| Maks Plank | |
|---|---|
| nem. Max Planck | |
| Maks Plank 1930-yilda | |
| Tug‘ilgandagi ismi | nem. Maximilian Karl Ernst Ludwig Planck |
| Tug‘ilgan sanasi | 23-aprel 1858[…] |
| Tug‘ilgan joyi | |
| Vafot etgan sanasi | 4-oktabr 1947[…] (89 yosh) |
| Vafot etgan joyi | |
| Davlati |
|
| Faoliyat turi | nazariyotchi fizik, universitet o‘qituvchisi, fizik, faylasuf |
| Ilmiy sohasi | nazariy fizika |
| Ish joyi |
Myunxen universiteti Kil universiteti Berlin universiteti |
| Ta’lim olgan oliygohi | Myunxen universiteti |
| Ilmiy rahbari | Aleksandr fon Brill[ingl.] |
| Shogirdlari |
Maks Abraham Valter Bote Gustav Gers Maks fon Laue Valter Meysner Morits Shlik Valter Shottki |
| Shu bilan tanilgan | kvant nazariyasining asoschisi kvant nazariyasi |
| Mukofot va sovrinlari | |
| Dastxati |
|
Maks Karl Ernst Lyudvig Plank (nem. Max Karl Ernst Ludwig Planck; 23-aprel 1858, Kil, qirollik Prussiya — 4-oktabr 1947, Gyottingen, Germaniyaning Amerika okkupatsiya zonasi) — nemis nazariyotchi fizik, kvant fizikasining asoschisi. Fizika bo‘yicha Nobel mukofoti (1918) va boshqa mukofotlar sovrindori, Prussiya fanlar akademiyasi (1894) hamda qator xorijiy ilmiy jamiyatlar va fanlar akademiyalarining a’zosi. Ko‘p yillar davomida Germaniya ilm-fanining yetakchilaridan biri bo‘lgan.
Plankning ilmiy ishlari quyidagi yo‘nalishlarga bag‘ishlangan: termodinamika, issiqlik nurlanishi nazariyasi, kvant nazariyasi, maxsus nisbiylik nazariyasi, optika. U termodinamikaning ikkinchi qonunini entropiyaning ortish tamoyili sifatida ifodaladi va undan turli fizik kimyo masalalarini yechishda foydalandi. Elektrodinamika va termodinamika usullarini muvozanatli issiqlik nurlanishiga qo‘llab, Plank mutlaq qora jism spektrida energiya taqsimotining qonunini (Plank formulasi) kashf etdi va uni nazariy jihatdan asoslab, energiya kvantlari va ta’sir kvanti tushunchalarini kiritdi. Bu yutuq kvant fizikasining rivojlanishiga asos soldi. Keyingi yillarda olim Plankning «ikkinchi nazariyasi», fazalar fazosi, statistik mexanikasi va boshqa masalalar bilan shug‘ullandi. Plank birinchi bo‘lib relyativistik zarracha dinamikasi tenglamalarini keltirib chiqardi va relyativistik termodinamikaga asos soldi. Uning ko‘plab ishlari fan tarixi, metodologiyasi va falsafasiga bag‘ishlangan.
Tarjimayi holi
Kelib chiqishi va ta’lim olishi (1858—1878)
Maks Plank 23-aprel 1858-yilda Kil shahrida tug‘ilgan va qadimiy zodagonlar sulolasiga mansub edi. Uning ajdodlari orasida taniqli huquqshunoslar, olimlar, harbiylar va din arboblari bo‘lgan. Bobosi (Heinrich Ludwig Planck, 1785—1831) va katta bobosi (Gottlieb Jakob Planck[nem.], 1751—1833) ilohiyot fanlari bo‘yicha Gyottingen universitetida professor, amakisi (Gottlieb Karl Georg Planck[nem.], 1824—1910) — Germaniya fuqarolik huquqining taniqli mutaxassisi va Germaniya fuqarolik kodeksini yaratganlardan biri edi. Bo‘lajak fizikning otasi, Vilgelm Plank[nem.] (1817—1900) ham huquqshunos bo‘lib, Kil universitetining huquq professori edi. U ikki marta uylangan: birinchi nikohidan ikki farzandi (Hugo va Emma), ikkinchisidan esa besh farzandi (German, Xildegard, Adalbert, Maks va Otto) bo‘lgan. Maksning onasi Emma Patsig (Emma Patzig, 1821—1914) Pomeraniyaning Grayfsvald shahridagi ruhoniylar oilasidan chiqqan. Taniqli fizik Maks Born, shunday yozgan: «Plankning kelib chiqishini, ya’ni cherkovcherkov va davlat xizmatiga o‘zini bag‘ishlagan bu ajoyib, munosib, halol, olijanob va bag‘rikeng insonlarning barchasini Maks Plankning fe’l-atvori hamda muvaffaqiyatining sabablarini tushunmoqchi bo‘lgan har bir kishi yodda tutishi zarur»..

Maks hayotining dastlabki to‘qqiz yilini Golshteynning poytaxti Kilda o‘tkazdi. O‘sha paytda bu hudud Daniya va Prussiya o‘rtasidagi kelishmovchiliklarning markazida edi. 1864-yilda yosh Plank hatto Prussiya va Avstriya qo‘shinlarining shaharga kirishiga guvoh bo‘ldi. 1867-yilda Vilgelm Plank Myunxen universitetining huquq professori lavozimiga taklifini qabul qilib, oilasi bilan Bavariya poytaxtiga ko‘chdi. Maks shu yerda Myunxendagi Maksimilian gimnaziyasi[nem.]da o‘qiy boshladi. U ishtiyoq bilan ta’lim oldi va tez orada sinfning eng yaxshi o‘quvchilaridan biriga aylandi. Gimnaziyalarda an’anaviy fanlarga, ayniqsa qadimgi tillarga katta e’tibor berilgan bo‘lsa-da, bu maktabda tabiiy fanlar ham yuqori saviyada o‘qitilardi. Matematika o‘qituvchisi German Myuller (Hermann Müller) yosh Plankka katta ta’sir ko‘rsatdi: bo‘lajak olim energiyaning saqlanish qonuni haqida ilk bor undan eshitgan edi. Maksning matematikaga iste’dodi erta namoyon bo‘ldi. O‘qituvchilari unda alohida favqulodda qobiliyatni ko‘rmagan bo‘lsalar-da, uning kuchli irodasi, tirishqoqligi va mas’uliyatini alohida qayd etishgan. Gimnaziyada o‘qish uning ilm-fanga va tabiat qonunlarini anglashga bo‘lgan qiziqishini mustahkamladi. Umrining oxirlarida u buni shunday tasvirlagan:
Yoshligimdan meni ilm-fan bilan shug‘ullanishga undagan narsa bir qarashda ayon bo‘lmaydigan bir haqiqatni anglashim edi: tafakkurimiz qonunlari tashqi olamdan taassurot olish jarayonidagi qonuniyatlarga mos keladi. Demak, inson bu qonuniyatlar haqida faqat tafakkur yordamida ham mulohaza yurita oladi. Bunda tashqi dunyo bizdan mustaqil va mutlaq bir mavjudlik ekani, biz esa uning qarshisida turganimiz ayniqsa muhim. Ana shu mutlaq borliqqa xos qonunlarni izlash men uchun olim hayotidagi eng go‘zal vazifadir.
— Plank M. Ilmiy avtobiografiya // UFН. — 1958. — 64-jild. — 625-bet.
Plankning bolalikdan yana bir qiziqishi musiqa edi: u bolalar xorida kuylagan, bir necha musiqa asbobini chalgan (ayniqsa royalga ko‘p vaqt ajratgan), musiqa nazariyasini o‘rgangan va kuy bastalab ko‘rgan, ammo tez orada o‘zida bastakorlik iste’dodi yo‘q degan xulosaga keldi. Maktabni tugatgach, u pianinochi, filolog bo‘lish yoki fizika va matematikani o‘rganish o‘rtasida tanlov qildi. Oxirgi yo‘lni tanlab, 1874-yilning sentabrida 1874-yil Myunxen universitetining talabasi bo‘ldi. Lekin talabalik yillarida ham musiqa bilan shug‘ullanishni davom ettirdi. U organ chalar, talabalar qo‘shiqchilar uyushmasida xormeyster vazifasini bajarar va havaskorlar orkestriga dirijyorlik qilardi.
Universitetga kirganidan ko‘p o‘tmay, Plank otasining maslahati bilan professor Filipp fon Jolliga murojaat qilib, nazariy fizika bilan shug‘ullanish istagini bildirdi. Professor uni bu fikridan qaytarishga urindi: uning ta’kidlashicha, bu fan deyarli yakuniga yetgan, unda faqat ayrim arzimas masalalar qolgan edi. Ammo suhbat Plankning nazariyotchi bo‘lish istagini o‘zgartirmadi. U o‘z qarorini izohlab, yangi kashfiyot qilishdan ko‘ra fanning allaqachon aniqlangan asoslarini tushunish va imkon qadar chuqurlashtirishni istashini aytgan. Olti semestr davomida Plank eksperimental fizikadan Vilgelm fon Bets (nem. Wilhelm von Beetz) va Jollining ma’ruzalarini tingladi. Jolli rahbarligida u yagona eksperimental tadqiqotini o‘tkazdi. Bu ish qizdirilgan platinaning gazlar, xususan vodorod uchun o‘tkazuvchanligiga bag‘ishlangan edi. Myunxenda nazariy fizika kafedrasi bo‘lmagani sababli u matematiklar Lyudvig Zaydel va Gustav Bauer (Gustav Bauer) mashg‘ulotlariga qatnay boshladi. Keyinchalik o‘zi e’tirof etishicha, ulardan ko‘p narsa o‘rgangan.
Jolli laboratoriyasida Plank German Gelmgols — mashhur fizik va Berlin universiteti professori bilan tanishdi. Yigit Berlinda ta’limini davom ettirishga qaror qilib, 1877/78-o‘quv yilida shu yerda ikki semestr o‘qidi. Gustav Kirxgof uning ustozlari bo‘ldi; u matematik Karl Veyershtrassning ma’ruzalariga ham qatnashdi. Biroq fizika ma’ruzalaridan ko‘ngli to‘lmagan Plank Gelmgols va Kirxgofning asl ilmiy asarlarini puxta o‘rganishga kirishdi. U ularni mahorat va bayonning aniqligi jihatidan o‘rnak deb bilardi. Ko‘p o‘tmay, bo‘lajak olim Rudolf Klauziusning issiqlik nazariyasiga oid asarlari bilan tanishdi va ulardan shunchalik ta’sirlandiki, termodinamika.
Ilmiy faoliyatining boshlanishi (1878—1888)
Yoz faslida, 1878-yilda Plank Myunxenga qaytdi va tez orada fizika hamda matematika o‘qituvchisi bo‘lib ishlash huquqini beruvchi imtihondan o‘tdi. Bu olimning bilimni mustaqil egallashga intilishini ko‘rsatardi va Maks fon Lauega keyinchalik Plankni «o‘z-o‘zini o‘qitgan olim» deb atash imkonini berdi. Klauzius ishlariga asoslangan holda Plank issiqlik o‘tkazuvchanligi jarayonidagi qaytmaslikni o‘rganib, termodinamikaning ikkinchi qonunini entropiyaning ortishi orqali birinchi marta ifodaladi. Natijalar «Issiqlikning mexanik nazariyasidagi ikkinchi qonun haqida» (Über den zweiten Hauptsatz der mechanischen Wärmetheorie) nomli doktorlik dissertatsiyasida bayon qilindi. Uning himoyasi Myunxen universitetida 12-fevral 1879-yilda bo‘lib o‘tdi. 28-iyunda og‘zaki imtihondan ham o‘tgach, Plankka eng yuqori baho bilan falsafa doktori ilmiy darajasi berildi (summa cum laude). Shunga qaramay, u dissertatsiyasini bir qancha taniqli fiziklar oldiga yuborgan bo‘lsa-da, o‘sha vaqtda ish hech qanday e’tibor qozonmadi.
1880-yilda Plank turli haroratlarda izotrop jismlarning muvozanat holati haqida «Gleichgewichtszustände isotroper Körper in verschiedenen Temperaturen» ishini taqdim etib, universitetda dars berish huquqini olish (xabilitatsiya) va privat-dotsent lavozimiga ega bo‘ldi. U keyingi besh yil shu lavozimda ishladi. Dars berish vazifalari ko‘p vaqtini olmagani uchun ilmiy ishlarga butun diqqatini qaratishi mumkin edi. Bo‘sh vaqtida musiqa bilan shug‘ullandi, uning nazariyasini o‘rgandi va mohir pianinochi sifatida tanildi. Bu davrdagi yana bir qiziqishi alpinizm bo‘lib, u yaqindagi Bavariya Alp tog‘larida tog‘larga chiqishni boshladi. Olim umrining oxirigacha ushbu sport turiga sodiq qoldi.
