

Kuzatiladigan Koinot — kosmologiyada Katta portlash sferik shakldagi Koinotning, o‘zida butun materiyani, bevosita kuzatish mumkin bo‘lgan ( astronomik vositalar yordamida) inson tomonidan Yer va Quyosh tizimidan. Fazo nuqtayi nazaridan bu, nurlanish har qanday ko‘rinadigan materiyadan Koinot mavjud bo‘lgan davr (taxminan 13,8 milliard yil) ichida Yerning hozirgi joylashuviga yetib kelishga ulgurgan va shu tariqa kuzatiladigan bo‘lgan hududdir. Kuzatiladigan Koinot diametri 93 milliard yorug‘lik yiliga. Kuzatiladigan Koinotning chegarasi kosmologik gorizont, undagi obyektlar cheksiz qizil siljishga. Galaktikalar soni kuzatiladigan Koinotda 500 milliarddan ortiq deb baholanadi. Koinotning har bir nuqtasi o‘z kuzatiladigan Koinot hududiga ega; ushbu maqolada bu tushuncha Yerga nisbatan bayon qilinadi.
Kuzatiladigan Koinotning zamonaviy astronomik usullar bilan o‘rganish mumkin bo‘lgan qismi Metagalaktika deb ataladi; u asboblar takomillashgani sari kengayib boradi. Metagalaktikadan tashqarida metagalaktikadan tashqari obyektlar mavjudligi taxmin qilinadi. Metagalaktika Koinotning kichik bir qismi yoki deyarli butun Koinot bo‘lishi mumkin.
Metagalaktika paydo bo‘lishi bilanoq bir jinsli va izotrop tarzda kengaya boshladi. 1929 yilda Edvin Xabbl galaktikalarning qizil siljishi bilan ulargacha bo‘lgan masofa o‘rtasidagi bog‘liqlikni (Xabbl qonunini) aniqladi. Hozirgi qarashlarga ko‘ra, bu Koinotning kengayishi sifatida talqin qilinadi.
Ba’zi nazariyalar (masalan, inflyatsion kosmologik modellarning aksariyati) butun Koinotning o‘lchami kuzatiladigan Koinotnikidan ancha katta ekanini bashorat qiladi.
Nazariy jihatdan kuzatiladigan Koinot chegarasi kosmologik singulyarlik, biroq amalda kuzatish chegarasi relikt nurlanish. Aynan shu nurlanish (aniqrog‘i, so‘nggi sochilish sirti) zamonaviy fan kuzata oladigan Koinot obyektlari ichida eng uzoqda joylashganidir. Shu bilan birga, vaqt o‘tishi bilan so‘nggi sochilishning kuzatiladigan sirti kattalashib boradi, natijada Metagalaktika chegaralari kengayadi va, masalan, Koinotdagi kuzatiladigan modda massasi ham ortadi.
Kuzatiladigan Koinotni, garchi taxminan bo‘lsa-da, shar sifatida tasavvur qilish mumkin; kuzatuvchi uning markazida joylashgan. Metagalaktika doirasidagi masofalar «qizil siljish», z orqali o‘lchanadi.
Kuzatiladigan Koinot kengayishining tezlashishi tabiatda nafaqat butun olam tortishish kuchi (gravitatsiya), balki butun olam itarish kuchi (qorong‘i energiya) ham mavjudligini anglatadi; u kuzatiladigan Koinotda tortishishdan ustun keladi.
Metagalaktika nafaqat bir jinsli, balki izotrop.
«Shishayotgan Koinot» gipotezasiga ko‘ra, soxta vakuumdan Koinot paydo bo‘lganidan ko‘p o‘tmay bitta emas, balki ko‘plab metagalaktikalar (jumladan, bizning Metagalaktikamiz ham) vujudga kelgan bo‘lishi mumkin.
Ba’zi hollarda «Metagalaktika» va «Koinot» tushunchalari bir xil ma’noda ishlatiladi.
Asosiy parametrlar
Gravitatsion radius butun Koinotimizning kuzatiladigan qismining radiusiga yaqin. Metagalaktikaning gravitatsion radiusi , bu yerda G — gravitatsion doimiy, c — vakuumdagi yorug‘lik tezligi, — Metagalaktikaning xarakterli massasi. Massa kuzatiladigan Koinot qismi uchun 1053 kg dan ortiq. Hozirgi vaqtda o‘rtacha zichlik esa Metagalaktika moddasida nihoyatda kichik bo‘lib, 10 qiymatiga yaqin −27 kg/m3, bu fazoning bir kub metriga to‘g‘ri keladigan bir necha vodorod atomining massasiga teng. Koinotning kuzatiladigan qismida 10 dan ortiq 87 elementar zarrachalar, ularning asosiy qismini fotonlar va neytrinolar tashkil etadi; oddiy materiya zarrachalari (nuklonlar va elektronlar) esa juda oz ulushni — taxminan 1080 ta zarrachani tashkil etadi.
Eksperimental ma’lumotlarga ko‘ra, fundamental fizik doimiylar Metagalaktika mavjud bo‘lgan xarakterli vaqt davomida o‘zgarmagan.
O‘lcham

Kuzatiladigan Koinotning o‘lchami uning nostatsionar fazo-vaqti — va Koinotning kengayishi tufayli masofani qanday ta’riflashga bog‘liq. Birgalikda kengayayotgan masofa eng uzoq kuzatiladigan obyektgacha — relikt nurlanishning so‘nggi sochilish sirtigacha — taxminan 14 milliard parsek yoki 14 gigaparsek (46 milliard yoki 4,6⋅1010 yorug‘lik yili) barcha yo‘nalishlarda. Demak, kuzatiladigan Koinot diametri taxminan 93 milliard yorug‘lik yiliga teng bo‘lgan va markazi Quyosh tizimida (kuzatuvchi joylashgan nuqtada) bo‘lgan shardir. Koinot hajmi taxminan 3,5⋅1080 m3 yoki 350 kvinkvigintillion m3, bu taxminan 8,2⋅10180 Plank hajmiga. Katta portlashdan ko‘p o‘tmay eng uzoq kuzatiladigan obyektlar chiqargan yorug‘lik bizgacha atigi 13,8 milliard yorug‘lik yili masofani bosib o‘tgan; bu 46 milliard yorug‘lik yiliga teng hamroh masofadan ancha kamdir (hozirgi xususiy masofaga teng) ushbu obyektlargacha bo‘lgan masofa Koinot kengayishi tufayli shunday katta. Go‘yoki yorug‘likdan tez kengayuvchi Koinot zarralari gorizonti nisbiylik nazariyasiga zid emas, chunki bu tezlikdan yorug‘likdan tez axborot uzatish uchun foydalanib bo‘lmaydi va u biror kuzatuvchining inersial sanoq sistemasidagi harakat tezligi hisoblanmaydi.
Yerdan eng uzoqda joylashgan kuzatiladigan obyekt (2026 yil holatiga ko‘ra ma’lum bo‘lgan), relikt nurlanishni hisobga olmaganda — galaktika, MoM-z14Uning qizil siljishi z = 14,44 ga teng; uning nuri galaktikadan bizgacha 13,53 milliard yil davomida yetib kelgan, ya’ni u 280 million yildan ham kam vaqt ichida Katta portlashdan keyin shakllangan. Koinotning kengayishi tufayli galaktikagacha bo‘lgan hamroh masofa taxminan 33,8 milliard yorug‘lik yilini tashkil etadi..
