosmik plazma ideal muhitdan ancha uzoq, shu sababli magnit maydonning muzlab qolishi deganda kontur orqali o‘tuvchi oqimni o‘zgartirish uchun juda ko‘p vaqt talab etilishi tushuniladi. Amalda bu bulut siqilayotganida, aylanayotganida va hokazolarda magnit maydonni o‘zgarmas deb hisoblashimiz mumkinligini anglatadi.
Yulduzlararo chang
Yulduzlararo muhit evolyutsiyasi
Yulduzlararo muhit evolyutsiyasi, aniqrog‘i, yulduzlararo gaz evolyutsiyasi butun Galaktikaning kimyoviy evolyutsiyasi bilan chambarchas bog‘liq. Yulduzlar gazni yutadi, keyin esa uni yadro yonishi mahsulotlari — og‘ir elementlar bilan boyitib, yana qaytaradi, deb taxmin qilingan. Shu tariqa metallilik asta-sekin ortib borishi kerak.
Katta portlash nazariyasi birlamchi nukleosintez jarayonida vodorod, geliy, deyteriy, litiy va boshqa yengil yadrolar hosil bo‘lganini bashorat qiladi. Ular hali Hayashi treki yoki protoyulduz bosqichidayoq parchalanadi. Boshqacha aytganda, metalliligi nolga teng bo‘lgan, uzoq yashaydigan G-sinf mitti yulduzlarni kuzatishimiz kerak edi. Biroq Galaktikada bunday yulduzlar topilmagan. Bundan tashqari, ularning aksariyati deyarli Quyoshnikiga teng metallilikka ega. Hozircha bu masala ochiq qolmoqda va yechimini kutmoqda.
Dastlabki yulduzlararo gazda chang ham bo‘lmagan. Hozirgi qarashlarga ko‘ra, chang zarralari eski va sovuq yulduzlar sirtida hosil bo‘ladi hamda ulardan oqib chiqayotgan modda bilan birga uzoqlashadi.
Quyosh va yulduzlararo muhit
Quyosh tizimi atrofidagi yulduzlararo muhit bir jinsli emas. Kuzatishlar Quyosh taxminan 25 km/s tezlikda Mahalliy yulduzlararo bulut ichidan harakatlanayotganini va keyingi 10 ming yil ichida undan chiqib ketishi mumkinligini ko‘rsatadi. Quyosh tizimining yulduzlararo modda bilan o‘zaro ta’sirida Quyosh shamoli.
Quyosh shamoli — zaryadlangan zarrachalar oqimi (asosan vodorod va geliy plazmasi), ular juda katta tezlikda Quyosh tojidan tobora tezlashib oqib chiqadi. Geliopauzada Quyosh shamolining tezligi taxminan 450 km/s ga teng. Bu tezlik yulduzlararo muhitdagi tovush tezligidan yuqori. Yulduzlararo muhit va Quyosh shamoli to‘qnashganda, xuddi ikki oqim to‘qnashganidagi kabi, zarba to‘lqinlari yuzaga kelishi kerak. Muhitni esa uch sohaga ajratish mumkin: faqat MZS zarralari mavjud bo‘lgan soha, faqat yulduz shamoli zarralari mavjud bo‘lgan soha va ularning o‘zaro ta’sir sohasi.
Agar yulduzlararo gaz dastlab taxmin qilinganidek to‘liq ionlashgan bo‘lganida, hammasi yuqorida tasvirlanganidek kechgan bo‘lardi. Biroq Ly-alfa diapazonida sayyoralararo muhitni kuzatish bo‘yicha dastlabki tadqiqotlarning o‘ziyoq yulduzlararo muhitning neytral zarralari Quyosh tizimiga kirib kelishini ko‘rsatdi. Boshqacha aytganda, Quyosh neytral va ionlashgan gaz bilan turlicha o‘zaro ta’sirlashadi.