Bu davrda Plank biror universitetda professor lavozimini egallashga umid qilardi. Lekin birinchi taklif Ashaffenburgdagi Oliy o‘rmon xo‘jaligi maktabi[nem.]dan kelib tushdi: u yerda fizika o‘qituvchisi o‘rni bo‘shagan edi. Gelmgols bilan maslahatlashib, Plank taklifni rad etishga va ilmiy maqsadlariga ko‘proq mos keladigan imkoniyatni kutishga qaror qildi. Bunday imkoniyat 1885-yil bahorida paydo bo‘ldi. Yosh olim Kil universitetida nazariy fizika bo‘yicha ekstraordinar professor lavozimini egallash taklifini oldi. U mamnuniyat bilan rozi bo‘ldi. Biroq keyinchalik tan olishicha, bu tayinlov ilmiy ishlarining e’tirof etilishidan ko‘ra otasining yordami bilan bog‘liq edi: otasining yaqin do‘sti Gustav Karsten Kilda fizika va mineralogiya professori bo‘lib ishlardi. Bolaligi o‘tgan shaharda Plank tezda ko‘nikib ketdi va 1884-yildan beri ishlayotgan «Energiyaning saqlanish tamoyili» (Das Princip der Erhaltung der Energie), 1884-yildan beri uning ustida ishlab kelayotgan edi. Ushbu monografiyani u Gyottingen universiteti falsafa fakulteti e’lon qilgan tanlovga yubordi. Kitob qiziqish bilan kutib olindi, ammo unga faqat ikkinchi mukofot berildi; birinchi mukofot esa hech kimga nasib etmadi. Bunga Gyottingenlik Vilgelm Veber va Berlinlik Gelmgols o‘rtasidagi ilmiy bahsda Plank ikkinchi olimning tarafini olgani sabab bo‘lgan.
1886-yil kuzidan boshlab Plank «Entropiyaning ortish tamoyili haqida» (Über das Princip der Vermehrung der Entropie) degan umumiy nom ostida qator maqolalar yozdi. Ularda termodinamik yondashuvlarni fizika va kimyoning aniq masalalariga tatbiq etdi. Bu asarlar unga ilmiy doiralarda, ayniqsa fizik kimyo mutaxassislari orasida ma’lum darajada shuhrat keltirdi. Xususan, u Vilgelm Ostvald va Svante Arrenius bilan tanishdi. Arrenius ilmiy masalalarni muhokama qilish uchun uning Kildagi oldiga ham kelgan. 31-mart 1887-yilda endi moliyaviy jihatdan yetarli ta’minlangan Maks Plank bolalikdagi dugonasi Mariya Merk (Marie Merck) — Myunxenlik bankirning qiziga uylandi. Ularning to‘rt farzandi bo‘ldi: o‘g‘illari Karl (Karl, 1888—1916) va Ervin[nem.], 1893—1945), egizak qizlari Emma (Emma, 1889—1919) va Greta (Grete, 1889—1917).
Berlindagi professorlik faoliyati (1889—1944)
Berlindagi dastlabki yillar

1887-yil oktabrida Kirxgof vafotidan keyin Berlin universitetining nazariy fizika kafedrasi bo‘shab qoldi. Lavozimga birinchi ikki nomzod — Lyudvig Bolsman va Genrix Gers — mos ravishda Myunxen va Bonnni afzal ko‘rib, taklifni rad etishdi. Shunda Gelmgols olim, o‘qituvchi va inson sifatida hamkasblari yuqori baholagan Plank nomzodini tavsiya qildi. Berlinda yosh fizik 1889-yil yanvarida o‘z vazifasini bajarishga kirishdi; dastlabki uch yil u ekstraordinar professor edi, 1892-yilda universitetda nazariy fizika bo‘yicha ordinar professor lavozimi ta’sis etildi. Shu bilan birga Plank universitet huzurida yangi ochilgan Nazariy fizika institutiga rahbarlik qildi. Berlindagi faoliyat unga Gelmgols, Avgust Kundt va boshqa mashhur fiziklar bilan yaqindan muloqot qilish imkonini berdi. Biroq nazariyotchi sifatida u ancha yakkalanib qolgan edi va dastlab eksperimentator hamkasblar bilan aloqa o‘rnatish qiyin kechdi. 1894-yilda Gelmgols va Kundt tavsiyasi bilan Plank Prussiya fanlar akademiyasining haqiqiy a’zosi etib saylandi.
Plank universitet hayotida va turli komissiyalarda faol qatnashdi, o‘sib borayotgan obro‘sidan hamkasblari va ilm-fanni himoya qilish uchun foydalandi. Masalan, 1894-yilda vafot etgan Avgust Kundt o‘rniga Emil Varburg tayinlanishini qat’iy talab qildi, garchi Prussiya ta’lim vazirligi fakultet tavsiyasini e’tiborsiz qoldirmoqchi bo‘lgan bo‘lsa ham (ehtimol, Varburgning yahudiy kelib chiqishi sababli). 1895-yilda Plank vazirlik talabi bilan fizik Leo Arons (nem. Leo Arons) faoliyatini tekshiruvchi komissiya a’zosi bo‘ldi. Arons sotsialistik qarashlarga ega bo‘lib, Germaniya sotsial-demokratik partiyasini moliyaviy qo‘llab-quvvatlagan. Komissiya uning siyosiy qarashlari pedagogik va ilmiy faoliyatiga ta’sir qilmaganini aniqlab, jazolashni rad etdi. 1897-yilda maxsus so‘rovga javoban Plank ayollarning universitetda ta’lim olishini tamoman taqiqlashga qarshi chiqdi; o‘zi ham bir necha ayolga ma’ruzalarini tinglashga ruxsat berdi. Keyinchalik u Venadan Bolsman shogirdi Liza Maytnerni taklif qildi va 1912-yilda o‘ziga assistent etib tayinladi; Maytner Plankning eng yaqin do‘stlaridan biriga aylandi. Berlindagi ilk yillarida ham u musiqaga katta e’tibor berib, hatto bir muddat musiqa nazariyasidan dars o‘tdi. Institutga katta fisgarmoniya berilgach, uning yordamida tabiiy sozli musiqaning idrok qilinishini o‘rgandi va temperatsiyalangan soz har qanday vaziyatda ham ifodaliroq yangraydi degan xulosaga keldi. Bu natijani («qulog‘imiz temperatsiyalangan gammalarni afzal ko‘radi») 1893-yilda maxsus maqolada e’lon qildi. San’at va adabiyotga qiziqishi uni tarixchi Teodor Mommsen, yozuvchi Adolf Tobler va boshqa gumanitar soha vakillari bilan yaqinlashtirdi.
1895-yildan Plank Annalen der Physik jurnaliga muharrirlik qila boshladi va nazariy masalalarga oid maqolalar uchun mas’ul bo‘ldi. Bu lavozimda u fizikani matematika hamda falsafadan aniqroq ajratishga intildi, bu esa o‘sha davr uchun yangi fan — nazariy fizikaning shakllanishiga yordam berdi. 23-mart 1911-yilda Plank Prussiya fanlar akademiyasining doimiy kotibi, ya’ni muassasaning to‘rt rahbaridan biri (ikkitadan tabiiy va gumanitar fanlar bo‘limlaridan) etib saylandi. Keyingi yillarda u bu mavqeidan foydalanib, asarlarini yuksak qadrlagan Albert Eynshteynni Berlinga taklif qildi va akademiyaga a’zo etib saylanishiga ko‘maklashdi. Bundan tashqari, Plank 1913/14-o‘quv yilida Berlin universitetining rektori bo‘ldi hamda uch marta (1905—1908 va 1915—1916-yillarda) Germaniya fizika jamiyati. U Kayzer Vilgelm jamiyatining 1911-yilda imperator Vilgelm II farmoni bilan tashkil etilishida ishtirok etdi; xususan, 1913-yildan jamiyat tarkibida Eynshteyn rahbarlik qilishi rejalashtirilgan Fizika institutini tashkil etish bo‘yicha muzokaralarda qatnashdi.
Oktabr oyida, 1909-yilda Plankning rafiqasi Mariya vafot etdi. Bir yarim yil o‘tib, 1911-yil martida olim birinchi rafiqasining jiyani — Margarete fon Xyosslinga (1882—1949), mashhur rassom Georg fon Xyosslin (nem. Georg von Hoeßlin)ning qiziga uylandi. Ularning umumiy farzandi German (Hermann, 1911—1954) edi. Plank oilaparvar inson bo‘lib, rafiqasining guvohlik berishicha, «o‘zining barcha insoniy fazilatlarini faqat oilasida to‘liq namoyon qilgan». U faqat o‘z davrasi kishilari orasida chinakam erkin his qilardi. Olim oilasi bilan keng bog‘li katta uyda yashagan Gryunevald — Berlin chekkasi — universitet professorlari yashaydigan hudud edi. Plankning yaqin qo‘shnilari mashhur tarixchilar Gans Delbryuk va Adolf fon Garnak bo‘lgan. Urushdan oldingi yillarda Plank har ikki haftada uyida musiqa kechalari uyushtirar, ularda taniqli skripkachi Yozef Yoaxim, Albert Eynshteyn va boshqa do‘stlari qatnashar edi. Olim jiyanining aytishicha, musiqa Plank o‘z his-tuyg‘ularini tiyib turmaydigan yagona soha bo‘lgan. U Shubert, , Brams va Shuman.
Plankning kvant gipotezasi
Plankning eng yirik ilmiy yutug‘i Berlindagi faoliyati davriga to‘g‘ri keladi. 1890-yillarning o‘rtalarida u issiqlik nurlanishi muammosini o‘rgana boshladi va 1900-yil oxirida hal qiluvchi muvaffaqiyatga erishdi: mutlaq qora jism spektridagi energiyaning taqsimlanish formulasini to‘g‘ri aniqladi va uning nazariy asosini yaratib, mashhur «ta’sir kvanti» . Nemis olimining chuqur ma’nosi ancha keyin ochilgan kvant gipotezasi kvant fizikasining tug‘ilganini bildirdi. Keyingi yillarda Plank o‘z natijalarini klassik fizika bilan uyg‘unlashtirishga ko‘p kuch sarfladi. U eski tasavvurlardan uzoqlashtiradigan yangi qadamlar, masalan, Eynshteynning yorug‘lik kvantlari nazariyasiga nihoyatda ehtiyotkorlik bilan qarardi. Biroq uning barcha urinishlari natijasiz qoldi. Bu haqda u «Ilmiy avtobiografiya»sida shunday yozgan:
Ta’sir kvantini qandaydir yo‘l bilan klassik nazariyaga kiritishga qaratilgan samarasiz urinishlarim yillar davom etdi va menga ancha mashaqqat tug‘dirdi. Ayrim hamkasblarim bunda o‘ziga xos fojiani ko‘rishardi. Ammo men boshqacha fikrda edim, chunki bu chuqur tahlildan olgan foydam nihoyatda katta bo‘ldi. Zero, hozir ta’sir kvanti fizikada dastlab o‘ylaganimdan ancha muhimroq o‘rin tutishini aniq bilaman…
— Plank M. Ilmiy avtobiografiya // UFN. — 1958. — 64-jild. — 635-bet.
Shu orada Albert Eynshteyn, Paul Erenfest va boshqa olimlarning ishlari tufayli kvant nazariyasi ilmiy jamoatchilik orasida tobora kengroq e’tirof etila boshladi. Buning dalili sifatida 1911-yil kuzida ilk Solve kongressi chaqirilib, u «Nurlanish va kvantlar» mavzusiga bag‘ishlandi. Nufuzli anjuman nurlanishning kvant nazariyasini ilmiy dunyo e’tibori markaziga olib chiqdi, ammo bu sohadagi muammolar va ziddiyatlar hal etilmay qolgan edi. 1913-yilda Nils Borning kvant gipotezasini atom tuzilishi bilan bog‘lagan ishlari e’lon qilingach, kvant fizikasi jadal rivojlana boshladi. Plank xizmatlarining e’tirofi sifatida unga fizika bo‘yicha Nobel mukofoti 1918-yil uchun quyidagi asos bilan berildi: «energiya kvantlarini kashf etish orqali fizikaga qo‘shgan xizmatlarini e’tirof etish uchun». 1920-yil 2-iyulda olim Stokgolmda «Kvant nazariyasining paydo bo‘lishi va bosqichma-bosqich rivojlanishi» nomli Nobel ma’ruzasini o‘qidi.