Ilmiy tasavvur

Yuqorida tavsiflangan xilma-xillik kuzatish bilan bog‘liq ko‘plab masalalarni yuzaga keltiradi. Ularni ikki guruhga ajratish mumkin: birinchi guruhga alohida hodisa va obyektlarni o‘rganish kiradi, jumladan:
- Kengayish hodisasi. Buning uchun imkon qadar uzoq obyektlargacha bo‘lgan masofa va ularning qizil siljishini o‘lchash kerak. Batafsil ko‘rib chiqilganda, bu masofalar shkalasi.
- Relikt fon.
- Kvazarlar va gamma chaqnashlari kabi alohida uzoq obyektlar.
Uzoq va qadimiy obyektlar kam yorug‘lik chiqaradi, shuning uchun ulkan teleskoplar zarur; masalan, Kek observatoriyasi, VLT, BTA, «Xabbl», «Jeyms Uebb» va qurilishi davom etayotgan E-ELT. Bundan tashqari, birinchi vazifani bajarish uchun maxsus vositalar ham kerak — masalan, Hipparcos va Gaia.
Yuqorida aytilganidek, relikt fon nurlanishi to‘lqin uzunliklarining mikroto‘lqin diapazoniga to‘g‘ri keladi. Demak, uni o‘rganish uchun radio kuzatuvlari, yaxshisi quyidagi kosmik teleskoplar yordamida olib borilishi kerak: WMAP va «Plank».
Gamma chaqnashlarining o‘ziga xos xususiyatlari orbitadagi SWIFT kabi gamma-laboratoriyalar bilan cheklanmay, ko‘rish maydoni yuqorida tilga olingan asboblar, jumladan SDSSdan ham kengroq bo‘lgan va avtomatik rejimda kuzatuv olib borish imkoniga ega. Bunday tizimlarga Rossiya tarmog‘idagi «Master» teleskoplari va Rossiya-Italiya hamkorligidagi Tortora loyihasi misol bo‘la oladi.
Oldingi vazifalar alohida obyektlarni o‘rganishga qaratilgan edi. Boshqa yondashuv esa quyidagilar uchun zarur:
- Koinotning yirik masshtabli tuzilishini o‘rganish.
- Galaktikalar evolyutsiyasi va uni tashkil etuvchi jarayonlarni o‘rganish. Shunday qilib, imkon qadar qadimiy obyektlarni va imkon qadar ko‘p miqdorda kuzatish kerak.
Bir tomondan, keng ko‘lamli, osmonni qamrab oluvchi kuzatuvlar zarur. Shu sababli SDSS loyihasidagidek keng ko‘rish maydoniga ega teleskoplardan foydalanishga to‘g‘ri keladi. Boshqa tomondan, avvalgi guruhdagi vazifalarning aksariyati uchun zarur bo‘lgan darajadan bir necha tartib yuqori aniqlik talab qilinadi. Bunga faqat Juda uzun bazali radiointerferometriya (VLBI) kuzatuvlari yordamida, bazasi Yer diametriga teng yoki «RadioAstron».
tajribasidagi kabi undan ham katta bo‘lgan kuzatuvlar orqali erishish mumkin. Alohida ta’kidlash lozim bo‘lgan vazifa — relikt neytrinolarni izlash. Uni hal qilish uchun maxsus teleskoplar — neytrino teleskoplari va neytrino detektorlari, jumladan, quyidagilar jalb qilinishi kerak: Baksan neytrino teleskopi, Baykal suvosti, IceCube, KATRIN.
Gamma chaqnashlari va relikt fonning o‘zinigina o‘rganish ham bu yerda faqat optik spektr sohasi bilan cheklanib bo‘lmasligini ko‘rsatadi. Biroq Yer atmosferasi faqat ikkita shaffoflik oynasiga ega: radio va optik diapazonlarda. Shu sababli kosmik observatoriyalarsiz ish bitmaydi. Hozir faoliyat yuritayotgan observatoriyalardan quyidagilarni misol keltirish mumkin: Chandra, Integral, XMM-Newton, Gershel. Ishlab chiqilayotgan loyihalar qatoriga «Spektr-UF», IXO, «Spektr-RG», Astrosat va boshqa ko‘plab loyihalar kiradi.
Masofalar shkalasi va kosmologik qizil siljish
Astronomiyada masofani o‘lchash — ko‘p bosqichli jarayon. Asosiy qiyinchilik shundaki, turli masofa masshtablarida eng yuqori aniqlikka turli usullar bilan erishiladi. Shu sababli tobora uzoqroq obyektlargacha bo‘lgan masofani o‘lchashda, har biri oldingi usul natijalariga tayanadigan, tobora uzunroq usullar zanjiridan foydalaniladi.
Bu zanjirlarning asosida trigonometrik parallaks usuli yotadi — unda bazis va masofa geometrik usulda, taxminlar hamda empirik qonuniyatlardan imkon qadar kam foydalangan holda o‘lchanadi. Boshqa usullarning aksariyatida masofani o‘lchash uchun standart sham — yorqinligi ma’lum bo‘lgan manbadan foydalaniladi. Uning masofasini quyidagicha hisoblash mumkin:
bu yerda D — izlanayotgan masofa, L — yorqinlik, F — o‘lchangan yorug‘lik oqimi.
Usul: trigonometrik parallaks

Parallaks — manbaning osmon sferasiga proyeksiyasi tufayli yuzaga keladigan burchak. Parallaksning ikki turi farqlanadi: yillik va guruhiy.
Yillik parallaks — yulduzning massa markazidan qaralganda Yer orbitasining o‘rtacha radiusi ko‘rinadigan burchak. Yerning orbita bo‘ylab harakatlanishi sababli har qanday yulduzning osmon sferasidagi ko‘rinma holati doimiy ravishda siljiydi — yulduz ellips chizadi, uning katta yarim o‘qi yillik parallaksga teng bo‘ladi. Ma’lum parallaks orqali Yevklid geometriyasi qonunlaridan foydalanib, Yer orbitasi markazidan yulduzgacha bo‘lgan masofani quyidagicha topish mumkin:
bu yerda D — izlanayotgan masofa, R — Yer orbitasining radiusi; taqribiy tenglik kichik burchak uchun (radianlarda). Ushbu formula mazkur usulning asosiy qiyinchiligini yaqqol ko‘rsatadi: masofa ortgani sari parallaks qiymati giperbola qonuniga muvofiq kamayadi, shu bois uzoq yulduzlargacha bo‘lgan masofani o‘lchash katta texnik qiyinchiliklar bilan bog‘liq.
Guruhiy parallaksning mohiyati quyidagicha: agar biror yulduz to‘dasi Yerga nisbatan sezilarli tezlikka ega bo‘lsa, proyeksiya qonunlariga ko‘ra, uning a’zolarining ko‘rinadigan harakat yo‘nalishlari bitta nuqtada tutashadi. Bu nuqta radiant deb ataladi. Radiantning o‘rni yulduzlarning xususiy harakatlari va Doppler effekti tufayli yuzaga kelgan spektral chiziqlar siljishi asosida aniqlanadi. Shunda to‘dagacha bo‘lgan masofa quyidagi nisbat orqali topiladi:
bu yerda va — mos ravishda burchak tezligi (yoy sekundida yiliga) va to‘da yulduzining radial tezligi (km/s da), — Quyosh—yulduz va yulduz—radiant to‘g‘ri chiziqlari orasidagi burchak, — masofa, parseklarda. Faqat Giadalar sezilarli guruhiy parallaksga ega, biroq Hipparcos sun’iy yo‘ldoshi uchirilgunga qadar eski obyektlar uchun masofalar shkalasini faqat shu usul bilan kalibrlash mumkin edi.
