
Jismning orbital tezligi (odatda sayyora, tabiiy yo‘ldosh yoki sun’iy yo‘ldosh, qo‘shaloq yulduz) — u tizimning massa markazi atrofida, odatda massasi kattaroq jism atrofida aylanish tezligidir.
Ta’rif
Qutb koordinatalarida orbital tezlikning qiymati Keplercha harakatda konus kesimi (ellips, parabola yoki giperbola) bo‘ylab harakatlanishda quyidagi ko‘rinishga ega:
bunda:
- — gravitatsion parametr, ya’ni G(M + m) — umumiy ikki jism masalasida, yoki GM — cheklangan masalada, bunda G — gravitatsion doimiy, M — markaziy jismning massasi, m — aylanayotgan jismning massasi;
- — konus kesimining fokus parametri (parabola uchun fokusdan direktrisagacha bo‘lgan masofa, ellips va giperbola uchun esa nisbati);
- — ekssentrisitet ( ellips uchun, parabola uchun, — giperbola uchun);
- — haqiqiy anomaliya, fokusda joylashgan markazdan orbitaning unga eng yaqin nuqtasiga yo‘nalish va aylanayotgan jismning radius-vektori orasidagi burchak.
Orbital tezlikni umumiy formula bo‘yicha ham hisoblash mumkin:
bunda
- — gravitatsion parametr,
- — aylanayotgan jism bilan markaziy jism orasidagi masofa,
- — solishtirma orbital energiya,
- — katta yarim o‘qning uzunligi (yoki haqiqiy o‘qning uzunligi).
Bunda
- elliptik tezliklar elliptik trayektoriyalar bo‘ylab harakatga mos keladi,
- elliptik tezlikning xususiy holi — aylanma, yoki birinchi kosmik tezlik;
- parabolik tezlik parabolik trayektoriya bo‘ylab harakatga mos keladi va ikkinchi kosmik tezlik deb ham ataladi;
- giperbolik tezliklar giperbolik trayektoriyalar bo‘ylab harakatga mos keladi.
Yer orbitalari
| Orbita | Masofa (massa markazlari orasidagi), km | Yer sirtidan balandlik, km |
Orbital tezlik, km/s | Orbital davr | Solishtirma orbital energiya, MJ/kg |
|---|---|---|---|---|---|
| Yer sirti (taqqoslash uchun) | 6 400 | 0 | 7,89 | — | −62,6 |
| Quyi Yer orbitasi | 6 600—8 400 | 200—2 000 | aylana: 7,8—6,9 elliptik: 6,5—8,2 | 89—128 daqiqa | −29,8 |
| Yuqori elliptik orbitada uchuvchi sun’iy yo‘ldoshlar, jumladan Molniya | 6 900—46 300 | 500—39 900 | 1,5—10,0 | 11 soat 58 daqiqa | −4,7 |
| Geostatsionar orbita | 42 000 | 35 786 | 3,1 | 23 soat 56 daqiqa | −4,6 |
| Oy orbitasi | 363 000—406 000 | 357 000—399 000 | 0,97—1,08 | 27,3 kun | −0,5 |
Quyosh tizimi
| Sayyora (boshqa jism) | Orbital tezlik, km/s |
|---|---|
| Merkuriy | 47,36 |
| Venera | 35,02 |
| Yer | 29,78 |
| Mars | 24,13 |
| Serera | 17,88 |
| Yupiter | 13,07 |
| Saturn | 9,69 |
| Uran | 6,81 |
| Neptun | 5,43 |
| Pluton | 4,66 |
| Haumea | 4,48 |
| Makemake | 4,41 |
| Erida | 3,43 |
| Oy | 1,02 |