Birinchi jahon urushi va uning oqibatlari

Prussiya vatanparvarligi ruhida tarbiyalangan Plank ko‘plab hamkasblari singari Birinchi jahon urushining boshlanishini jo‘shqinlik bilan qarshi oldi. Ommaviy chiqishlarda urushni nemis millatining adolatli talablarini va qadriyatlarini himoya qilish vositasi sifatida qo‘llab-quvvatlab, yoshlarni ko‘ngilli bo‘lib armiyaga borishga undadi. Uningcha, urush xalqlar orasidagi ziddiyatlarni yengib, millatni birlashtirishi mumkin edi: «Nemis xalqi yana o‘zligini topdi». Plank 1914-yil oktabrida e’lon qilingan «To‘qson uchlar manifesti»ga imzo chekdi. Manifest Germaniyaning urushga kirishini oqlardi, ammo keyinchalik olim bundan pushaymon bo‘ldi. Uning qarashlarining yumshashiga Xendrik Lorens bilan muloqot katta ta’sir ko‘rsatdi. Betaraf mamlakat fuqarosi bo‘lgan Lorens Plankka qarama-qarshi tomonning nuqtayi nazarini yetkaza oldi. Xususan, niderlandiyalik fizik nemis qo‘shinlarining Belgiyadagi jinoyatlari shunchaki tuhmat yoki dushman targ‘iboti emasligini tasdiqlovchi dalillarni ko‘rsatdi. Plank 1915-yil bahoridan xalqlar o‘rtasidagi nafratning kuchayishiga qarshi, avvalgi xalqaro aloqalarni tiklash tarafdori sifatida gapira boshladi. 1916-yil boshida esa Lorens orqali Antanta mamlakatlaridagi hamkasblariga ochiq xat yubordi. Unda u «To‘qson uchlar manifesti»ni urushning dastlabki haftalaridagi vatanparvarlik to‘lqini natijasi deb atadi, urush davridagi nemis harbiylarining barcha harakatlarini oqlashdan bosh tortdi va shunday yozdi: «millatlar kurashidan tashqarida turadigan intellektual va axloqiy hayot sohalari mavjud». Bunday sohalarda turli mamlakatlar fuqarolari samarali hamkorlik qila oladi. Plank Prussiya fanlar akademiyasida «tozalash»larning oldini olish, xorijiy a’zolar chiqarib yuborilishiga yo‘l qo‘ymaslik va dushman davlatlar ilmiy jamiyatlari bilan aloqalar butunlay uzilmasligi uchun ko‘p kuch sarfladi.
Urush yillaridagi siyosiy tasavvurlarining soddagina ekanini Laue va Eynshteyn ham qayd etgan. Urushdagi mag‘lubiyat va undan keyingi monarxiyaning qulashi Plankning vatanparvarlik tuyg‘ulariga qattiq ta’sir qildi. Hatto oradan to‘rt yil o‘tgach ham, u chiqishlaridan birida imperator sulolasi taxtdan ayrilganidan afsuslangan. Shu bilan birga, imperatorning taxtdan voz kechishi zarur islohotlarni o‘tkazish va Germaniya davlati mavjudligini saqlab qolish shartlaridan biri ekanini tushungan. Urush olimga shaxsiy fojia ham keltirdi: 1916-yil mayida Verden yaqinida uning to‘ng‘ich o‘g‘li Karl halok bo‘ldi. Bu hodisa Plankni hayotda o‘z yo‘lini topa olmagan va otasining umidlarini oqlamagan o‘g‘liga munosabatini qayta baholashga undadi. U iztirob bilan shunday yozgan: «Urush bo‘lmaganda, uning qadrini hech qachon bilmagan bo‘lardim; endi esa qadrlashni o‘rganganimda, uni yo‘qotishim kerak». 1917-yilda Plankning Geydelberg professori Ferdinand Felingga turmushga chiqqan qizi Greta tug‘ruqdan bir hafta o‘tib vafot etdi. Uning chaqalog‘iga g‘amxo‘rlik qilgan egizak singlisi Emma 1919-yil yanvarida Felingga turmushga chiqdi, ammo yil oxirida opasining taqdiri takrorlandi: u ham tug‘ruq vaqtida vafot etdi. Onalarining ismlari qo‘yilgan yetim qolgan nabiralar qisman bobosining uyida tarbiyalandi. Frontda xizmat qilgan kenja o‘g‘li Ervin esa urush tugaganida Fransiya asirligida edi.
Veymar respublikasi

Plank urushdan keyingi Germaniya ilm-fanini iqtisodiy tanazzul va ilmiy tadqiqotlarga ajratilayotgan mablag‘lar qisqarishi sharoitida qayta tashkil etishda muhim rol o‘ynadi. U Germaniya ilm-faniga favqulodda yordam uyushmasi (nem. Notgemeinschaft der deutschen Wissenschaft)ni turli manbalardan mablag‘ jalb qilish uchun tashkil etish tashabbuskorlaridan biri bo‘ldi; keyinchalik ushbu tashkilot komissiyalari orqali mablag‘ taqsimlashda faol qatnashdi. 1916-yildan Kayzer Vilgelm jamiyati senatori bo‘lgan Plank jamiyatning umumiy boshqaruvida ishtirok etdi. Yangi sharoitda uning institutlari Germaniya sanoatini tiklashga xizmat qiladigan amaliy ishlanmalarga yo‘nalishga majbur edi. Olim bu yangi siyosatni tanqid qilib, fundamental tadqiqotlar ahamiyatini unutmaslikka chaqirardi. 1930-yil iyulida u jamiyat prezidenti etib saylandi. Keksaygan olim siyosatchilar, tadbirkorlar, bankirlar va jurnalistlar bilan muloqotga ko‘p vaqt ajratdi, ommaviy axborot vositalarida chiqishlar qildi. Siyosiy qarashlariga kelsak, parlament respublikasi Plank mo‘tadil o‘ng qanotdagi Germaniya xalq partiyasini qo‘llab-quvvatlay boshladi. Bu partiya sanoatchilar manfaatlarini ifodalovchi mo‘tadil o‘ng qanot partiyani qo‘llab-quvvatlay boshladi. Garchi u ko‘plab yangiliklarni ma’qullamasa va masalan, «umumiy saylov huquqini (yigirma yoshdagilar uchun ham!) tub xato» deb bilsa-da, yangi davlatga qarshi chiqishning ma’nosini ham, eski tartibga qaytish imkonini ham ko‘rmadi.
Iqtisodiy vayronagarchilikdan tashqari, urushdan keyingi Germaniya ilm-fani xalqaro yakkalanishdan ham aziyat chekdi. Bunga asosan urush davridagi nemis olimlarining millatchilik pozitsiyasi sabab bo‘lgan va bu to‘siqlar asta-sekin bartaraf etilayotgan edi. Tinchlik shartnomasi bilan Germaniyaga qo‘yilgan og‘ir cheklovlar vaziyatni yanada murakkablashtirdi va olimlarning tashabbus ko‘rsatishiga to‘sqinlik qildi. Plank va ko‘p hamkasblari bu sharoitda o‘z xatolarini rasman tan olishni imkonsiz deb bilishardi: buni qo‘rqoqlik va xudbinlik deb qabul qilishlari mumkin edi. Faqat 1920-yillarning o‘rtalarida keskinlik pasaya boshladi. 1926-yilda Germaniya Millatlar Ligasiga qabul qilingach, nemis va avstriyalik olimlarga Xalqaro tadqiqot kengashiga (hozirgi Xalqaro fan kengashining o‘tmishdoshi) qo‘shilish taklif etildi. Xalqaro ilmiy hamkorlik muhimligini anglagan Plank safarlari chog‘ida urush uzgan aloqalarni tiklash va yangilarini yo‘lga qo‘yishga harakat qildi. U bu ishda siyosatning ilm-fanga aralashmasligi tamoyiliga amal qilardi va davlat yoki boshqa siyosiy tashkilotlar uyushtirgan uchrashuvlardan ko‘ra norasmiy yoki sof ilmiy aloqalarni afzal ko‘rardi. Xususan, hukumat va partiyasining sovuq munosabatiga qaramay, Prussiya fanlar akademiyasining 200 yilligiga bag‘ishlangan tantanalarda qatnashdi. Rossiya fanlar akademiyasining 200 yillik tantanalarida qatnashdi. Ular 1925-yil sentabrida Leningrad va Moskva.
Plank Nazariy fizika institutiga rahbarlikni Maks fon Lauega 1921-yildayoq topshirgan edi. 1926-yil kuzida yosh chegarasiga yetgach, u Berlin universitetining professorlik lavozimidan ketdi. Uning o‘rnini Ervin Shryodinger egalladi; Plank uning ishlarini katta qiziqish bilan kuzatib borardi. Biroq iste’fodan keyin ham faxriy professor unvonini olgan olim universitet ilmiy hayotida, qabul va attestatsiya komissiyalari ishida faol qatnashdi, yana bir necha yil ma’ruzalar o‘qidi va Prussiya fanlar akademiyasining kotibi bo‘lib qoldi. 1930-yillarda umumilmiy va falsafiy mavzularda ko‘proq ma’ruzalar o‘qish imkoniga ega bo‘ldi. U nafaqat Germaniyaning turli universitetlarida, balki Niderlandiya, , Angliya, , Shveytsariya, , Shvetsiya, va Finlandiyada ham chiqish qildi. Olim ish va dam olish navbatma-navbat keladigan qat’iy kun tartibiga amal qilardi. Ta’tillardan doimo yaxshi dam olish uchun foydalanar, sayohat qilar, alpinizm bilan shug‘ullanar, Tegernze yaqinidagi mulkida vaqt o‘tkazardi. U qariguniga qadar salomatligini yaxshi saqlay oldi.
Natsizm davri

1933-yilda Germaniyada natsistlar hokimiyatga keldi. Hokimiyatga yoqmagan olimlar ta’qib qilina boshlandi; ko‘plari, ayniqsa yahudiy kelib chiqishdagilar, mamlakatni tark etishga majbur bo‘ldi. Dastlab ko‘plab nemis olimlari yangi tuzum siyosatini vaqtinchalik, salbiy tendensiyalar esa o‘tkinchi deb o‘ylashgan. Shu bois Plank va ilm-fan rahbarlarining taktikasi rejimni tanqid qilmasdan fanni himoya qilishdan iborat bo‘ldi. Tarixchi Jon Xeylbron, ta’biri bilan aytganda, «ular mayda masalalarda ochiqcha yon berishdi va ulkan adolatsizliklarga qarshi omma oldida norozilik bildirishmadi…» Germaniyada qolgan Plank va hamkasblari uchun birinchi vazifa yangi sharoitda ilm-fanni saqlab qolish va uning butunlay yemirilishiga yo‘l qo‘ymaslik edi. Keksaygan olim o‘z obro‘si va Kayzer Vilgelm jamiyati prezidenti mavqeidan foydalandi. U hukumat e’tiborini jalb qilmasdan jamiyat institutlari faoliyatini davom ettirishga ko‘maklashdi, ishdan bo‘shatilgan xodimlarga yangi ish topish yoki chet elga chiqishda yordam berdi. Shaxsiy muloqotlarga asoslangan shu taktika bilan u 1933-yil mayida Adolf Gitler bilan 1933-yil mayidagi uchrashuvda Plank yahudiy hamkasbi Frits Gaber — mashhur kimyogarni himoya qilmoqchi bo‘ldi. Ammo fyurer bu mavzuda gaplashishni ham istamadi. Muvaffaqiyatsizlikka uchragan Plank shunga qaramay, natsistlar tuzumiga hech qachon ochiq qarshi chiqmadi va u bilan imkon qadar tinch munosabatlarni saqlashga urindi. U natsizmni omma oldida rad etgan Eynshteynning pozitsiyasiga qo‘shilmadi va uning Prussiya fanlar akademiyasi a’zoligidan chiqarilishi jarayonida deyarli ishtirok etmadi. Biroq vaziyatni yumshatishni istab, Plank Eynshteyn ishlarining fizika rivojidagi o‘rnini eslatgan bayonot berdi. Shu bilan birga u «Eynshteyn o‘z siyosiy xatti-harakatlari bilan akademiyada qolishini imkonsiz qilib qo‘ydi» deb afsus bildirdi. Plank muhojirlikda vafot etgan Gaber xotirasiga bag‘ishlangan tadbirni ham tashkil etdi. Davlat xizmatchilariga bu yig‘ilishga qatnashish rasman taqiqlangan bo‘lsa-da, u o‘tkazildi. Olim rejimni faqat bilvosita, falsafiy va tarixiy mavzulardagi nutqlarida zamonaviy muammolarni tilga olish orqali tanqid qila olardi. Eynshteyn Plankning adolatsizliklarga qarshi oshkora chiqishdan bosh tortganini hech qachon kechirmadi (1933-yilda ularning yozishmalari to‘xtadi). Hatto Laue ham ustozini yetarlicha «qat’iyat» ko‘rsatmagani uchun tanqid qildi.
1936-yil boshida «oriylar fizikasi» deb atalgan yo‘nalish vakillari Plankka qarshi hujumlarni kuchaytirdi. Uni zararli g‘oyalar targ‘ibotchisi, o‘rtamiyona tadqiqotchi va «Eynshteyn guruhi»ning odami deb e’lon qilishdi. Bu hujumlar ko‘p jihatdan 1-aprelga belgilangan Kayzer Vilgelm jamiyati prezidentligiga saylov bilan bog‘liq edi. Filipp Lenardning so‘zlariga ko‘ra, bu jamiyat boshidanoq «yahudiy maxluqi» bo‘lgan. Shunga qaramay, Plank o‘z lavozimini saqlab qoldi; ayni paytda munosib voris izlana boshlandi. U Karl Bosh bo‘ldi va 1937-yilda Plankning o‘rnini egalladi. 1938-yil 22-dekabrda keksa olim akademiya kotibi vazifasidan ham ketdi, ammo ilmiy muassasaning qolgan mustaqilligini saqlash uchun kurashni davom ettirdi. 1938-yil mayida Berlinda nihoyat Kayzer Vilgelm jamiyati Fizika instituti ochildi. Plank uni tashkil etishga ko‘p yillar kuch sarflagan edi. «Oriylik fizikasi» tarafdorlarining qarshiligiga qaramay, yangi direktor Peter Debay tashabbusi bilan institutga Maks Plank nomi berildi.