Sefeidlar va RR Lira turidagi yulduzlar yordamida masofani aniqlash usuli
Bunda sefeidlar va RR Lira turidagi yulduzlar uchun yagona masofalar shkalasi ikki tarmoqqa — yosh va keksa obyektlar uchun masofalar shkalasiga — ajraladi. Sefeidlar asosan yaqinda yulduzlar hosil bo‘lgan hududlarda joylashgan, shu sababli yosh obyektlar hisoblanadi. RR Lira turidagi o‘zgaruvchan yulduzlar esa eski tizimlarda, masalan, ayniqsa galoda bizning Galaktikamiz.
atrofida ko‘p uchraydi. Ikkala turdagi yulduz ham o‘zgaruvchan, biroq sefeidlar yaqinda paydo bo‘lgan obyektlar bo‘lsa, RR Lira turidagi yulduzlar bosh ketma-ketlikdan chiqib ketgan — asosan sharsimon yulduz to‘dalari uchun «rang–yorqinlik» diagrammasining gorizontal tarmog‘ida joylashgan A–F spektral sinflaridagi gigantlardir. Biroq ularni standart sham sifatida qo‘llash usullari turlicha:
- Sefeidlar uchun «pulsatsiya davri — mutlaq yulduz kattaligi» o‘rtasida yaxshi bog‘liqlik mavjud. Bu, katta ehtimol bilan, sefeidlarning massalari turlicha bo‘lishi bilan bog‘liq.
- RR Lira yulduzlarining o‘rtacha mutlaq yulduz kattaligi taxminan bir xil bo‘lib, .
Ushbu usul bilan masofani aniqlash bir qator qiyinchiliklar bilan bog‘liq:
- Alohida yulduzlarni ajratib olish kerak. Somon Yo‘li doirasida bu unchalik qiyin emas, biroq masofa ortgan sari yulduzlarni bir-biridan ajratib turadigan burchak kichrayadi.
- Chang sababli yorug‘likning yutilishini va changning fazoda notekis taqsimlanganini hisobga olish zarur.
Bundan tashqari, sefeidlar uchun «pulsatsiya davri — yorqinlik» bog‘liqligining nol nuqtasini aniq belgilash jiddiy muammo bo‘lib qolmoqda. XX asr davomida uning qiymati muntazam o‘zgarib kelgan, demak, shu usul bilan olinadigan masofa bahosi ham o‘zgargan. RR Lira turidagi yulduzlarning yorqinligi deyarli o‘zgarmas bo‘lsa-da, u og‘ir elementlar konsentratsiyasiga bog‘liq.
Ia turdagi o‘ta yangi yulduzlar yordamida masofani aniqlash usuli

Portlash (o‘ta yangi yulduz) — yulduzning butun tanasida sodir bo‘ladigan ulkan portlash jarayoni bo‘lib, bunda ajralib chiqadigan energiya miqdori 1050 — 1051 erg oralig‘ida bo‘ladi. Bundan tashqari, Ia turdagi o‘ta yangi yulduzlarning maksimal yorqinlik paytidagi yorqinligi bir xil. Bu ikkala xususiyat juda uzoq galaktikalargacha bo‘lgan masofani o‘lchash imkonini beradi.
Aynan ular tufayli 1998 yilda kuzatuvchilarning ikki guruhi Koinot kengayishining tezlashishini kashf etdi. Bugungi kunda tezlashish fakti deyarli shubha tug‘dirmaydi, biroq o‘ta yangi yulduzlar yordamida uning qiymatini bir ma’noda aniqlab bo‘lmaydi: katta z.
qiymatlari uchun xatoliklar hanuz juda katta. Odatda, barcha fotometrik usullarga xos kamchiliklardan tashqari, quyidagi muammolar va ochiq masalalar ham qayd etiladi:
- K-tuzatish muammosi. Bu muammoning mohiyati shundaki, bolometrik intensivlik (butun spektr bo‘yicha integrallangan) emas, balki qabul qilgichning muayyan spektral diapazonidagi intensivlik o‘lchanadi. Demak, qizil siljishlari turlicha bo‘lgan manbalar uchun intensivlik turli spektral diapazonlarda o‘lchanadi. Bu farqni hisobga olish uchun K-tuzatish deb ataladigan maxsus tuzatish kiritiladi.
- Masofaning qizil siljishga bog‘liqlik egri chizig‘i turli observatoriyalarda turli asboblar yordamida o‘lchanadi. Bu esa yorug‘lik oqimlarini kalibrlash va shu kabi masalalarda muammolarni keltirib chiqaradi.
- Ilgari barcha Ia turdagi o‘ta yangi yulduzlar zich qo‘shaloq tizimdagi portlayotgan oq mitti yulduzlar, ikkinchi komponent esa qizil gigant deb hisoblangan. Biroq ularning hech bo‘lmaganda bir qismi ikki oq mitti yulduzning qo‘shilishi natijasida paydo bo‘lishi mumkinligini ko‘rsatuvchi dalillar paydo bo‘ldi. Demak, bu kichik sinf standart sham sifatida foydalanishga endi mos kelmaydi.
- O‘ta yangi yulduz yorqinligining ajdod yulduzning kimyoviy tarkibiga bog‘liqligi.
Gravitatsion linzalar yordamida masofani aniqlash usuli

Yaqinidan massiv jism o‘tayotganda, yorug‘lik nuri og‘adi. Shu tariqa, massiv jism yorug‘likning parallel dastasini muayyan fokusga jamlashi va tasvir hosil qilishi mumkin; bunday tasvirlar bir nechta bo‘lishi ham mumkin. Bu hodisa gravitatsion linzalanish deb ataladi. Agar linzalanayotgan obyekt o‘zgaruvchan bo‘lsa va uning bir nechta tasviri kuzatilsa, bu masofani o‘lchash imkonini beradi, chunki linzaning gravitatsion maydonining turli qismlaridan o‘tgan nurlar sababli tasvirlar orasida turli vaqt kechikishlari yuzaga keladi (bu hodisa Quyosh tizimidagi Shapiro effekti ga o‘xshaydi).
Tasvir koordinatalari uchun xarakterli masshtab sifatida va manba (rasmga qarang) koordinatalarini tegishli tekisliklarda va (bu yerda — burchak masofasi), deb olsak, va raqamli tasvirlar orasidagi vaqt kechikishini quyidagicha yozish mumkin:
bu yerda va — mos ravishda manba va tasvirning burchak koordinatalari, — yorug‘lik tezligi, — linzaning qizil siljishi, esa model tanloviga bog‘liq bo‘lgan og‘ish potensialidir. Aksariyat hollarda linzaning haqiqiy potensiali modda radial simmetrik tarzda taqsimlangan model bilan yaxshi yaqinlashtiriladi va potensial cheksizlikka intiladi, deb hisoblanadi. Shunda kechikish vaqti quyidagi formula bilan aniqlanadi:
Biroq amalda usulning galaktika galosining potensial shakliga sezgirligi sezilarli. Shuning uchun o‘lchangan SBS 1520+530 galaktikasi uchun qiymat modelga qarab 46 dan 72 km/(s Mpk) gacha o‘zgaradi.
Qizil gigantlar yordamida masofani aniqlash usuli
Eng yorqin qizil gigantlarning mutlaq yulduz kattaligi bir xil bo‘lib, −3,0m±0,2m ga teng; demak, ular standart sham vazifasini bajarishi mumkin. Bu hodisani kuzatuv orqali birinchi bo‘lib Sendij 1971 yilda aniqlagan. Bu yulduzlar yo massasi kichik (Quyosh massasidan kam) yulduzlarning qizil gigantlar tarmog‘ining yuqori uchida joylashgan, yoki gigantlarning asimptotik tarmog‘iga mansub, deb taxmin qilinadi.
Ushbu usulning asosiy afzalligi shundaki, qizil gigantlar yulduz hosil bo‘lish hududlari va chang zichligi yuqori bo‘lgan joylardan uzoqda joylashadi. Bu yorug‘lik yutilishini hisobga olishni ancha osonlashtiradi. Ularning yorqinligi yulduzlarning o‘zidagi hamda atrof-muhitdagi metallilik darajasiga ham juda kam bog‘liq.