Ionlashgan gaz bilan o‘zaro ta’sir
Zarba to‘lqini chegarasi
Dastlab Quyosh shamoli sekinlashadi, zichroq, issiqroq va turbulent bo‘lib qoladi. Bu o‘tish nuqtasi tormozlanish zarba to‘lqini (termination shock) deb ataladi va Quyoshdan taxminan 85—95 a.b. Quyoshdan. (Kosmik apparatlardan olingan ma’lumotlarga ko‘ra, «Voyajer-1» va «Voyajer-2», ular bu chegarani 2004-yil dekabrida va 2007-yil avgustida kesib o‘tgan.)
Geliosfera va geliopauza
Yana taxminan 40 a.b. masofa o‘tgach, Quyosh shamoli yulduzlararo modda bilan to‘qnashadi va butunlay to‘xtaydi. Yulduzlararo muhitni Quyosh tizimi moddasidan ajratib turadigan bu chegara geliopauza deb ataladi. Uning shakli Quyosh harakatiga qarama-qarshi tomonga cho‘zilgan pufakka o‘xshaydi. Geliopauza bilan chegaralangan fazo sohasi geliosfera.
deb ataladi. «Voyajer» apparatlari ma’lumotlariga ko‘ra, geliopauza janub tomonda shimol tomondagiga qaraganda yaqinroq bo‘lib chiqdi (mos ravishda 73 va 85 astronomik birlik). Buning aniq sabablari hozircha noma’lum. Dastlabki taxminlarga ko‘ra, geliopauzaning asimmetrik shakli o‘ta kuchsiz magnit maydonlar ta’sirida yuzaga kelishi mumkin; bu maydonlar Galaktikaning yulduzlararo fazosida joylashgan..
Bosh zarba to‘lqini
Geliopauzaning narigi tomonida, Quyoshdan taxminan 230 a.b. masofada, bosh zarba to‘lqini bo‘ylab Quyosh tizimiga kosmik tezliklarda kelayotgan yulduzlararo modda sekinlashadi.
Neytral vodorod bilan o‘zaro ta’sir

Muhitning neytral zarrasi bilan o‘zaro ta’sir ancha murakkab. Birinchidan, u o‘z elektronini Quyosh shamolidagi ionga berishi mumkin (zaryad almashinuvi effekti). Ikkinchidan, u Quyoshgacha yetib borishi mumkin; bu yerda unga tortishish kuchi va yorug‘lik bosimi ta’sir qiladi.
Birinchi effekt geliosfera o‘lchamining keskin kichrayishiga va yaqqol kontrastlar yuzaga kelishiga olib keladi. Tadqiqotchilar «Voyajer-1» va «Voyajer-2» bu hodisalarni qayd eta olishiga umid qilmoqda. Bu, shuningdek, geliosferaning dum qismidagi manzarani ham o‘zgartiradi («Pioner-10» shu tomonga harakatlanmoqda): Mach diski, tangensial uzilish va qaytgan zarba to‘lqini yuzaga keladi. Afsuski, bu effektlarni Yerdan turib kuzatish orqali tekshirib bo‘lmaydi; faqat kosmik apparatlar o‘lchovlariga umid qilish mumkin.
Sayyoralararo muhitga kirib borishga muvaffaq bo‘lgan yulduzlararo muhit zarralari kuzatuvchi nuqtayi nazaridan ancha qiziq. Ularni nafaqat kuzatish, balki quyidagilar haqida ma’lumot olish ham mumkin:
- geliosfera chegarasidagi sharoitlar;
- yulduzlararo muhit kimyosining ko‘plab muhim tafsilotlari;
- yulduzlararo muhit turbulentligining xususiyatlari;
- yulduzlararo muhitdagi fizik sharoitlar.
Adabiyotlar
- Бочкарёв Н.Г. Основы физики межзвёздной среды. — ISBN 978-5-397-01034-4.
- А.В. Засов, К.А. Постнов. Общая Астрофизика. — Фрязино: Век 2, 2006. — ISBN 5-85099-169-7.
- Bacon, Francis (1626), Sylva (3545 ed.)