So‘nggi yillari (1944—1947)

Ikkinchi jahon urushi boshlanganidan keyin ham Plank mamlakat bo‘ylab ma’ruzalar o‘qishni davom ettirdi. 1944-yil fevralida ingliz-amerika aviatsiyasi hujumi oqibatida uning Gryunevalddagi uyi yonib ketdi. Qo‘lyozmalari, kundaliklari va katta kutubxonasining aksariyati yo‘q bo‘ldi. U do‘sti Karl Shtill (nem. Carl Still)ning Rogets mulkiga, Magdeburg yaqiniga ko‘chishga majbur bo‘ldi. Keksaygan olim uchun ikkinchi o‘g‘li Ervin (nem. Erwin Planck)ning o‘limi dahshatli zarba bo‘ldi. U polkovnik Shtauffenberg guruhiga yaqin bo‘lib, fitnachilarning Germaniyani kelgusida qayta qurish haqidagi muhokamalarida qatnashgan. Ervin 1944-yil 20-iyul voqealarida bevosita qatnashmagan ko‘rinadi, ammo o‘limga hukm qilindi va otasining afv so‘rab qilgan murojaatlariga qaramay, 1945-yil yanvarida osib o‘ldirildi. 1945-yil bahorida Maks Plank Kasselda navbatdagi ma’ruza paytidagi bombardimonda o‘limdan arang qoldi. Aprel oxirida Rogets mulki vayron qilindi. Plank rafiqasi bilan bir muddat o‘rmonda yashirindi, keyin ikki hafta mahalliy sutchi uyida yashadi. Olimning ahvolini umurtqa pog‘onasi artriti og‘irlashtirar, yurishi ham qiyinlashgan edi. Nihoyat, professor Gyottingenda yashovchi keksani qutqarish uchun professor Robert Polning iltimosiga ko‘ra yuborilgan amerikalik harbiylar tomonidan Gyottingenga olib kelindi. Bu yerda olim besh hafta universitet klinikasida yotishga majbur bo‘ldi.
1946-yil iyulida Plank Angliyaga safar qildi va Germaniyaning yagona vakili sifatida Isaak Nyuton tavalludining 300 yilligiga bag‘ishlangan tantanalarda qatnashdi. Bir muddat keksa fizik Kayzer Vilgelm jamiyatining faxriy prezidenti bo‘lib qoldi. Ko‘p o‘tmay, uning roziligi bilan tashkilot Maks Plank jamiyati deb qayta nomlandi (birinchi prezidenti Otto Gan bo‘ldi). Bonnda ma’ruza safarlaridan birida 88 yoshli Plank ikki tomonlama o‘pka yallig‘lanishi bilan og‘ir kasallandi, biroq tuzalib ketdi. 1947-yil martida talabalar oldidagi so‘nggi ma’ruzasini o‘qidi. Germaniya ilmiy jamoatchiligi olimning 90 yilligini nishonlashga tayyorlanayotgan edi, ammo bu sanadan bir necha oy oldin u insult oqibatida vafot etdi. Bu 4-oktabr 1947-yilda Gyottingenda sodir bo‘ldi. Plank o‘sha yerdagi shahar qabristoni.
Ilmiy faoliyati
Energiyaning saqlanish qonuni
«Energiyaning saqlanish tamoyili» (1887) kitobida Plank tabiatning ushbu fundamental qonuni haqidagi tasavvurlarning shakllanish tarixini batafsil yoritdi. U ilgari yashagan olimlarning, Stevindan tortib Gelmgolsgacha bo‘lgan tadqiqotchilarning energiya saqlanishi tushunchasini anglashga qo‘shgan hissasini tahlil qildi. So‘ng Plank energiyaning turli shakllarini ko‘rib chiqib, energiyaning saqlanish qonunidan harakat tenglamalarini (masalan, Nyuton tenglamalarini) keltirib chiqarish uchun «superpozitsiya tamoyilidan foydalanish zarur. Unga ko‘ra, tizimning umumiy energiyasini o‘zaro mustaqil tarkibiy qismlar yig‘indisiga ajratish mumkin (masalan, tegishli koordinata o‘qlari bo‘ylab harakat energiyalariga). Plank fikricha, superpozitsiya tamoyili mutlaq qat’iy emas va har bir alohida holatda tajribada tekshirilishi kerak. Olim bu tamoyilga tayanib, energiyaning saqlanish qonunidan superpozitsiya tamoyili yordamida keltirib chiqarish mumkinligini ko‘rsatdi. ham kelib chiqishini ko‘rsatdi. Shunday qilib, Plank ta’kidlaydiki, «superpozitsiya tamoyili butun fizikada nihoyatda muhim rol o‘ynaydi; usiz barcha hodisalar bir-biriga qorishib ketar, alohida hodisalarning o‘zaro bog‘liqligini aniqlash mutlaqo imkonsiz bo‘lardi. Chunki har bir ta’sir boshqasi tomonidan buzilsa, sabab-oqibat aloqasini bilish imkoniyati tabiiy ravishda yo‘qoladi». Energiyaning saqlanishini tajriba orqali aniqlangan qonun sifatida ko‘rib, olim uning fizik mazmunini o‘sha davrda keng tarqalgan falsafiy va ommabop ilmiy taxminlardan ajratishga intildi hamda bir tomondan nazariy fizika, boshqa tomondan esa metafizika va matematika o‘rtasiga chegara qo‘ydi. Bunda uning umr bo‘yi amal qilgan intilishi — antropomorf xususiyatlardan va tarixiy relyativizm.
Energiyaning saqlanish qonunini o‘rganish Plankni yana bir fundamental tushuncha — eng kichik ta’sir tamoyiliga olib keldi. Olim uni «eng oliy fizik qonun» deb atagan. U saqlanish qonunlari yagona tarzda eng kichik ta’sir tamoyilidan kelib chiqishini qayd etdi: impulsning saqlanish qonuni fazoviy koordinatalarga, energiyaning saqlanishi esa vaqt o‘lchamiga mos keladi. Kvant fizikasidagi ilk kashfiyotlar klassik mexanika va elektrodinamikaning ma’lum qonunlarini qo‘llash mumkinligini shubha ostiga qo‘yganida ham, Plank nazarida eng kichik ta’sir tamoyili undan kelib chiqadigan Gamilton tenglamalari.
Termodinamika
Entropiyaning ortish tamoyili va qo‘llanilishi

Talabalik yillaridayoq Plank termodinamikaning ikkinchi qonuniga chuqur qiziqqan, ammo uning mavjud ifodalanishlaridan qoniqmagan. Olimning fikricha, ikkinchi qonunni entropiya — fizikaga Rudolf Klauzius kiritgan kattalik yordamida eng sodda va umumiy shaklda ifodalash mumkin. Plankga ko‘ra, termodinamikaning ikkinchi qonuni shunday ifodalanadi: tabiiy jarayonda o‘zgarayotgan barcha jismlarning umumiy entropiyasi ortadi. «Tabiiy jarayon» deganda Plank qaytmas jarayonni, qaytar jarayondan farqli bo‘lgan jarayonni nazarda tutgan. U «neytral» jarayonga qarama-qarshi qo‘yiladi. Tabiiy jarayonning alohida belgisi shuki, atrofdagi jismlarni o‘zgartirmasdan tizimni boshlang‘ich holatiga qaytarib bo‘lmaydi. Demak, entropiya tabiatning tizimning yakuniy holatini boshlang‘ich holatidan «afzal ko‘rishi» o‘lchovi bo‘lib, jarayonlarning qaytmasligi bilan chambarchas bog‘liq. Yosh olim bu mulohazalarni doktorlik dissertatsiyasida (1879) bayon qilgan. Keyingi yillarda u muvozanatda entropiya eng yuqori qiymatga yetishini hisobga olib, fizik va kimyoviy muvozanat qonunlarini aniqlash mumkinligini ko‘rsatish uchun qator aniq termodinamik jarayonlarni o‘rgandi. Biroq Plank ko‘p yillar o‘tib shunday qayd etgan: «buyuk amerikalik nazariyotchi Jozayya Villard Gibbs mendan oldinroq xuddi shu qoidalarni, hatto qisman yanada umumiy shaklda ifodalab qo‘ygan ekan, shu bois… ishlarim tashqi muvaffaqiyatga erishmadi».
Entropiya orqali ifodalangan ikkinchi qonunning afzalliklarini olim «Entropiyaning ortish tamoyili haqida» (Über das Princip der Vermehrung der Entropie) nomli to‘rtta ishda ko‘rsatdi; birinchi uch qism 1887-yilda, to‘rtinchisi 1891-yilda chop etilgan. Birinchi maqolada Plank bitta moddaning ikki agregat holati o‘rtasidagi, shuningdek, kimyoviy birikma bilan uning dissotsiatsiya mahsulotlari aralashmasi o‘rtasidagi o‘zaro ta’sirni ko‘rib chiqdi. U ixtiyoriy harorat va bosimda bunday tizimlar barqaror muvozanatda bo‘la olmasligini ko‘rsatdi: birinchi holatda bir agregat holat boshqasiga o‘tadi, ikkinchisida modda butunlay parchalanadi yoki, aksincha, parchalanish mahsulotlari to‘liq birlashadi. So‘ng muallif kimyoviy reaksiyalarni moddalarning doimiy massa nisbatida o‘rganib, entropiyaning ortish tamoyili tufayli reaksiya harorat va bosimga bog‘liq muayyan yo‘nalishda to‘liq tugaguncha borishini aniqladi. Ikkinchi maqolada Plank gazsimon birikmalarning dissotsiatsiyasini ko‘rib chiqdi va entropiya o‘zgarishini tahlil qilib, moddaning parchalanishi harorat, bosim va dissotsiatsiya darajasi bilan belgilanuvchi tizim holatiga bog‘liqligini ko‘rsatdi. Uchinchi maqolada olim entropiya ortishi tamoyili har qanday kimyoviy va termodinamik reaksiyaning boshlanish qonunlarini aniqlash imkonini berishini isbotladi. Shu yerda u elektr entropiyasi tushunchasini kiritib, ikki o‘tkazgich o‘rtasidagi ta’sirni tahlil qildi. Nihoyat, to‘rtinchi maqolada Plank elektrokimyoviy jarayonlarni o‘rgandi. Barcha alohida holatlar uchun olingan nazariy xulosalar mavjud tajriba natijalari bilan solishtirildi. Bu ishlarda rivojlantirilgan termodinamik yondashuv fizik kimyo rivojiga katta hissa qo‘shdi. Xususan, u kimyoviy reaksiyaning muvozanat konstantasi bosimga qanday bog‘liqligini ifodalovchi muhim tenglamani keltirib chiqardi.
Keyingi ilmiy faoliyati davomida Plank termodinamikaning ikkinchi qonuni mazmuni va uning turli talqinlarini qayta-qayta muhokama qildi. U bu qonunni apriori tarzda ifodalab bo‘lmasligi, uni faqat ishonchli tajriba kuzatuvlaridan keltirib chiqarish mumkinligini ta’kidladi. Plankga ko‘ra, ikkinchi qonunning ahamiyati qaytar va qaytmas jarayonlarni farqlash uchun zarur va yetarli mezon, boshqacha aytganda, tizimning muayyan holatining termodinamik ehtimollik o‘lchovini berishidadir. U dastlab Lyudvig Bolsman taklif qilgan entropiyaning ehtimollik talqiniga issiqlik nurlanishi nazariyasini 1895—1901-yillarda ishlab chiqayotganda murojaat qilgan. Plank uchun entropiyaning avval qo‘llagan sof termodinamik ta’rifga nisbatan statistik ta’rifining ustunligi bu tushunchani tizimning nomuvozanat holatlariga ham tatbiq etish imkonida edi. Biroq Bolsmandan farqli ravishda, Plank entropiya ortishini dastlab mutlaq, deterministik (statistik emas) qonun deb talqin qilishda davom etdi. Faqat 1914-yilga kelib Albert Eynshteyn va Marian Smoluxovskiyning Broun harakati nazariyasiga doir ishlari Plankni fluktuatsiyalar mavjudligiga, demak, termodinamikaning ikkinchi qonunini statistik tushunish to‘g‘riligiga ishontirdi. «Entropiyaning yangi statistik ta’rifi» (Eine neue statistische Definition der Entropie, 1925) maqolasida u kvant tizimlari entropiyasining statistik ifodasini umumiy shaklda bayon qildi va uni ossillyatorlar tizimi hamda bir atomli gaz.