Ushbu usulning asosiy muammosi — galaktikadagi yulduzlar tarkibi kuzatuvlaridan qizil gigantlarni ajratib olish. Bu muammoni hal qilishning ikki yo‘li bor:
- Klassik usul — tasvir chetlarini ajratish usuli. Bunda odatda Sobel filtri qo‘llanadi. Pasayishning boshlanishi izlanayotgan burilish nuqtasi hisoblanadi. Ba’zan Sobel filtri o‘rniga yaqinlashtiruvchi funksiya sifatida Gauss funksiyasi olinadi, chetlarni ajratish funksiyasi esa fotometrik kuzatuv xatolariga bog‘liq bo‘ladi. Biroq yulduz xiralashgani sari usul xatolari ham ortadi. Natijada o‘lchanishi mumkin bo‘lgan eng xira yulduz yorqinligi asbob imkon beradigan chegaradan ikki yulduz kattaligiga yomonroq bo‘ladi.
- Ikkinchi yo‘l — maksimal ehtimollik usuli bilan yorqinlik funksiyasini tuzish. Bu usul qizil gigantlar tarmog‘ining yorqinlik funksiyasi darajali funksiya bilan yaxshi yaqinlashtirilishiga asoslanadi:
- bu yerda a — 0,3 ga yaqin koeffitsiyent, m — kuzatiladigan yulduz kattaligi. Asosiy muammo — maksimal ehtimollik usuli natijasida hosil bo‘ladigan qatorlarning ayrim hollarda yaqinlashmasligidir.
Muammolar va zamonaviy munozaralar
Muammolardan biri — Xabbl doimiysining qiymati va uning izotropligi borasidagi noaniqlik. Tadqiqotchilarning bir guruhi Xabbl doimiysi qiymati 10-20° masshtablarda fluktuatsiyalanadi, deb hisoblaydi. Bu hodisaning bir nechta ehtimoliy sababi bor:
- Haqiqiy fizik effekt — bu holda kosmologik model tubdan qayta ko‘rib chiqilishi kerak;
- Xatolarni o‘rtachalashning standart tartibi noto‘g‘ri.
Bu ham kosmologik modelni qayta ko‘rib chiqishga olib keladi, biroq ehtimol, unchalik katta o‘zgarish talab qilinmaydi. O‘z navbatida, boshqa ko‘plab kuzatuv sharhlari va ularning nazariy talqini umuman izotrop Koinotda, jumladan, bizning Galaktikamiz ham kiradigan notekislikning mahalliy ortishi bilan izohlanadigan darajadan yuqori anizotropiyani ko‘rsatmaydi.
Relikt fonni o‘rganish

Kuzatish orqali olinishi mumkin bo‘lgan ma’lumotlar relikt fon nihoyatda xilma-xildir: relikt fonning mavjudligining o‘zi e’tiborga loyiq. Agar Koinot abadiy mavjud bo‘lgan bo‘lsa, uning mavjudligi sababini tushuntirish qiyin — bunday fonni hosil qila oladigan ko‘plab manbalar kuzatilmaydi. Biroq Koinotning yashash muddati cheklangan bo‘lsa, uning paydo bo‘lish sababi Koinot shakllanishining dastlabki bosqichlarida ekanligi ayon bo‘ladi.
Bugungi kunda relikt nurlanish vodorod atomlari hosil bo‘lgan paytda ajralib chiqqan nurlanish, degan qarash ustunlik qiladi. Bungacha nurlanish modda ichida, aniqrog‘i, o‘sha paytdagi zich va issiq plazma ichida qamalib qolgan edi.
Relikt fonni tahlil qilish usuli aynan shu taxminga asoslanadi. Har bir fotonning yo‘lini xayolan kuzatib borsak, so‘nggi sochilish sirti shar shaklida ekanini ko‘ramiz. Shunda harorat tebranishlarini sferik funksiyalar qatori ko‘rinishida yoyish qulay bo‘ladi:
bu yerda — multipol koeffitsiyentlar deb ataladigan koeffitsiyentlar, esa sferik garmonikalar. Natijada olinadigan ma’lumotlar ancha xilma-xildir.
- Qora jism nurlanishidan og‘ishlar ham turli ma’lumotlarni o‘zida mujassam etadi. Agar og‘ishlar katta masshtabli va tizimli bo‘lsa, Sunyayev–Zeldovich effekti kuzatiladi; kichik fluktuatsiyalar esa Koinot rivojlanishining dastlabki bosqichlaridagi modda fluktuatsiyalari bilan bog‘liq.
- Koinot hayotining dastlabki soniyalari, xususan, inflyatsion kengayish bosqichi haqida juda qimmatli ma’lumotni relikt fonning qutblanishi beradi.
Sunyayev–Zeldovich effekti
Agar relikt fon fotonlari galaktikalar to‘dalaridagi issiq gazdan o‘tayotganda unga duch kelsa, teskari Kompton effekti tufayli sochilish jarayonida fotonlar qiziydi (ya’ni chastotasi ortadi) va issiq elektronlardan energiyaning bir qismini oladi. Kuzatuvlarda bu hodisa spektrning uzun to‘lqinli qismida yirik galaktika to‘dalari yo‘nalishida relikt nurlanish oqimining kamayishi sifatida namoyon bo‘ladi.
Bu effekt yordamida quyidagi ma’lumotlarni olish mumkin:
- to‘dadagi issiq galaktikalararo gaz bosimi, ehtimol, to‘daning umumiy massasi haqida;
- ko‘rish chizig‘i bo‘ylab to‘da tezligi haqida (turli chastotalardagi kuzatuvlar asosida);
- Xabbl doimiysining qiymati haqida, gamma diapazonidagi kuzatuvlarni jalb qilgan holda.
Yetarlicha ko‘p to‘dalar kuzatilsa, Koinotning umumiy zichligini ham aniqlash mumkin .
Qutblanish

Relikt nurlanishning qutblanishi faqat Koinot shaffof bo‘la boshlagan davrda yuzaga kelishi mumkin edi. Chunki Tomson sochilishi sodir bo‘lgani uchun relikt nurlanish chiziqli qutblangan. Shunga ko‘ra, Stoks parametrlari va chiziqli qutblanish parametrlarini tavsiflovchi kattaliklar farqli qiymatlarga ega, parametri esa nolga teng. Agar intensivlikni skalyar garmonikalar bo‘yicha yoyish mumkin bo‘lsa, qutblanishni ham spin garmonikalar deb ataladigan funksiyalar bo‘yicha yoyish mumkin:
Quyidagi modalar ajratiladi: E-moda (gradientli tarkibiy qism) va B-moda (uyurmali tarkibiy qism).
E-moda nurlanish notekis plazma orqali o‘tganda Tomson sochilishi tufayli yuzaga kelishi mumkin. B-moda, uning maksimal amplitudasi atigi 0,1 мкK ga yetadi, faqat gravitatsion to‘lqinlar bilan o‘zaro ta’sir natijasida yuzaga keladi.
B-moda Koinot inflyatsiyasi belgisi bo‘lib, dastlabki gravitatsion to‘lqinlar zichligi bilan belgilanadi. B-modani kuzatish qiyin, chunki relikt nurlanishning ushbu komponenti uchun shovqin darajasi noma’lum. Bundan tashqari, B-moda kuchsiz gravitatsion linzalanish tufayli kuchliroq E-moda bilan aralashib ketadi.
Bugungi kunga kelib qutblanish aniqlangan, uning qiymati bir necha мкК darajasida (mikrokelvin).