- Beals, C. S. (1936), On the interpretation of interstellar lines, Monthly Notices of the Royal Astronomical Society, 96: 661, Bibcode:1936MNRAS..96..661B, doi:10.1093/mnras/96.7.661
{{citation}}: Википедия:Обслуживание CS1 (не помеченный открытым DOI) (ссылка) - Birkeland, Kristian (1913), Polar Magnetic Phenomena and Terrella Experiments, The Norwegian Aurora Polaris Expedition, 1902-03 (section 2), New York: Christiania (now Oslo), H. Aschelhoug & Co., p. 720 out-of-print, full text online
- Boyle, Robert (1674), The Excellency of Theology Compar'd with Natural Philosophy, vol. ii. iv., p. 178
- Burke, J. R.; Hollenbach, D.J. (1983), The gas-grain interaction in the interstellar medium – Thermal accommodation and trapping, Astrophysical Journal, 265: 223, Bibcode:1983ApJ...265..223B, doi:10.1086/160667
- Dyson, J. (1997), Physics of the Interstellar Medium, London: Taylor & Francis
- Field, G. B.; Goldsmith, D. W.; Habing, H. J. (1969), Cosmic-Ray Heating of the Interstellar Gas, Astrophysical Journal, 155: L149, Bibcode:1969ApJ...155L.149F, doi:10.1086/180324
- Ferriere, K. (2001), The Interstellar Environment of our Galaxy, Reviews of Modern Physics, 73 (4): 1031—1066, arXiv:astro-ph/0106359, Bibcode:2001RvMP...73.1031F, doi:10.1103/RevModPhys.73.1031
- Haffner, L. M.; Reynolds, R. J.; Tufte, S. L.; Madsen, G. J.; Jaehnig, K. P.; Percival, J. W. (2003), The Wisconsin Hα Mapper Northern Sky Survey, Astrophysical Journal Supplement, 145 (2): 405, arXiv:astro-ph/0309117, Bibcode:2003ApJS..149..405H, doi:10.1086/378850. The Wisconsin Hα Mapper is funded by the National Science Foundation.
- Heger, Mary Lea (1919), Stationary Sodium Lines in Spectroscopic Binaries, Publications of the Astronomical Society of the Pacific, 31 (184): 304, Bibcode:1919PASP...31..304H, doi:10.1086/122890
- McKee, C. F. [in английский]; Ostriker, J. P. (1977), A theory of the interstellar medium – Three components regulated by supernova explosions in an inhomogeneous substrate, Astrophysical Journal, 218: 148, Bibcode:1977ApJ...218..148M, doi:10.1086/155667
- Patterson, Robert Hogarth (1862), Colour in nature and art, Essays in History and Art, 10 * Pickering, W. H. (1912), The Motion of the Solar System relatively to the Interstellar Absorbing Medium, Monthly Notices of the Royal Astronomical Society, 72: 740, Bibcode:1912MNRAS..72..740P, doi:10.1093/mnras/72.9.740
{{citation}}: Википедия:Обслуживание CS1 (не помеченный открытым DOI) (ссылка) - Spitzer, L. (1978), Physical Processes in the Interstellar Medium, Wiley, ISBN 0-471-29335-0
- Stone, E. C.; Cummings, A. C.; McDonald, F. B.; Heikkila, B. C.; Lal, N.; Webber, W. R. (2005), Voyager 1 Explores the Termination Shock Region and the Heliosheath Beyond, Science, 309 (5743): 2017—20, Bibcode:2005Sci...309.2017S, doi:10.1126/science.1117684, PMID 16179468
- Thorndike, S. L. (1930), Interstellar Matter, Publications of the Astronomical Society of the Pacific, 42 (246): 99, Bibcode:1930PASP...42...99T, doi:10.1086/124007
Havolalar
- Freeview videosi: «Yulduzlararo fazo kimyosi» — Uilyam Klemperer, Garvard universiteti // Vega Science Trust tomonidan tayyorlangan Qirollik instituti ma’ruzasi (ingliz tilida)
- Yulduzlararo muhit: onlayn qo‘llanma (ingliz tilida)