Eritmalar va elektrolitlar termodinamikasi

«Entropiyaning ortish tamoyili haqida» nomli ishlar turkumida Plank termodinamikaning ikkinchi qonunini suyultirilgan eritmalarning termodinamik xususiyatlarini tasvirlashga qo‘lladi. Berilgan harorat va bosimda kimyoviy muvozanat yuzaga kelishi uchun erigan moddalarning konsentratsiyalariga qo‘yiladigan shartlarni aniqladi. Shu bilan birga eritmalar xossalari erituvchi va erigan modda molekulalarining o‘zaro ta’siriga bog‘liqligini, shu sababli ularni gaz qonunlariga keltirib bo‘lmasligini ko‘rsatdi; termodinamik mulohazalardan Raul qonunini keltirib chiqardi. Bu qonun erituvchiga ma’lum miqdorda boshqa modda qo‘shilganda uning bug‘ bosimi pasayishini ifodalaydi. Olim erish harorati pasayishi bilan yashirin erish issiqligi orasidagi bog‘lanishni aniqladi; Vant-Goffning osmotik bosim formulasini oldi. O‘z nazariyasidan foydalanib, Plank 1887-yilda eritmalarning muzlash haroratining pasayishi kabi xususiyatlarini faqat erigan moddaning dissotsiatsiyasi orqali tushuntirish mumkinligini ko‘rsatdi. Bu taxminan o‘sha yillarda shved olimi Svante Arrenius, taxminan shu yillarda shved olimi Svante Arreniusga mos kelib, unga termodinamik asos berdi. Biroq Arrenius Plank yondashuvini tanqid qildi, chunki erigan modda zarrachalarida elektr zaryadi mavjudligi muhim deb bilgan, nemis fizigining sof termodinamik tahlili esa buni hisobga olmagan. Plank va Arrenius ishlari deyarli bir vaqtda paydo bo‘lgani sababli 1890-yillar boshida elektrolitik dissotsiatsiya nazariyasini ishlab chiqishdagi ustuvorlik borasida bahs kelib chiqdi; ammo keyinchalik Plank shved hamkasbining birinchiligini tan oldi. Maks Born ta’kidlaganidek, bahs qatnashchilarining birortasi to‘liq haq bo‘lmagan, chunki Debay va Xyukkel tadqiqotlari termodinamik qonunlarning to‘g‘riligi ularning muayyan ifodasi zaryadga bog‘liq bo‘lishini inkor etmasligini ko‘rsatgan.
1888-yilda Plank Vilgelm Ostvalddan mustaqil ravishda massalar ta’siri qonunining kuchsiz elektrolitlar. 1890-yilda Plank diffuziya haqidagi, Valter Nernst ilgari surgan va eritmadagi ionlarning osmotik bosimi tushunchasiga asoslangan nazariyani termodinamik jihatdan asosladi. Bu nazariyaga tayanib, Plank ikki elektrolit orasidagi potensiallar farqi formulasini oldi; Nernst uni tajribada tasdiqladi. «Termodinamika ma’ruzalari» (1897) asarida olim ko‘p komponentli kimyoviy tizim uchun fazalar qoidasini qat’iy isbotlab berdi, uni eritmalarga tatbiq etdi, qator alohida holatlarni o‘rganib, komponentlar va fazalar soniga ko‘ra tasnifladi. Ancha yillar o‘tib, 1930-yillar boshida Plank fizik kimyo masalalariga qaytdi va kuchsiz elektrolit eritmalarining potensiallar farqi haqida bir necha ish yozdi.
Termodinamikaga oid boshqa ishlar
1906-yilda Nernst tajribalariga asoslanib, sof kristall moddaning entropiyasi mutlaq nol haroratda faza, bosim va boshqa parametrlardan mustaqil doimiy qiymatga intilishini taxmin qildi. Bu qoida termodinamikaning uchinchi qonuni yoki Nernst teoremasi deb nom oldi. 1911-yilda Plank mutlaq nolda har qanday bir jinsli kondensatsiyalangan moddaning entropiyasi nolga tenglashadi, deb taklif qildi. Uchinchi qonunning bunday shakli Nernst o‘rgangan kimyoviy reaksiyalar yoki fazaviy o‘tishlar bilan cheklanmay, har qanday alohida jismning mutlaq entropiyasini aniqlash imkonini beradi. Bundan tashqari, Plankga ko‘ra, bu ta’rifni kvant qonuniyatlari, xususan fazalar fazosi yacheykasining o‘zgarmas kattaligi bilan bog‘lab, termodinamik holat ehtimolligini (mikroholatlar sonini) va demak, entropiyani bir qiymatli hisoblash mumkin.
1934-yil Plank birinchi bo‘lib Le Shatelye — Braun tamoyilining ilk umumiy matematik ifodasini taklif qildi. Unga ko‘ra, tizimning bir parametri o‘zgarsa, boshqa xarakteristika shunday siljiydiki, birinchi parametr o‘zgarishi ikkala parametr bir turdagi yoki har xil turdagi kattaliklarga mansubligiga qarab kuchayadi yoki susayadi. Bu yerda kattalik turlari intensiv yoki ekstensiv kattaliklar.
Issiqlik nurlanishi nazariyasi va kvant nazariyasining boshlanishi
Klassik bosqich
Ilmiy faoliyati boshidayoq Plank termodinamika qonunlari materiya tuzilishi haqida ixtiyoriy farazlar kiritmasdan ham to‘g‘ri natijalar berishi mumkin degan xulosaga kelgan. Bunday farazlarga u atomizmni ham kiritgan. Bundan tashqari, gazlarning kinetik nazariyasini tanqid qilib, uni entropiya ortishi tamoyiliga zid deb hisoblagan va 1882-yilda atom nazariyasi oxir-oqibat materiyaning uzluksiz tuzilishi haqidagi tasavvurga o‘rnini bo‘shatishi kerakligini yozgan. Biroq fizik kimyo muammolari ustida ishlarkan, u atom va molekula tasavvurlariga samarali muqobil yo‘qligini hamda elementar hodisalar uchun muayyan mexanik model zarurligini anglab yetdi. Shunga qaramay, mavjud atomistik gipotezaga va termodinamikadagi statistik yondashuvlarga shubha bilan qarashda davom etdi. Uningcha, ehtimollik tushunchasining o‘zi termodinamik jarayonlarning qaytmasligini tushuntirish uchun yetarli emas; entropiyaning ortishini qat’iy deterministik ma’noda tushungan. Bu qarashlarning ziddiyati 1895-yilda boshlangan bahsda yaqqol ko‘rindi. Plank entropiyaning Lyudvig Bolsman tomonidan ilgari surilgan statistik talqinini tanqid qilgan shogirdi Ernst Sermeloni qo‘lladi, shu bilan birga ikkinchi qonunning mexanik izohlanishi imkonini butunlay rad etishni ham istamadi. Murosa yo‘li sifatida u (1897) qat’iy mexanik talqin diskret massalar (gazlarning kinetik nazariyasidagidek) emas, uzluksiz materiya uchun haqiqiy bo‘lishi mumkinligini taxmin qildi. Mexanika va termodinamika o‘rtasidagi ziddiyatni bartaraf etish va faqat konservativ jarayonlar orqali qaytmaslikni keltirib chiqarish maqsadida olim issiqlik nurlanishi muammosiga murojaat qildi. Oldindan aytish mumkinki, bu mavzudagi ishlari uni atomizmning qat’iy tarafdoriga aylantirdi.

Plank issiqlik nurlanishi nazariyasini o‘rgana boshlaganida, bu soha oldida mutlaq qora jismning muvozanatli nurlanish muvozanatli nurlanishi spektrida energiya qanday taqsimlanishini hisoblash muammosi turardi. Mutlaq qora jism deganda unga tushadigan nurlanishni butun spektr bo‘yicha to‘liq yutadigan jism tushuniladi. Bunday jismning amaliy modeli sifatida yopiq bo‘shliq devoridagi kichik teshikni olish mumkin. Uning ichida nurlanish va modda o‘rtasida muvozanat yuzaga keladi, shuning uchun teshikdan chiqqan nurlanish xususiyatlari qora jism nurlanishiga yaqin bo‘ladi. Ma’lum haroratda qora jismning nurlanish qobiliyatini ifodalovchi universal funksiyaning ahamiyatini va berilgan chastotada Kirxgof qonuniKirxgof qonuni (1859) belgilaydi. Unga ko‘ra, har qanday jismning nurlanish va yutilish qobiliyatlari nisbati aynan shu universal funksiyaga teng. XIX asr oxiriga kelib mutlaq qora jismning muvozanatli nurlanishiga oid bir necha qonuniyat aniqlangan edi. Xususan, . XIX asr oxiriga kelib mutlaq qora jismning muvozanatli nurlanishiga oid bir necha qonuniyatlar aniqlangan edi. Jumladan, Stefan — Bolsman qonuni (1879, 1884) nurlanish energiyasining barcha chastotalar bo‘yicha integral hisoblangan hajmiy zichligi haroratga qanday bog‘liqligini belgilaydi.Vinning siljish qonuni (1893) ikki argumentli funksiyani izlash muammosini bir o‘zgaruvchili funksiyani topishga keltirish imkonini berdi. Bundan tashqari, bu qonun harorat o‘zgarganda nurlanish spektri maksimumining siljishini belgilaydi. bog‘lanishini termodinamik va elektrodinamik mulohazalardan keltirib chiqarishga Vladimir Mixelson (1887) va Vilgelm Vin (1896) kabi fiziklar urinishgan. Ikkinchisi qora jism spektrida nurlanishning normal taqsimlanish qonunini keltirib chiqardi. Bu qonun Fridrix Pashen, , Otto Lyummer va Ernst Pringsxaym o‘lchovlarida taxminan tasdiqlandi. Amaliy nuqtayi nazardan bu tadqiqotlar yangi yorug‘lik manbalarini topish va, xususan, elektr cho‘g‘lanma lampalar.
1895-yil bahorida Plank Prussiya fanlar akademiyasiga issiqlik nurlanishi nazariyasiga oid ilk ishini taqdim etdi. Bu maqoladagi natijalar keyingi nashrlarda yumshatilgan bir qancha maxsus farazlar bilan cheklangan edi. Olimning asosiy vazifasi termodinamikaning ikkinchi qonunini Maksvellning elektromagnit nazariyasi nuqtayi nazaridan tahlil etilgan issiqlik nurlanishi jarayonlariga tatbiq qilish edi. Buning uchun elektromagnit maydonning elementar nurlatkich bilan o‘zaro ta’sirini o‘rganish kerak bo‘ldi. Plank nurlanish bilan to‘lgan bo‘shliqdagi chiziqli garmonik ossillyatorni («rezonator»ni) tanladi. Bu tanlov funksiyasining jism tabiatidan mustaqil universalligi bilan oqlanardi, demak, chiziqli rezonatorning ideallashtirilgan holati bilan cheklanish mumkin edi. Bir yil ichida Plank ikkinchi ishini yozdi; unda radiatsion so‘nishni hisobga olgan holda maydon bilan ta’sirlashuvchi ossillyator tenglamasini oldi. Keyingi tadqiqotlarda shu tenglamadan foydalanildi. 1900-yil boshida Plankning «Qaytmas nurlanish jarayonlari haqida» (Über irreversible Strahlungsvorgänge) nomli katta maqolasi chop etildi. Unda olimning uch yil davomida issiqlik nurlanishi muammosi bo‘yicha olib borgan tadqiqotlari jamlandi. Bu yillarda uning asosiy maqsadi ossillyatorlarning nurlanish bilan o‘zaro ta’siri tizimda qaytmas jarayon — muvozanatning qaror topishiga olib kelishini ko‘rsatish edi. Biroq u mexanika va elektrodinamika qonunlarining o‘zi bunga yetarli emasligiga ishondi. Bolsman tanqididan ta’sirlanib, Plank tahlilga «tabiiy nurlanish», ya’ni nokogerentlik (nurlanishni tashkil etuvchi garmonik tebranishlar o‘zaro kogerent emasligi) haqidagi qo‘shimcha farazni kiritdi. Bu Bolsman gazlar kinetik nazariyasidagi «molekulyar tartibsizlik» faraziga ko‘p jihatdan o‘xshardi. Shundan foydalanib, Plank ossillyator energiyasini ma’lum chastotadagi nurlanish intensivligi bilan bog‘lovchi tenglamani keltirib chiqardi. So‘ng ossillyator energiyasining funksiyasi sifatida elektromagnit entropiya tushunchasini kiritib, elektromagnit H-teoremasini ifodaladi va barqaror nurlanish jarayonlarini termodinamik jihatdan talqin qildi. Entropiya ifodasi yordamida elektromagnit nurlanish haroratini aniqlab, undan Vin nurlanish qonuni va Stefan — Bolsman qonunini keltirib chiqardi. Shu bilan birga nurlanishning Vin taqsimotini boshqasiga almashtirish entropiya ifodasini o‘zgartirishni talab qilar edi. Plankning ta’kidlashicha, bu entropiya ortishi tamoyiliga zid kelardi. Muhimi, olim bu bosqichda qandaydir sabablarga ko‘ra ma’lum bo‘lgan teng taqsimlanish teoremasidan foydalanmadi. Erkinlik darajalari bo‘yicha energiyaning teng taqsimlanishi uni tajribaga mos kelmaydigan Reley — Jins nurlanish qonuni.