Relikt fon fluktuatsiyalari
Fon manbalari, dipol va kvadrupol garmonikalarining doimiy tashkil etuvchisi olib tashlangach, osmonda tarqalgan fluktuatsiyalargina qoladi; ularning amplitudasi −15 dan 15 μK gacha bo‘lgan oraliqda o‘zgaradi.
Nazariy ma’lumotlar bilan taqqoslash uchun dastlabki ma’lumotlar aylanishga invariant kattalikka keltiriladi:
«Spektr» esa kattaligi uchun tuziladi va undan kosmologiya uchun muhim xulosalar olinadi. Masalan, birinchi cho‘qqining o‘rniga qarab Koinotning umumiy zichligi, uning balandligiga qarab esa barionlar miqdori haqida xulosa qilish mumkin.
Shunday qilib, anizotropiya bilan qutblanishning E-modasi orasidagi o‘zaro korrelyatsiyaning kichik burchaklar uchun nazariy bashoratlarga mos kelishi () va katta burchaklar sohasida sezilarli farq qilishi rekombinatsiya davri z ≈ 15—20.
da bo‘lganidan dalolat beradi. Fluktuatsiyalar Gauss taqsimotiga bo‘ysungani uchun maksimal ehtimollik sirtini qurishda Markov zanjirlari usulidan foydalanish mumkin. Umuman olganda, relikt fon ma’lumotlarini qayta ishlash ko‘plab dasturlardan iborat yaxlit majmuani tashkil etadi. Biroq yakuniy natijalar ham, foydalanilgan taxminlar va mezonlar ham munozaralarga sabab bo‘lmoqda. Turli tadqiqot guruhlari fluktuatsiyalar taqsimotining Gauss taqsimotidan farq qilishini hamda taqsimot xaritasining uni qayta ishlash algoritmlariga bog‘liqligini ko‘rsatgan.
Kutilmagan natijalardan biri katta masshtablarda (6° va undan katta) anomal taqsimot aniqlangani bo‘ldi. Plank kosmik observatoriyasida olingan so‘nggi tasdiqlovchi ma’lumotlarning sifati o‘lchash xatolarini istisno qiladi. Ehtimol, bu hodisa hali aniqlanmagan va o‘rganilmagan jarayon bilan bog‘liqdir.
Uzoq obyektlarni kuzatish
Layman-alfa o‘rmoni
Ba’zi uzoq obyektlarning spektrlarida spektrning kichik qismida ko‘plab kuchli yutilish chiziqlarini (ya’ni chiziqlar o‘rmonini) kuzatish mumkin. Bu chiziqlar turli qizil siljishlarga ega bo‘lgan Layman seriyasi chiziqlari sifatida talqin qilinadi.
Neytral vodorod bulutlari yorug‘likni quyidagi to‘lqin uzunliklari oralig‘ida samarali yutadi: Lα(1216 Å) dan Layman chegarasigacha. Dastlab to‘lqin uzunligi qisqa bo‘lgan nurlanish biz tomon yo‘l olganda, Koinot kengayishi tufayli to‘lqin uzunligi shu «o‘rmon»dagi qiymatlarga yetgan joylarda yutiladi. O‘zaro ta’sir kesimi juda katta; hisob-kitoblar shuni ko‘rsatadiki, uzluksiz spektrda kuchli yutilish yuzaga kelishi uchun neytral vodorodning ozgina ulushi ham yetarli.
Yorug‘lik yo‘lida neytral vodorod bulutlari ko‘p bo‘lsa, chiziqlar bir-biriga shu qadar yaqin joylashadiki, spektrning ancha keng oralig‘ida pasayish yuzaga keladi. Ushbu oraliqning uzun to‘lqinli chegarasi Lα bilan belgilanadi, qisqa to‘lqinli chegarasi esa eng yaqin qizil siljishga bog‘liq: undan yaqinroq hududlarda muhit ionlashgan va neytral vodorod kam bo‘ladi. Bu hodisa Gann–Peterson effekti.
deb ataladi. Effekt qizil siljishi z > 6 bo‘lgan kvazarlarda kuzatiladi. Bundan galaktikalararo gazning ionlashish davri z ≈ 6.
Gravitatsion linzalangan obyektlar
Kuzatish mumkin bo‘lgan effektlar qatoriga, obyektning uzoqligi muhim bo‘lmagan holda, gravitatsion linzalanish hodisasini ham kiritish kerak. Oldingi bo‘limda gravitatsion linzalanish yordamida masofalar shkalasi tuzilishi aytib o‘tilgan edi; bu kuchli linzalanish deb ataladigan holat bo‘lib, unda manba tasvirlari orasidagi burchak masofasini bevosita kuzatish mumkin. Biroq kuchsiz linzalanish ham mavjud. Uning yordamida o‘rganilayotgan obyektning gravitatsion potensialini tadqiq qilish mumkin. Masalan, shu usul orqali o‘lchami 10 dan 100 Mpk gacha bo‘lgan galaktikalar to‘dalari gravitatsion bog‘langanligi va shu tariqa Koinotdagi eng yirik barqaror tizimlar ekanligi aniqlangan. Shuningdek, bu barqarorlikni faqat gravitatsion o‘zaro ta’sirda namoyon bo‘ladigan massa — qorong‘i massa yoki kosmologiyada ataladiganidek, qorong‘i materiya.
Kvazarlarni kuzatish

Kvazarlarga xos xususiyat shuki, ularning nurlanish sohasida gazning juda yuqori konsentratsiyasi mavjud. Hozirgi qarashlarga ko‘ra, ushbu gazning qora tuynukka akkretsiyasi obyektlarning nihoyatda yuqori yorqinligini ta’minlaydi. Moddaning yuqori konsentratsiyasi og‘ir elementlar konsentratsiyasining ham yuqori bo‘lishini anglatadi, shu sababli yutilish chiziqlari yaqqolroq ko‘rinadi. Masalan, linzalangan kvazarlardan birining spektrida suv chiziqlari aniqlangan.
Yana bir muhim afzallik — radio diapazondagi yuqori yorqinlikdir; uning fonida sovuq gaz nurlanishining bir qismini yutishi yaqqolroq seziladi. Bunda gaz kvazarning o‘z galaktikasiga, galaktikalararo muhitdagi tasodifiy neytral vodorod bulutiga yoki ko‘rish chizig‘iga tasodifan tushib qolgan galaktikaga tegishli bo‘lishi mumkin (bunday galaktika teleskoplarimiz uchun juda xira bo‘lgani sababli ko‘rinmay qolishi ham tez-tez uchraydi). Ushbu usul yordamida galaktikalardagi yulduzlararo moddani o‘rganish «ko‘rish chizig‘i bo‘ylab o‘rganish» deb ataladi. Masalan, shu yo‘l bilan Quyoshnikidan yuqori metallilik.
Shuningdek, bu usulni qo‘llashning muhim natijalaridan biri — radio emas, balki optik diapazonda olingan dastlabki deyteriy miqdorining o‘lchovlari. Bunday kuzatuvlardan olingan deyteriy miqdorining zamonaviy qiymati .
Kvazarlar yordamida relikt fon harorati haqida z ≈ 1,8 va z = 2,4 qiymatlarida noyob ma’lumotlar olingan. Birinchi holatda neytral uglerodning o‘ta nozik tuzilish chiziqlari o‘rganilgan. Bu chiziqlar uchun harorati T ≈ 7,5 K bo‘lgan kvantlar (o‘sha davrdagi relikt fonning taxminiy harorati) nasoslash vazifasini bajarib, sathlarning invers bandligini ta’minlaydi. Ikkinchi holatda molekulyar vodorod H2, vodorod deuteridi HD va uglerod oksidi CO molekulasi chiziqlari aniqlangan. Relikt fon harorati aynan CO spektri intensivligi bo‘yicha o‘lchangan va natija kutilgan qiymatga yuqori aniqlikda mos kelgan.
