Orbital tezlik nima

Osmon jismining Quyosh atrofidagi Kepler harakati tezligi, shuningdek uning radial va ko‘ndalang tashkil etuvchilari (animatsiya).

Jismning orbital tezligi (odatda sayyora, tabiiy yo‘ldosh yoki sun’iy yo‘ldosh, qo‘shaloq yulduz) — u tizimning massa markazi atrofida, odatda massasi kattaroq jism atrofida aylanish tezligidir.

Ta’rif

Qutb koordinatalarida orbital tezlikning v qiymati Keplercha harakatda konus kesimi (ellips, parabola yoki giperbola) bo‘ylab harakatlanishda quyidagi ko‘rinishga ega:

v=μp(1+2εcos⁡θ+ε2),

bunda:

μ — gravitatsion parametr, ya’ni G(M + m) — umumiy ikki jism masalasida, yoki GM — cheklangan masalada, bunda G — gravitatsion doimiy, M — markaziy jismning massasi, m — aylanayotgan jismning massasi;
p — konus kesimining fokus parametri (parabola uchun fokusdan direktrisagacha bo‘lgan masofa, ellips va giperbola uchun esa b2/a nisbati);
ε — ekssentrisitet (0<ε<1 ellips uchun, ε=1 parabola uchun, ε>1 — giperbola uchun);
θ — haqiqiy anomaliya, fokusda joylashgan markazdan orbitaning unga eng yaqin nuqtasiga yo‘nalish va aylanayotgan jismning radius-vektori orasidagi burchak.

Orbital tezlikni umumiy formula bo‘yicha ham hisoblash mumkin:

v=2(μr+ϵ)=μ(2r−1a),

bunda

μ — gravitatsion parametr,
r — aylanayotgan jism bilan markaziy jism orasidagi masofa,
ϵ — solishtirma orbital energiya,
a — katta yarim o‘qning uzunligi (yoki haqiqiy o‘qning uzunligi).

Bunda

  • elliptik tezliklar ve<μ(2r) elliptik trayektoriyalar bo‘ylab harakatga mos keladi,
  • parabolik tezlik vp=μ(2r) parabolik trayektoriya bo‘ylab harakatga mos keladi va ikkinchi kosmik tezlik deb ham ataladi;
  • giperbolik tezliklar vg>μ(2r) giperbolik trayektoriyalar bo‘ylab harakatga mos keladi.

Yer orbitalari

Orbita Masofa (massa markazlari orasidagi), km Yer
sirtidan balandlik, km
Orbital tezlik, km/s Orbital davr Solishtirma orbital energiya, MJ/kg
Yer sirti (taqqoslash uchun) 6 40007,89—−62,6
Quyi Yer orbitasi 6 600—8 400200—2 000aylana: 7,8—6,9
elliptik: 6,5—8,2
89—128 daqiqa−29,8
Yuqori elliptik orbitada uchuvchi sun’iy yo‘ldoshlar, jumladan Molniya 6 900—46 300500—39 9001,5—10,011 soat 58 daqiqa−4,7
Geostatsionar orbita 42 00035 7863,123 soat 56 daqiqa−4,6
Oy orbitasi 363 000—406 000357 000—399 0000,97—1,0827,3 kun−0,5

Quyosh tizimi

Sayyora
(boshqa jism)
Orbital tezlik,
km/s
Merkuriy 47,36
Venera 35,02
Yer 29,78
Mars 24,13
Serera 17,88
Yupiter 13,07
Saturn 9,69
Uran 6,81
Neptun 5,43
Pluton 4,66
Haumea 4,48
Makemake 4,41
Erida 3,43
Oy 1,02