Plank formulasi va ta’sir kvanti

1900-yil boshida Plank elektromagnit entropiyaga bergan ta’rifini nazariy jihatdan asoslab berdi. Bu Vin nurlanish qonuni foydasiga yana bir dalil bo‘ldi. Shu bois Lyummer va Pringsxaymning 1900-yil sentabridagi yangi natijalari, qora jism spektrining uzun to‘lqinlar qismida Vin funksiyasidan ishonchli og‘ishlar borligini ko‘rsatib, tadqiqotchilar oldiga tub muammoni qo‘ydi. 19-oktabr 1900-yilda Plank Germaniya fizika jamiyati yig‘ilishida «Vinning nurlanish qonunini takomillashtirish haqida» (Über eine Verbesserung der Wienschen Spektralgleichung) nomli ishini taqdim etdi. Unda olim issiqlik nurlanishi nazariyasini yangi tajriba ma’lumotlari bilan moslashtirishni maqsad qildi. Ushbu ma’lumotlar va Ferdinand Kurlbaum hamda Genrix Rubensning yig‘ilishdan bir necha kun oldin Plankka ma’lum bo‘lgan so‘nggi tajribalari Vin taqsimlanish qonuni faqat qisqa to‘lqinlar va past haroratlar sohasida o‘rinli ekanini ko‘rsatardi. Entropiya bilan ossillyator energiyasi orasidagi bog‘lanish ifodasini uzun va qisqa to‘lqinlar chegaraviy holatlari orasida interpolatsiya qiladigan eng sodda tarzda umumlashtirib, Plank energiya taqsimotining formulasini oldi: , bu yerda va — ayrim doimiy kattaliklardir. Olim hozir Plank formulasi deb ataladigan ifoda tajriba ma’lumotlarini yaxshi tasvirlaydi, deb ta’kidladi. Rubens yig‘ilishdan keyingi tunni yangi formulani tajriba natijalari bilan solishtirishga bag‘ishlab, buni tasdiqladi.
Mutlaq qora jismning energiya spektri («normal spektr») taqsimoti qonunini topish muammosi mohiyatan hal qilingan bo‘lsa-da, Plank olingan formulani nazariy jihatdan asoslash, ya’ni ossillyator entropiyasining mos ifodasini keltirib chiqarish vazifasiga duch keldi. Buning uchun entropiyani termodinamik holat ehtimolligi o‘lchovi, boshqacha aytganda, bu holatni amalga oshirish usullari soni (o‘sha davr atamasi bilan «kompleksiyalar» yoki mikroholatlar) sifatida talqin qilishga murojaat etdi. Bu yondashuvni Lyudvig Bolsman taklif qilgan bo‘lsa-da, o‘sha vaqtda ilmiy dunyoda u deyarli tanilmagan edi. Bu yondashuvda entropiyani hisoblash uchun turli chastotalarda tebranuvchi ko‘p sonli ossillyatorlar o‘rtasida energiya taqsimlanishining nechta usuli borligini aniqlash zarur edi . Bu son cheksizlikka aylanmasligi uchun Plank muayyan chastotadagi ossillyatorlarning jami energiyasini teng miqdordagi aniq sondagi bo‘laklarga (elementlar yoki kvantlarga) ajratish mumkin, deb faraz qildi; har bir bo‘lak kattaligi — hozir — hozir Plank doimiysi deb ataladigan «universal doimiy» edi. Ushbu gipoteza yordamida olim entropiyani kombinatsiyalar sonining logarifmi orqali ifodaladi, muvozanat holatida entropiya maksimumga yetishi zarurligini qayd etdi va o‘zining spektral formulasiga keldi. Natijalarni «Normal spektrda nurlanish energiyasining taqsimlanish nazariyasiga doir» (Zur des Gesetzes der Energieverteilung im Normalspektrum) nomli ma’ruzada 14-dekabr 1900-yilda Germaniya fizika jamiyatining navbatdagi yig‘ilishida bayon etdi. Ular boshqacha shaklda «Normal spektrda energiyaning taqsimlanish qonuni haqida» (Über das Gesetz der Energieverteilung im Normalspektrum) maqolasida ham berildi. U 1901-yil boshida Annalen der Physik jurnalida chop etildi va katta shuhrat qozondi. Bu ishda Plank isbotning teskari tartibini tanladi: termodinamik muvozanat shartidan boshladi, Vinning siljish qonuni va kombinatorikani qo‘llab, o‘zining taqsimlanish qonuni va .
Shunday qilib, issiqlik nurlanishi nazariyasini ishlab chiqishda Plank Bolsman gazlar kinetik nazariyasiga o‘xshashlikdan foydalandi. Ammo Plank yondashuvining tub farqi sirli doimiyning paydo bo‘lishi edi. Gazlar nazariyasida kompleksiyalar sonini sanash va entropiyani hisoblash uchun qo‘llanadigan fazalar fazosi katakchalarining o‘lchami prinsipial ahamiyatga ega bo‘lmagan, nurlanish nazariyasida esa energiya elementining kattaligi qat’iy belgilangan qiymatga ega bo‘lishi shart edi. Buning sababi, ehtimol, holat ehtimolligini Bolsman fazoviy tartibsizlik, Plank esa vaqt bo‘yicha tartibsizlik o‘lchovi sifatida ta’riflagani bilan bog‘liq. Olim kattalikning kelib chiqishini tushuntirishni nazariyaning keyingi rivojlanishidagi eng muhim vazifa deb bilgan. Bu muammoni hal qilishga bo‘lgan umidini ossillyatorning yorug‘lik chiqarish jarayoni mikroskopik tafsilotlarini, ya’ni XX asr boshida shakllangan materiyaning elektron tuzilishi nazariyasini aniqlash bilan bog‘lagan. «Issiqlik nurlanishi nazariyasi bo‘yicha ma’ruzalar» (1906) asarida Gibbs yaratgan fazalar fazosi usuliga tayanib, Plank doimiyni bir o‘lchamli ossillyator uchun ikki o‘lchamli fazalar fazosining elementar sohasi sifatida yangicha talqin qildi. Bu soha o‘lchamining chastotaga bog‘liq emasligi entropiyani hisoblashda qo‘llanadigan kompleksiyalarning teng ehtimolligini ta’minlaydi. doimiy ta’sir o‘lchamligiga ega ekanini payqagan olim uni «ta’sir kvanti».
Natija: tabiat doimiylari va tabiiy birliklar tizimi

Plank o‘z nazariyasining eng muhim natijalaridan biri unda paydo bo‘lgan fizik doimiylarga chuqur ma’no berilganini hisoblagan. Olimning bu mavzuga qiziqishi ilmiy bilish haqidagi ideali — inson ongiga, madaniy farqlarga va boshqa subyektiv omillarga bog‘liq bo‘lmagan mutlaq qonuniyatlarni topish istagi bilan bog‘liq edi. Plank uchun bu ideal «tabiiy birliklar», ya’ni insoniyatning shartli kelishuvlariga emas, tabiatning fundamental qonunlariga asoslangan uzunlik, vaqt va massa birliklari tizimini yaratish imkonida namoyon bo‘lardi. Qora jismning nurlanish qonunlari bunga qulay asos yaratadi, chunki ular universal munosabatlar bo‘lib, muayyan materialning xossalariga bog‘liq emas. Plank tabiiy birliklar mavzusiga dastlab may oyida, 1899-yilda o‘z nazariyasidan kelib chiqqan Vinning nurlanish taqsimoti qonunidagi va doimiylar bilan bog‘liq holda murojaat etdi. Tajribalar asosida olim ularning son qiymatlarini aniqlab, ularga yorug‘lik tezligi va gravitatsiya doimiysi ni qo‘shdi hamda ushbu to‘rtta doimiydan uzunlik, vaqt, massa va haroratning tabiiy birliklarini yaratdi: , , va .
Keyinchalik Plank nazariyasiga ikkita yangi doimiy — ta’sir kvanti va entropiyani ehtimollik bilan bog‘lovchi yana bir doimiy kiritildi (u keyinchalik Bolsman doimiysi deb ataldi). Vinning taqsimot qonunining chegaraviy holatida kattalikka , — kattalikka esa mos kelardi. Qora jism nurlanishi tajribalari ma’lumotlari asosida hisoblangan yangi doimiyni boshqa doimiylar bilan bog‘lash mumkin edi. Bu Plankka atomizm uchun muhim bo‘lgan Avogadro doimiysini va elektroliz qonunlaridan kelib chiqadigan elementar zaryad kattaligini hisoblash imkonini berdi. Hisoblash natijalari ilgari mustaqil tajribalarda olingan natijalarga to‘liq mos tushdi. Plank uchun bu yangi baholashlarning ahamiyati elektromagnetizm va materiya tuzilishi haqidagi tasavvurlar o‘rtasida aloqa o‘rnatilishida edi. Boshqacha aytganda, ular atomlar mavjudligining inkor etib bo‘lmaydigan dalili edi. Dastlab aynan shu dalil Plank nazariyasining bosh yutug‘i sifatida qaraldi va 1908-yilgi Nobel mukofotini 1908-yilda olishiga oz qoldi. Atomizmning qat’iy tarafdori Svante Arrenius Nobel qo‘mitasida katta ta’sirga ega bo‘lib, Plank nomzodini faol tavsiya qildi. Ammo qarshi dalillar, jumladan Plank formulasining nazariy asoslari noaniqligi, mukofot egasini tanlashga hal qiluvchi ta’sir ko‘rsatdi. Tabiiy birliklarga kelsak, olim bu masalaga 1906-yilda qaytib, ularni , , doimiylar orqali qayta ifodaladi. 1930-yillardan bu tizim kvant va relyativistik fizika mutaxassislari e’tiborini keng jalb etib, Plank o‘lchov birliklari.
Plank va kvant uzlukliligi
Taniqli fan tarixchisi Tomas Kun (1978) birinchi bo‘lib ta’kidlaganidek, Plankning yuqorida ko‘rib chiqilgan issiqlik nurlanishi nazariyasiga oid dastlabki ishlarida nemis olimiga an’anaviy tarixiy talqinda nisbat beriladigan kvant uzlukliligi (discontinuity — uzluklilik) g‘oyasi ochiq ifodalanmagan. Bu davrdagi asarlarida ossillyator energiyasining kvantlanishi, ya’ni uning kattaligi bo‘lgan muayyan sondagi porsiyalar (kvantlar)ning diskret to‘plami sifatida namoyon bo‘lishi aniq ta’kidlanmagan. Kunning fikricha, Plankning o‘zi o‘sha vaqtda bunday imkoniyatni deyarli ko‘rib chiqmagan va 1900—1901-yillardagi ishlari, shuningdek «Issiqlik nurlanishi nazariyasi bo‘yicha ma’ruzalar»ning birinchi nashrida (1906) ham o‘z natijalarini sof klassik ruhda tushungan. munosabat faqat ko‘p sonli ossillyatorlar energiyasining muvozanatli taqsimotini hisoblash uchun ishlatilgan. Ayrim ossillyatorning elektromagnit maydon bilan ta’siri esa uzluksiz Maksvell tenglamalariga asoslangan. Ossillyator energiyasining vaqt bo‘yicha o‘zgarishini 1900-yilgacha keltirib chiqarilgan differensial tenglama ifodalagan va unda ham diskretlik alomatlari bo‘lmagan. Faqat keyingi yillarda ilmiy jamoatchilik Plank nazariyasi klassik tasavvurlardan voz kechishni talab etishini anglay boshladi. Bunda Paul Erenfest va Albert Eynshteynning 1906-yilda chop etilgan ishlari katta rol o‘ynadi. Ular muvozanatli nurlanishni faqat klassik yondashuvda ko‘rib chiqish Reley — Jins taqsimoti qonunini berishini ochiq ko‘rsatdi. Plank formulasini olish uchun elementar ossillyator energiyasini diskret qiymatlar to‘plami bilan cheklash kerak edi. Eynshteynga ko‘ra, yorug‘likni yutish va chiqarishda ossillyator o‘z energiyasini faqat kvantlarning butun soniga o‘zgartira olardi. Kunning so‘zlariga ko‘ra, «ma’lum ma’noda u [Eynshteynning ishi] kvant nazariyasining tug‘ilganini e’lon qildi».