Kvazarlar tufayli erishilgan yana bir yutuq — katta z qiymatlarida yulduz hosil bo‘lish tezligini baholashdir. Dastlab ikki xil kvazarning spektrlari, keyin esa bitta kvazarning spektridagi alohida qismlar o‘zaro taqqoslanganda, spektrning ultrabinafsha diapazonidagi bir sohada kuchli pasayish aniqlangan. Bunday kuchli pasayishga faqat nurlanishni yutuvchi changning yuqori konsentratsiyasi sabab bo‘lishi mumkin edi. Avval changni spektral chiziqlar orqali aniqlashga urinishgan, biroq bu chiziqlarning aynan changga tegishli ekanini, gaz tarkibidagi og‘ir elementlar aralashmasi emasligini isbotlaydigan muayyan seriyalarni ajratib olishning imkoni bo‘lmagan. Aynan shu usulning keyingi rivoji z taxminan 2 dan taxminan 6 gacha bo‘lgan oraliqda yulduz hosil bo‘lish tezligini baholash imkonini berdi.
Gamma-chaqnashlarni kuzatish

Gamma-chaqnashlar — noyob hodisa bo‘lib, uning tabiati haqida umumiy qabul qilingan yagona fikr mavjud emas. Biroq olimlarning mutlaq ko‘pchiligi gamma-chaqnashning ajdod obyektlari yulduz massasiga ega obyektlar ekaniga qo‘shiladi.
Koinot tuzilishini o‘rganishda gamma-chaqnashlardan foydalanishning noyob imkoniyatlari quyidagilardan iborat:
- Gamma-chaqnashning ajdod obyekti yulduz massasiga ega bo‘lgani uchun ularni kvazarlarga qaraganda uzoqroq masofalargacha kuzatish mumkin. Bunga ajdod obyektning o‘zi ertaroq shakllangani hamda kvazar qora tuynugining massasi kichik bo‘lgani sabab bo‘ladi; demak, o‘sha davrda uning yorqinligi ham pastroq bo‘lgan.
- Gamma-chaqnash spektri uzluksiz, ya’ni unda spektral chiziqlar mavjud emas. Bu gamma-chaqnash spektridagi eng uzoq yutilish chiziqlari uning ona galaktikasidagi yulduzlararo muhitga tegishli ekanini anglatadi. Ushbu spektral chiziqlarni tahlil qilish orqali yulduzlararo muhitning harorati, metalliligi, ionlashish darajasi va kinematikasi haqida ma’lumot olish mumkin.
- Gamma-chaqnashlar galaktikalararo muhitnigacha qayta ionlashish davri o‘rganish uchun deyarli ideal usulni beradi, chunki manbaning yashash muddati qisqa bo‘lgani sababli ularning galaktikalararo muhitga ta’siri kvazarlarnikidan 10 tartibga kichik.
- Agar gamma-chaqnashning radio diapazondagi so‘nishdan keyingi nurlanishi yetarlicha kuchli bo‘lsa, 21 sm chizig‘i yordamida gamma-chaqnashning ajdod galaktikasi yaqinidagi galaktikalararo muhitda neytral vodorodning turli tuzilmalari qanday holatda ekanini aniqlash mumkin.
- Koinot rivojlanishining dastlabki bosqichlarida yulduzlar hosil bo‘lish jarayonlarini gamma-chaqnashlar yordamida batafsil o‘rganish hodisaning tabiati haqidagi tanlangan modelga kuchli darajada bog‘liq. Biroq yetarlicha ko‘p statistik ma’lumot to‘plab, gamma-chaqnash xususiyatlarining qizil siljishga bog‘liq taqsimotlarini tuzish orqali, umumiy taxminlar doirasida qolgan holda, yulduz hosil bo‘lish tezligi va tug‘ilayotgan yulduzlar massalari funksiyasini baholash mumkin.
- Agar gamma-chaqnash III-populyatsiyaga mansub o‘ta yangi yulduz portlashi deb faraz qilinsa, Koinotning og‘ir metallar bilan boyish tarixini o‘rganish mumkin.
- Gamma-chaqnash osmonni keng ko‘lamda kuzatish paytida aniqlash qiyin bo‘lgan juda xira mitti galaktikani topishga ham yordam berishi mumkin.
Gamma-chaqnashlarni kuzatish va, xususan, ulardan Koinotni o‘rganishda foydalanishdagi jiddiy muammo — ularning tasodifiy yuz berishi hamda masofani aniqlash imkonini beradigan so‘nishdan keyingi nurlanishni spektroskopik usulda kuzatish mumkin bo‘lgan vaqt juda qisqaligidir.
Koinot evolyutsiyasi va uning yirik masshtabli tuzilishini o‘rganish
Yirik masshtabli tuzilishni o‘rganish

Koinotning yirik masshtabli tuzilishini o‘rganishning o‘z dolzarbligini yo‘qotmagan ilk usuli «yulduzlarni sanash» yoki «yulduzlar sonini yo‘nalishlar bo‘yicha hisoblash» deb ataladigan usul bo‘lgan. Uning mohiyati turli yo‘nalishlardagi obyektlar sonini hisoblashdan iborat. Bu usulni XVIII asr oxirida, uzoq kosmik obyektlar mavjudligi haqida faqat taxminlar bo‘lgan va kuzatish mumkin bo‘lgan yagona obyektlar yulduzlardan iborat paytda Gershel qo‘llagan; usul nomi ham shundan kelib chiqqan. Bugungi kunda, tabiiyki, yulduzlar emas, balki galaktikadan tashqari obyektlar (kvazarlar, galaktikalar) sanaladi va tanlangan yo‘nalishdan tashqari z bo‘yicha taqsimotlar ham tuziladi.
Galaktikadan tashqari obyektlar haqidagi ma’lumotlarning eng yirik manbalari — muayyan obyektlarni alohida kuzatish natijalari, SDSS, APM, 2df kabi sharhlovchi kuzatuvlar, shuningdek, NED va HyperLEDA kabi jamlanma ma’lumotlar bazalaridir. Masalan, 2df sharhlovchi kuzatuvi osmonning taxminan 5 % qismini qamrab olgan, o‘rtacha z qiymati 0,11 (taxminan 500 Mpk), obyektlar soni esa taxminan 220 000 bo‘lgan.
Taqdim etilgan rasmning o‘zidayoq galaktikalar kichik masshtablarda fazoda notekis joylashganini ko‘rish mumkin. Batafsilroq tahlil qilinganda, galaktikalar taqsimotining fazoviy tuzilishi katakchasimon ekani aniqlanadi: galaktikalar to‘dalari va superto‘dalarining o‘lchami bilan belgilanadigan kenglikka ega ingichka devorlar, bu katakchalar ichida esa bo‘shliqlar — voyidlar joylashgan.
Ustun qarashga ko‘ra, yuzlab megaparsek masshtablariga o‘tilganda katakchalar birlashib, o‘rtachalanadi va ko‘rinadigan moddaning taqsimoti bir jinsli bo‘lib qoladi. Biroq bu masalada hozircha yakdil xulosaga kelinmagan: turli usullarni qo‘llagan ayrim tadqiqotchilar galaktikalar taqsimotida o‘rganilgan eng katta masshtablargacha ham bir jinslilik yo‘q, degan xulosaga keladi. Shu bilan birga, galaktikalar taqsimotidagi notekisliklar relikt nurlanishning yuqori darajadagi izotropligidan kelib chiqadigan, Koinotning dastlabki holatida yuqori darajadagi bir jinslilik bo‘lganligi haqidagi xulosani inkor etmaydi.
Shu bilan birga, galaktikalar sonining qizil siljish bo‘yicha taqsimoti murakkab xususiyatga ega ekani aniqlangan. Bu bog‘liqlik turli obyektlar uchun turlicha. Biroq ularning barchasida bir nechta mahalliy maksimum mavjud. Buning sababi hozircha to‘liq tushunarli emas.
Yaqin vaqtgacha Koinotning yirik masshtabli tuzilishi qanday evolyutsiyalanishi aniq emas edi. Biroq so‘nggi tadqiqotlar avval yirik galaktikalar, undan keyingina kichik galaktikalar shakllanganini ko‘rsatmoqda (bu hodisa kichrayish (downsizing) effekti deb ataladi).
Yulduz to‘dalarini kuzatish

Kuzatuv kosmologiyasi uchun sharsimon yulduz to‘dalarining asosiy xususiyati — kichik fazoda bir xil yoshdagi ko‘plab yulduzlar jamlanganidir. Demak, agar to‘da a’zolaridan birigacha bo‘lgan masofa qandaydir usul bilan o‘lchansa, to‘daning boshqa a’zolarigacha bo‘lgan masofalar farqini e’tiborsiz qoldirish mumkin.
To‘dadagi barcha yulduzlarning bir vaqtda shakllangani uning yoshini aniqlash imkonini beradi. Bunda yulduzlar evolyutsiyasi, «rang — yulduz kattaligi» diagrammasida izoxronalar, ya’ni turli massali yulduzlar uchun yoshi bir xil bo‘lgan egri chiziqlar tuziladi. Ularni to‘dadagi yulduzlarning kuzatilgan taqsimoti bilan taqqoslab, to‘daning yoshini aniqlash mumkin.
Ushbu usulning o‘ziga xos qiyinchiliklari bor. Ularni bartaraf etishga urinib, turli tadqiqot guruhlari turli vaqtlarda eng keksa to‘dalarning yoshini har xil baholagan: taxminan 8 milliard yildan 25 milliard yilgacha.
Galaktikalarda sharsimon yulduz to‘dalari, galaktikalarning eski sferik quyi tizimiga kirib, ko‘plab oq mitti yulduzlarni — massasi nisbatan kichik bo‘lgan, evolyutsiyasini yakunlagan qizil gigantlarning qoldiqlarini — o‘z ichiga oladi. Oq mitti yulduzlarda o‘z termoyadro energiyasi manbalari bo‘lmaydi; ular faqat issiqlik zaxirasining nurlanishi hisobiga yorug‘lik chiqaradi. Oq mitti yulduzlarning ajdodlari taxminan bir xil massaga ega bo‘lgan, demak, haroratning vaqtga bog‘liqligi ham taxminan bir xil bo‘ladi. Oq mitti spektri orqali uning hozirgi mutlaq yulduz kattaligini aniqlab, sovish jarayonida vaqtning yorqinlikka bog‘liqligini bilgan holda, mitti yulduzning yoshini aniqlash mumkin.
Biroq bu yondashuv katta texnik qiyinchiliklar bilan bog‘liq: oq mitti yulduzlar nihoyatda xira obyektlar bo‘lib, ularni kuzatish uchun juda sezgir asboblar kerak. Hozircha bu vazifani bajarish mumkin bo‘lgan birinchi va yagona teleskop — «Xabbl» kosmik teleskopidir. U bilan ishlagan guruh ma’lumotlariga ko‘ra, eng keksa to‘daning yoshi: milliard yil, biroq bu natija bahsli. Tanqidchilar qo‘shimcha xato manbalari hisobga olinmaganini ta’kidlaydi; ularning bahosi milliard yil.
Evolyutsiyasi deyarli kechmagan obyektlarni kuzatish

Asosan dastlabki moddalardan tashkil topgan obyektlar ichki evolyutsiyasi nihoyatda sekin kechgani tufayli hozirgi davrgacha saqlanib qolgan. Bu elementlarning dastlabki kimyoviy tarkibini o‘rganish, shuningdek, tafsilotlarga chuqur kirmasdan va laboratoriyada aniqlangan yadro fizikasi qonunlariga asoslanib, bunday obyektlarning yoshini baholash imkonini beradi. Bu esa butun Koinot yoshining quyi chegarasini belgilashga yordam beradi.
Bu turga massasi kichik va past metallilikka ega bo‘lgan yulduzlar (G-mitti yulduzlar deb ataladi), metalliligi past HII hududlari hamda BCDG sinfiga mansub mitti noto‘g‘ri shaklli galaktikalar (Blue Compact Dwarf Galaxy — ko‘k ixcham mitti galaktika) kiradi.
Hozirgi qarashlarga ko‘ra, dastlabki nukleosintez jarayonida litiy hosil bo‘lishi kerak edi. Bu elementning o‘ziga xos xususiyati shundaki, uning ishtirokidagi yadro reaksiyalari kosmik masshtablar uchun unchalik yuqori bo‘lmagan haroratlarda boshlanadi va yulduz evolyutsiyasi davomida dastlabki litiy deyarli to‘liq qayta ishlanishi kerak. U faqat II turdagi populyatsiyaga mansub massiv yulduzlarda saqlanib qolishi mumkin edi. Bunday yulduzlarning atmosferasi sokin va konvektiv emas; shu sababli litiy yulduz sirtida qoladi va uning ichki, harorati yuqoriroq qatlamlarida yonib ketish xavfi bo‘lmaydi.
O‘lchashlar natijasida bunday yulduzlarning aksariyatida litiy miqdori quyidagicha ekani aniqlandi:
Biroq litiy miqdori ancha kam bo‘lgan, jumladan, metalliligi nihoyatda past yulduzlar ham bor. Buning sababi to‘liq aniqlanmagan; bu holat atmosfera jarayonlari bilan qandaydir tarzda bog‘liq, deb taxmin qilinadi.
II turdagi yulduzlar populyatsiyasiga mansub CS31082-001 yulduzida toriy va uran chiziqlari aniqlanib, atmosferadagi konsentratsiyalari o‘lchangan. Bu ikki elementning yarim yemirilish davri turlicha, shu sababli vaqt o‘tishi bilan ularning nisbati o‘zgaradi. Agar dastlabki miqdorlar nisbatini qandaydir usul bilan baholash mumkin bo‘lsa, yulduz yoshini aniqlash mumkin. Buni ikki xil usulda baholash mumkin: laboratoriya o‘lchovlari va Quyosh kuzatuvlari bilan tasdiqlangan r-jarayonlar nazariyasidan foydalanish yoki yemirilish tufayli konsentratsiyalar o‘zgarishi egri chizig‘i bilan Galaktikaning kimyoviy evolyutsiyasi sababli yosh yulduzlar atmosferasidagi toriy va uran miqdori o‘zgarishi egri chizig‘ini kesishish nuqtasini topish. Har ikki usul o‘xshash natijalar berdi: 15,5 ± 3,2 milliard yil birinchi usul bilan olingan, 14,5+2,2
−2,8 milliard yil — ikkinchi usul bilan.
Metalliligi past BCDG galaktikalari (ular jami taxminan 10 ta) va HII hududlari geliy elementining dastlabki miqdori haqida ma’lumot manbalari hisoblanadi. Har bir obyekt uchun uning spektridan metallilik (Z) va He konsentratsiyasi (Y ) aniqlanadi. Muayyan usul bilan Y—Z diagrammasini Z = 0 qiymatigacha ekstrapolyatsiya qilib, geliy elementining dastlabki miqdori baholanadi.