Kunning xulosalari fizika tarixchilari orasida keskin munozaraga sabab bo‘ldi. Bu qarama-qarshiliklar sharhi bir necha ishda keltirilgan. Taniqli tarixchi Olivye Darrigol (Olivier Darrigol) masalaga doir qarashlarni tasnifladi. Masalan, Martin J. Kleyn va Fridrix Xund kabi tadqiqotchilar Plankning asosiy natijasi ossillyator energiyasini kvantlash, ya’ni uzluklilikni kiritish bo‘lgan degan an’anaviy qarashga amal qilishgan. Xans Kangro (Hans Kangro) va Allan Nidel (Allan Needell) esa Plank o‘z ishining oqibatlarini to‘liq anglamagan, o‘sha paytda kvant uzlukliligi tushunchasi uning uchun muhim bo‘lmagan va shu sababli aniq ifodalanmagan deb hisoblaydi. Nisbatan yangi ishlar mualliflari Kleyton Girxart (Clayton Gearhart) va Massimiliano Badino (Massimiliano Badino) ham shu qarashga moyil bo‘lib, Plankning mikrotizimlarning tuzilishi va harakati haqida taxminiy farazlar qilishni istamaganini qayd etishgan. Birinchi va ikkinchi nuqtayi nazarlar orasidagi oraliq pozitsiyani Leon Rozenfeld va Maks Jemmer egallagan. Uchinchi talqin Kunning Plank ishlari umumqabul qilingan nazariyalardan uzilish haqida da’vo qilmagan va fizikaga kvant uzlukliligini kiritmagan degan xulosasida aks etgan. Darrigol ham Kun fikriga qo‘shilgan, ammo Plank faoliyatini hozir klassik fizika deb ataluvchi sohaga bir ma’noda kiritish mushkulligini, chunki o‘sha davrda uning chegaralari aniq bo‘lmaganini ta’kidlagan. Hozirga kelib Kunning dalillari ko‘plab tarixchilar tomonidan katta darajada qabul qilingan, munozara esa Plank ishlari, xususan Plank va Bolsman statistik usullarining murakkab o‘zaro aloqalarini yaxshiroq tushunishga xizmat qilgan. Shunga qaramay, mutaxassislar to‘liq yakdillikka erishmagan. Darrigol ta’kidlaganidek, munozara Plankning fizika taraqqiyotidagi o‘rnini kamaytirmaydi:
Bu «kvant nazariyasining otasi» 1900-yilda hech qanday muhim yangilik kiritmagan degani emas. U fundamental h doimiyni ajratib ko‘rsatdi va keyinchalik qora jism nurlanishi qonunining kvant-nazariy isboti deb qaralishi mumkin bo‘lgan narsaning formal asosini berdi. Bu kvant nazariyasi tarixida takrorlanadigan xususiyatning dastlabki misolidir: yangi matematik sxemalarning «to‘g‘ri» talqini odatda ular yaratilganidan keyin paydo bo‘lgan.keyinchalik keyinroq kvant-nazariy isboti deb qaralishi mumkin edi. Bu kvant nazariyasi tarixining takroriy xususiyatidan ilk misol: yangi matematik sxemalarning «to‘g‘ri» talqini odatda ular so‘ng paydo bo‘ladi.
Asl matn (ingl.)Bu «kvant nazariyasining otasi» 1900-yilda hech qanday muhim yangilik kiritmagan degani emas. U fundamental h doimiyni ajratib ko‘rsatdi va keyinchalik qora jism qonunining kvant-nazariy isboti deb qaralishi mumkin bo‘lgan ishning formal asosini yaratdi. Bu kvant nazariyasi tarixida takrorlanadigan xususiyatning birinchi misoli: yangi matematik sxemalarning «to‘g‘ri» talqini odatda ular yaratilganidan keyin paydo bo‘lgan.— Darrigol O. C-sonlardan q-sonlarga: kvant nazariyasi tarixida klassik analogiya. — Berkli: Kaliforniya universiteti nashriyoti, 1992. — bet. xviii.
Keyingi voqealar rivojida Xendrik Lorensning Matematiklar kongressidagi Rimda 1908-yilda. Golland olimi o‘z ma’ruzasida muvozanatli issiqlik nurlanishining xossalarini klassik elektron nazariya yordamida tushuntirib bo‘lmasligini tan oldi; keyingi munozarada u nurlanishning yutilishi va chiqarilishi uzlukli xususiyatga ega bo‘lishi haqidagi gipotezani bevosita tilga oldi. Lorensning ilmiy dunyodagi obro‘si va dalillarining ravshanligi kvant gipotezasiga jiddiy munosabat shakllanishiga xizmat qildi, tez orada uni ko‘plab olimlar qabul qilishdi. Plank ham bundan chetda qolmadi: u klassik fizikadan tubdan chekinish zarurligini ochiq tan oldi. 1909-yil oxiri — 1910-yil boshida u elementar nurlanish jarayonlarining uzlukli tabiatini birinchi marta omma oldida qo‘llab-quvvatladi, biroq Eynshteynning yorug‘lik kvantlari haqidagi qarashlariga qarshi chiqdi. Bu voqealar olimni 1901-yildan beri ilk bor issiqlik nurlanishi nazariyasiga qaytishga va uni yangi kvant tasavvurlari asosida o‘zgartirishga undadi.
Plankning nurlanish nazariyasiga kiritilgan o‘zgartirishlar

Kvant nazariyasining ahvoli haqidagi mulohazalarini olim birinchi Solve kongressida 1911-yil kuzida qilgan ma’ruzasida olim muvozanatli nurlanishning to‘g‘ri qonunini keltirib chiqarishning turli usullarini ko‘rib chiqdi va ta’sir kvantini fazalar fazosining elementar katakchasi sifatida talqin etdi. U «klassik dinamika doirasi… qo‘pol sezgi a’zolarimiz bilan bevosita kuzatib bo‘lmaydigan barcha fizik hodisalarni qamrab olish uchun juda torlik qilganini» tan olgan bo‘lsa-da, mavjud yondashuvlarni tahlil qilib, «ossillyator energiyasi albatta energiya elementiga karrali bo‘lishi kerak degan… farazdan voz kechishdan boshqa yo‘l yo‘q» degan xulosaga keldi. Issiqlik nurlanishi nazariyasini qayta ko‘rib chiqish natijasida Plankning «ikkinchi nazariyasi» yuzaga keldi. U ilk bor 1911-yil boshida taqdim etildi, 1912-yilda esa «Issiqlik nurlanishi nazariyasi bo‘yicha ma’ruzalar»ning ikkinchi nashrida to‘liq bayon qilindi. Bu nazariyaning o‘ziga xos xususiyati ossillyator tomonidan nurlanishning yutilishi va chiqarilishi jarayonlarining nosimmetrik talqin etilishi edi. Agar Plank 1908—1910-yillarda ossillyator faqat butun sondagi energiya kvantlarini yutishi, keyin esa klassik fizika qonunlariga muvofiq uzluksiz o‘zgarishi mumkin deb o‘ylagan bo‘lsa, ikkinchi nazariyada buning aksi kuzatildi. Olim endi faqat nurlanishning chiqarilishini diskret jarayon, ossillyatorning qo‘zg‘alishini esa uzluksiz jarayon deb qaradi. Bu qora jismning muvozanatli nurlanishi formulasini keltirib chiqarishni sezilarli darajada osonlashtirdi: Maksvell elektrodinamikasi faqat yutilish tezligini aniqlashda ishlatilgan, yorug‘lik chiqishi esa fazalar fazosini kattalikdagi elementlarga bo‘lishga asoslangan statistik yondashuv bilan tasvirlangan. Ossillyatorlarning o‘rtacha energiyasini hisoblab, entropiya bilan bog‘lagach, Plank o‘z nurlanish qonuniga erishdi. Ikkinchi nazariya ko‘pincha Plankning konservatizmi, klassikadan keskin voz kecha olmaganining belgisi deb talqin qilinadi. Ammo Kunning fikricha, nemis fizigi uchun bu nazariya «orqaga chekinish emas, balki keskin qadam, uzluklilikka hech bo‘lmaganda qandaydir o‘rin ajratgan uning birinchi nazariyasi edi».
. Plankning ikkinchi nazariyasida kvant fizikasi rivoji uchun muhim bir nechta jihat mavjud. Birinchidan, unda elementar jarayonlarning tasodifiy tabiatiga doir, aftidan, eng dastlabki faraz bor: Plankga ko‘ra, kvant energiyaning chiqarilishi ossillyator uzluksiz yutish orqali energiyani to‘plagach, ma’lum ehtimollik bilan sodir bo‘ladi. Ikkinchidan, olim o‘zi topgan ifodadagi proporsionallik doimiysini aniqlash uchun katta nurlanish intensivligi (harorat) chegaraviy holatini ko‘rib chiqdi. Bu holatda klassik Reley — Jins qonuni o‘rinli. Bu ehtimol keyinchalik «moslik tamoyili» deb nomlangan yondashuvning birinchi misoli edi. Uchinchidan, ikkinchi nazariyada ossillyatorning o‘rtacha energiyasi ifodasiga qo‘shimcha had kirdi. Natijada mutlaq nol haroratda energiya nolga teng bo‘lmay, ga teng edi. Shu tariqa fizikada «nol energiyasi» tushunchasi vujudga keldi. Keyingi yillarda qator fizik-kimyoviy hodisalarni tushuntirishda qo‘llangan nol energiyasi konsepsiyasi o‘zgartirilgan shaklda zamonaviy kvant mexanikasida ham saqlanib qolgan. Bundan tashqari, ikkinchi nazariya fotoeffekt xususiyatlarini o‘sha davr uchun o‘ta keskin sanalgan yorug‘lik kvantlari gipotezasiga murojaat etmasdan izohlash uchun ishlatildi va Nils Borning atom spektrlariga oid ishlariga bevosita ta’sir ko‘rsatdi.
Kvant tushunchalarining spektral qonuniyatlarga tatbiqi ikkinchi nazariyani hal etib bo‘lmaydigan muammolarga duchor etdi. Frank — Gers tajribalaridan keyin muallifning o‘zi uni rad etdi. 1914-yilda Plank «uchinchi nazariya»ni taklif qildi. Unga ko‘ra, nurlanishni chiqarish ham, yutish ham uzluksiz jarayon, kvant effektlari esa faqat moddiy zarrachalar to‘qnashuvi natijasida yuzaga keladi. Yangi nazariya asossizligini o‘sha yilning o‘zida Adrian Fokker ko‘rsatdi. Plankning nazariy tasavvurlarini yangi ma’lumotlar bilan uyg‘unlashtirishga urinishlari keyingi yillarda ham davom etdi. Nihoyat, 1920-yillar boshida u Bor nazariyasi.
Kvant nazariyasiga oid boshqa ishlar
1910-yildan keyin olimlar kvant uzlukliligi g‘oyasining ahamiyatini anglagani sari kvant tushunchalarini yangi fizik masalalarga, masalan, moddalarning solishtirma issiqlik sig‘imini hisoblash yoki atom tuzilishini aniqlashga qo‘llash urinishlari kuchaydi. Kvant fizikasi rivojida qora jism nurlanishi nazariyasining o‘rni tobora kamaydi. Bu tendensiya Plank ishlarida ham aks etdi: u zamonaviy kvant mexanikasidan oldingi «eski kvant nazariyasi» doirasida boshqa masalalarga murojaat qila boshladi. 1911-yilgi Solve kongressida Anri Puankare fazalar fazosini ajratish muammosini ilgari surdi: fazalar fazosini ta’sir kvanti belgilaydigan hajmli elementar katakchalarga bo‘lish muammosini ilgari surdi . Bitta erkinlik darajasi bo‘lgan tizim uchun bu oson, ammo erkinlik darajalari ko‘p tizimlarga umumlashtirish qiyin edi. Plank yechimni «Fazalar fazosining fizik tuzilishi» (Die physikalische Struktur des Phasenraumes, 1916) maqolasida topdi. Bu ish kvant nazariyasini murakkab tizimlarga umumlashtirishda muhim rol o‘ynadi. U erkinlik darajasiga ega tizimda fazalar fazosini hajmi o‘lchamli, statsionar holatlar ni esa harakat integrallari belgilaydigan sirtlarning kesishish sohalariga mos qo‘yish mumkinligini ko‘rsatdi. Ular harakat integrallari.
Plankning bir necha erkinlik darajasiga ega tizimlarni tahlil qilish usuli matematik jihatdan deyarli o‘sha paytda Arnold Zommerfeld yaratgan va Bor — Zommerfeldning kvant shartlariga asoslangan mashhur usulga teng kuchli edi. O‘z nazariyasini qo‘llash misoli sifatida Plank aylanuvchi dipol (rotator) muammosini ko‘rib chiqdi. Bu ikki atomli gazlar, xususan molekulyar vodorodning solishtirma issiqlik sig‘imini hisoblash uchun muhim edi. U bitta erkinlik darajasidan farqli ravishda, fazalar fazosining katakchalari turli holatlarda har xil o‘lchamga ega ekanini, demak, statistik yig‘indini hisoblashda hadlarni tegishli «vaznlar»ga ko‘paytirish zarurligini ko‘rsatdi. Bu xulosa nazariyani bir necha erkinlik darajasiga umumlashtirish muhimligini tasdiqladi, ammo solishtirma issiqlik sig‘imi muammosi to‘liq hal etilmadi. Ushbu muammoga qiziqish Plankni 1914-yilda Adrian Fokker ishlab chiqqan, nurlanish maydoni bilan muvozanatdagi rotator fluktuatsiyalarini tasvirlovchi yondashuvni o‘zgartirishga undadi. 1917-yil Plank keyinchalik statistik mexanikada Fokker — Plank tenglamasi nomi bilan mashhur bo‘lgan ifodani asosladi. Plank fazalar fazosi tuzilishi tahlilini qo‘llagan yana bir masala kvant ideal gazining entropiyasi uchun to‘g‘ri ifoda yaratish, xususan tizim o‘lchami bilan bog‘liq qo‘shimcha hadni tushuntirishga urinish edi (bu muammo ba’zan Gibbs paradoksi).