Yakuniy qiymat Yp turli kuzatuvchilar guruhlari va turli kuzatuv davrlarida farq qiladi. Masalan, ushbu sohaning eng nufuzli mutaxassislaridan iborat Izotov va Tuan guruhi (Thuan) quyidagi qiymatni olgan: Yp = 0,245 ± 0,004 BCDG galaktikalari uchun; HII hududlari bo‘yicha esa hozircha (2010) ular Yp = 0,2565 ± 0,006 qiymatida to‘xtagan. M. Peymbert (Peimbert) boshchiligidagi yana bir nufuzli guruh ham Yp ning turli qiymatlarini olgan: 0,228 ± 0,007 dan 0,251 ± 0,006.
Eng uzoqdagi obyektlar
Eng uzoqdagi astronomik obyekt, 2026 yil holatiga ko‘ra, MoM-z14 deb belgilangan galaktika hisoblanadi. 2009-yilda esa gamma-chaqnash GRB 090423 ning qizil siljishi 8,2 ga teng ekani aniqlangan. Bu esa unga sabab bo‘lgan kollapsga uchragan yulduz Koinotning yoshi atigi 630 million yil bo‘lgan paytda portlaganini ko‘rsatadi. Chaqnash taxminan 13 milliard yil oldin sodir bo‘lgan. Shu sababli ommaviy axborot vositalarida masofa ko‘pincha taxminan 13 milliard yorug‘lik yili, ba’zan esa yanada aniqroq — 13,035 milliard yorug‘lik yili deb ko‘rsatilgan.
Bu yerda «yorug‘lik bosib o‘tgan masofa» nazarda tutilishi kerak, «xususiy masofa» emas; u Xabbl qonunida ham, kuzatiladigan Koinot o‘lchamini aniqlashda ham qo‘llanadi. Kosmolog Ned Rayt bu o‘lchovdan foydalanishga qarshi. Qizil siljishi 8,2 ga teng bo‘lgan obyekt uchun xususiy masofa taxminan 9,2 gigaparsek yoki taxminan 30 milliard yorug‘lik yilini tashkil etadi.
Metagalaktikadan tashqaridagi obyektlar
Metagalaktikadan tashqaridagi obyektlar — faraziy olamlar bo‘lib, ular fizik vakuumning faza o‘tishlari natijasida bizning kuzatiladigan Koinotimizdan tashqarida va undan mustaqil ravishda paydo bo‘ladi; bu Koinot esa Katta portlash natijasida hosil bo‘lgan. Mohiyatan, ular parallel koinotlar bo‘lib, yirikroq tuzilmalar — Koinot yoki Multikoinot tarkibiga kiradi. Tashqi kuzatuvchi nuqtayi nazaridan ular kengayib va qisqarib, pulsatsiyalanishi mumkin.
«antropik prinsip» gipotezasiga ko‘ra, boshqa Metagalaktikalar — boshqa fundamental doimiylarga.
ega olamlardir.
Nima sababdan kuzatiladigan Koinotda faqat oddiy materiya mavjud, antimateriya esa faqat cheklangan masshtablardagina hosil bo‘ladi?
Koinotning yirik masshtabli tuzilishi
XX asr boshidayoq yulduzlar yulduz to‘dalariga birlashishi, ular esa o‘z navbatida galaktikalarni hosil qilishi ma’lum edi. Keyinchalik galaktikalar to‘dalari va galaktikalar superto‘dalari topildi. Superto‘da galaktikalar to‘planishining eng yirik turi bo‘lib, minglab galaktikalarni o‘z ichiga oladi. Bunday to‘dalarning shakli turlicha bo‘lishi mumkin: masalan, Markaryan zanjiri kabi zanjirdan tortib, Sloan Buyuk devori kabi devorlargacha. Bu iyerarxiya istalgancha ko‘p darajaga davom etadi, deb taxmin qilish mumkin edi, biroq 1990-yillarda Margaret Geller va Jon Xuxra taxminan 300 megaparsek masshtablarida Koinot deyarli bir jinsli ekanini va o‘zida galaktikalarning ipsimon to‘dalarini jamlaganini aniqladi; ular yorug‘lik chiqaruvchi modda deyarli mavjud bo‘lmagan hududlar bilan ajralib turadi. Bunday hududlar (bo‘shliqlar, voydlar, inglizcha voids) taxminan yuz megaparsek o‘lchamga ega.
Iplar va bo‘shliqlar nisbatan yassi, keng cho‘zilgan mahalliy tuzilmalarni hosil qilishi mumkin; ular «devorlar» deb ataladi. Kuzatilgan bunday ulkan masshtabli obyektlarning birinchisi CfA2 Buyuk devori bo‘lib, u Yerdan 200 million yorug‘lik yili uzoqlikda joylashgan. Uning o‘lchami taxminan 500 million yorug‘lik yiliga, qalinligi esa atigi 15 million yorug‘lik yiliga teng. Eng so‘nggi kashf etilgan obyektlar — 2012 yil noyabrida topilgan Kvazarlarning ulkan guruhi, o‘lchami 4 milliard yorug‘lik yiliga teng; 2013 yil noyabrida esa Gerkules–Shimoliy Toj Buyuk devori kashf etilgan, uning o‘lchami 10 milliard yorug‘lik yiliga teng.
Adabiyotlar
- Koinot / F. A. Tsitsin, V. G. Surdin // Sakkizlik yo‘li — Germanlar [Elektron resurs]. — 2006. — B. 41. — (Katta Rossiya ensiklopediyasi : [35 jildda] / bosh muharrir Yu. S. Osipov ; 2004—2017, jild 6). — ISBN 5-85270-335-4.
- Mather, Jon Kromvell. Katta portlashdan Jeyms Uebb nomidagi kosmik teleskop va yangi Nobel mukofotlarigacha. Elementy.ru. Murojaat qilingan sana: 24-mart 2014-yil. Arxivlangan 7-fevral 2014-yil.
- Inflyatsion kosmologiya: nazariya va olamning ilmiy manzarasi
- Geografiya masalalari. 40-to‘plam : Fizik geografiya. — M., 1957. Koinotning tarkibiy birliklari, 40-bet.
Havolalar
- Umumiy astronomiya. Galaktikadan tashqari astronomiya. Metagalaktika
- Yu. I. Stojkov. Yer atmosferasidagi kosmik nurlar
- S. B. Popov, D. V. Bizyaev. Koinotning kengayishi. Astronet (23-avgust 2000-yil). Murojaat qilingan sana: 7-fevral 2014-yil. Arxivlangan 29-fevral 2012-yil.
- E. B. Gusev. Astronomiyaga kirish. Astronet. Murojaat qilingan sana: 7-fevral 2014-yil. Arxivlangan 14-mart 2012-yil.
- Koinotimiz qanday shaklga ega? Astronet. Murojaat qilingan sana: 11-mart 2014-yil. Arxivlangan 11-mart 2014-yil.
- 1 2 3 Статья с мини-обзором по теме:
- Makarov, Dmitry; Makarova, Lidia; Rizzi, Luca etc. Tip of the Red Giant Branch Distances. I. Optimization of a Maximum Likelihood Algorithm. — The Astronomical Journal, 2006. — Bibcode:2006AJ....132.2729M.
- Sakai Shoko, Madore Barry F., Freedman Wendy L. Tip of the Red Giant Branch Distances to Galaxies. III. The Dwarf Galaxy Sextans. — Astrophysical Journal, 1996. — Bibcode:1996ApJ...461..713S.
- Lee Myung Gyoon, Freedman Wendy L., Madore Barry F. The Tip of the Red Giant Branch as a Distance Indicator for Resolved Galaxies. — Astrophysical Journal, 1993. — Bibcode:1993ApJ...417..553L.
<ref>uchun «lower-alpha» guruhi teglariga mos keluvchi teg topilmadi <references group="lower-alpha"/>