Plank 1925-yilda matritsaviy mexanika paydo bo‘lishini umid bilan kutib oldi, keyingi yili esa Ervin Shryodinger to‘lqin mexanikasidan katta ruhlandi. U kvant nazariyasiga uzluksizlik unsurini qaytargandek tuyuldi. modda to‘lqinlari talqinida ko‘p narsa noaniqligicha qolgan bo‘lsa-da, Plank hodisalarni differensial tenglamalar orqali tasvirlashga qaytishni shubhasiz olg‘a siljish deb hisobladi. Bundan tashqari, to‘lqin mexanikasi oldingi kvant nazariyalariga qaraganda klassik mexanika bilan aniqroq bog‘liq edi. Olimni bu aloqa ayniqsa qiziqtirar, u mavzuga ko‘p bor qaytardi. 1940-yilda «To‘lqin va korpuskulyar mexanika sinteziga urinish» (Versuch einer Synthese zwischen Wellenmechanik und Korpuskularmechanik) deb nomlangan bir necha ishida Plank to‘lqin mexanikasidan korpuskulyar mexanikaga o‘tishni chegaradagi jarayon sifatida taqdim etdi. U bu o‘tish yuz beradigan shartni topdi va natijalar klassik hamda kvant fizikasi o‘rtasidagi uzilishni bartaraf etishga yordam berishiga umid qildi. Falsafiy nuqtayi nazardan Plank kvant mexanikasining ehtimollik talqinini tanqid qildi. U buni qat’iy sababiyat (klassik determinizm) g‘oyasiga, demak, fizik bilish idealiga zid deb bilgan. Uning pozitsiyasi pozitivizmga salbiy munosabati bilan chambarchas bog‘liq edi. Ammo kvant mexanikasining shubhasiz yutuqlari olimni tanqidini sezilarli yumshatishga majbur qildi.
Nisbiylik nazariyasi va optikaga oid ishlar
Plank birinchilardan bo‘lib Albert Eynshteynning «Harakatlanuvchi jismlarning elektrodinamikasiga doir» (1905) asari ahamiyatini birinchilardan bo‘lib anglagan. Unda maxsus nisbiylik nazariyasi. O‘sha paytda Valter Kaufman tajribalari nisbiylik nazariyasi xulosalarini tasdiqlamagan bo‘lsa-da, Plank Eynshteyn erishgan butun fanni sezilarli soddalashtirish natijasi yangi nazariyani qo‘llash va rivojlantirish uchun yetarli asos deb bildi. 1906-yil 23-martda u Germaniya fizika jamiyati yig‘ilishida «Nisbiylik tamoyili va mexanikaning asosiy tenglamalari» (Das Prinzip der Relativität und die Grundgleichungen der Mechanik) mavzusida ma’ruza qildi. Unda birinchi bo‘lib relyativistik dinamika va Lagranj funksiyasini relyativistik moddiy nuqta uchun aniqladi. 1907-yilda esa «Harakatlanuvchi tizimlar dinamikasiga doir» (Zur Dynamik bewegter Systeme) ishida Plank harakatlanuvchi mutlaq qora jism nurlanishi masalasini ilk bor ko‘rib chiqdi va shu tariqa relyativistik termodinamika tezlik bilan harakatlanuvchi sanoq sistemasiga o‘tganda qator termodinamik kattaliklarning o‘zgarishini keltirib chiqardi. Xususan, harorat uchun shaklidagi ifoda olindi, bu yerda , bu yerda — yorug‘lik tezligi. Bu munosabat uzoq yillar to‘g‘ri deb hisoblandi. 1962-yilda Genrix Ott (ingl. Heinrich Ott) uni shubha ostiga olib, formulasini oldi. Ottning ishi relyativistik termodinamika asoslari haqida qizg‘in bahsga sabab bo‘ldi. Bu tafovutlar, ehtimol, issiqlik miqdori tushunchasining turlicha ta’riflanishi bilan bog‘liq bo‘lib, tub qarama-qarshilikka olib kelmaydi.
XX asrning dastlabki yillarida e’lon qilingan Plankning bir qancha ishlari optika masalalariga bag‘ishlangan. 1902-yilda u elektromagnit nurlanishga statistik qonuniyatlarni tatbiq etishga asoslangan «tabiiy» yoki «oq» yorug‘lik nazariyasiga keldi. 1902—1905-yillarda yorug‘lik dispersiyasi, xususan, normal dispersiyali bir jinsli muhitda yorug‘likning so‘nishini hisobladi. 1905-yilda metallarning optik xossalariga bag‘ishlangan ish yozdi..
Plank pedagog va darsliklar muallifi sifatida

Plank Berlinda o‘ziga xos ilmiy maktab yaratmagan, uning Arnold Zommerfeldning Myunxendagi yoki Maks Bornning Gyottingendagi shogirdlarichalik ko‘p shogirdi yo‘q edi. Bunga Plankning yosh olimlardan mustaqillikni qat’iy talab qilgani va o‘zining bandligi sabab bo‘lgan; amalda u shogirdlarining ishini nazorat qilmagan. Shunga qaramay, bir qator mashhur fiziklar faoliyatini Plank rahbarligida boshladi, jumladan yigirmaga yaqin kishi doktorlik dissertatsiyasini himoya qildi. Ularning orasida Maks Abraham (1897), , Maks fon Laue (1903), , Morits Shlik (1904), , Valter Meysner (1906), , Frits Rayxe (nem. Fritz Reiche; 1907), , Ernst Lamla (nem. Ernst Lamla; 1912), , Valter Shottki (1912), va Valter Bote (1914) bor edi. Pedagogikaga oid nazariy muammolar haqida gapirganda, Plank ilm rivoji uchun puxta maktab ta’limi zarurligini ta’kidlardi. Uningcha, «ko‘plab faktlarni o‘rganishdan ko‘ra ularni to‘g‘ri talqin qilishga ko‘proq e’tibor berish muhim». Bu ilmiy natijalarni yuzaki va tanqidsiz qabul qilishdan saqlab, vijdonlilik va ilmiy mustaqillikni rivojlantiradi. Nemis olimi yangi natijalarga erishish uchun muhim ikki qoida ham ilgari surgan: fanda «faqat jasurlar g‘alaba qozonadi» va «muvaffaqiyatga erishish uchun hozir erishish mumkin bo‘lganidan biroz balandroq maqsad qo‘yish kerak».
. Plank ma’ruzachi sifatida ham mashhur edi. Kil universitetidagi hamkasblari uning ravon, tabiiy va hissiyotli ma’ruzalarini hamda tinglovchilarni mavzuga qiziqtira olishini qayd etgan. Berlinlik talabalaridan biri keyin shunday eslagan: «U ma’ruza davomida konspektdan foydalanmasdi. Hech qachon xato qilmas va tutilib qolmasdi. Juda kam hollarda qaydlarini chiqarib, doskaga qarab «ha» der, so‘ng ularni yana yashirardi. Men eshitgan eng yaxshi ma’ruzachi shu edi». Liza Maytner 1907-yilda Plank bilan tanishib, tez orada uning oilasiga yaqin do‘st bo‘ldi. U Venadagi ustozi Bolsman bilan taqqoslab, «Plankning ma’ruzalari nihoyatda ravshan bo‘lsa-da, bir oz hissiz va haddan tashqari mulohazakor tuyulardi» deb yozgan. Biroq uning aytishicha, professorni yaqindan tanigach, Plankning vazmin va biroz sovuq shaxsiyati haqidagi dastlabki taassurotlar yo‘qolgan. Ma’ruzalari asosida Plank besh jildlik «Nazariy fizikaga kirish» (1916—1930) kursini yaratdi. Boshqa darsliklari — «Termodinamika ma’ruzalari» (1897), «Issiqlik nurlanishi nazariyasi bo‘yicha ma’ruzalar» (1906) va «Nazariy fizikadan sakkiz ma’ruza» (1910). Bu asarlarning barchasi ko‘p bor qayta nashr etilib, turli tillarga tarjima qilingan. Plankning termodinamika va issiqlik nurlanishi haqidagi kitoblari to‘g‘risida Eynshteyn shunday degan:
Bu kitoblarni qo‘lga olganda his etiladigan huzurning katta qismi Plankning barcha ishlariga xos sodda, chinakam badiiy uslubdan kelib chiqadi. Uning asarlarini o‘rganar ekansiz, badiiylikka intilish ijodining asosiy harakatlantiruvchi kuchlaridan biri degan taassurot tug‘iladi. Axir Plank gimnaziyani bitirgach, o‘zini matematika va fizikaga bag‘ishlashmi yoki musiqagami, deb ikkilanib qolganini bejiz hikoya qilishmaydi.
— Eynshteyn A. Maks Plank tadqiqotchi sifatida // Eynshteyn A. Ilmiy asarlar to‘plami. — M.: Nauka, 1967. — 4-jild. — 13-bet.
Falsafiy va diniy qarashlari
Fan tarixi va falsafasiga oid ishlar
Plank umri davomida fan tarixi va falsafasi masalalariga ko‘p marta murojaat qilgan. Uning biograflari Ye. M. Klyaus va U. I. Frankfurt bu sohadagi ishlarini bir necha guruhga ajratgan:
- umumiy xarakterdagi ishlar: «Energiyaning saqlanish tamoyili» (1887), «Dunyoning fizik manzarasi birligi» (1909), «Eng kichik ta’sir tamoyili» (1914), «Yangi fizika haqida» (1929), «Nazariy fizika» (1930), «Ilmiy g‘oyalarning kelib chiqishi va ta’siri» (1933) va boshqalar;
- o‘tmishdagi (Gelmgols, , Maksvell, , Leybnis) hamda Plankning zamondoshlari (Genrix Gers, , Drude, , Rubens, , Lorens, , Zommerfeld, , Laue);
- Plankning o‘z faoliyatiga bag‘ishlangan ishlar: «Kvant nazariyasining paydo bo‘lishi va bosqichma-bosqich rivojlanishi» (Nobel ma’ruzasi, 1920), «Ta’sir kvanti kashf etilishi tarixiga doir» (1943), «Ilmiy avtobiografiya» (1946), «Xotiralar» (1947).
Plankning fikricha, fan tarixini o‘rganish ilm-fan rivojining qonuniyatlarini aniqlash va uning kelajakdagi yo‘nalishini oldindan ko‘ra bilishga yordam beradi. Bu olimning dunyoqarashini kengaytirish, o‘zidan oldingi tadqiqotchilarning xato va yanglishishlarini takrorlamaslik uchun muhim yordamchi vositadir. Fan taraqqiyotini o‘rganish buyuk olimlar shaxsiyatini tadqiq etish bilan chambarchas bog‘liq. Plankning fan tarixiga qiziqishi energiyaning saqlanish qonunining mazmuni, sababiyat va eng kichik ta’sir tamoyillari, fan metodologiyasi hamda iroda erkinligi, fanning falsafa va din bilan aloqasi kabi masalalardagi qarashlari bilan uzviy bog‘liq edi. Olim ilmiy faoliyatda dunyoqarashning ahamiyatini tan olib, asosan materialistik qarashlarga amal qilgan: fanning bosh maqsadini real mavjud tashqi olamni bilish deb e’lon qilgan, tabiatshunoslikni insoniyat jamiyatining amaliy vazifalari bilan bog‘lagan, ilmiy taraqqiyotda tajribaga birinchi darajali ahamiyat bergan. U dunyodagi hodisalar va o‘zaro aloqalarning ongimizdagi aksi sifatida yagona fizik dunyo manzarasini yaratishni nihoyatda muhim deb hisoblagan va shunday degan: «…tadqiqotchining vazifasi o‘zining dunyo haqidagi tasavvurini haqiqiy dunyoga tobora yaqinlashtirishdan iborat».
Max va energetika maktabi qarashlarining tanqidi
Plankning falsafiy qarashlari uning Ernst Max va Vilgelm Ostvald bilan olib borgan bahslarida ham namoyon bo‘lgan. Bu ikki olimning qarashlari XIX asr oxiri — XX asr boshlarida ancha ommalashgan edi. Plankning e’tirof etishicha, yoshligida u Max falsafasining tarafdori bo‘lgan. Bu ta’limotga ko‘ra, yagona haqiqat — o‘z sezgilarimiz, fan esa fikrlarimizni o‘sha sezgilarga imkon qadar tejamli tarzda moslashtiradi. Plankning fikricha, maxcha pozitivizmning paydo bo‘lishi sof mexanistik dunyoqarash bilan bog‘langan umidlarning oqlanmaganidan kelib chiqqan. U Max haqida shunday yozgan: «mash’um skeptitsizm qarshisida tabiatni har qanday tadqiq qilish uchun yagona to‘g‘ri boshlang‘ich nuqtani sezgi a’zolari taassurotlaridan topganligi uning ulkan xizmatidir. Ammo u maqsadidan nariga o‘tib ketdi: mexanistik dunyoqarashni ag‘darib, barcha fizik dunyoqarashni ham inkor etdi». Xususan, XX asr boshidagi fan ko‘plab dalillar keltirganiga qaramay, Max atomlarning mavjudligini rad etardi. Plank esa atomlarni sayyoralardan kam bo‘lmagan darajada real deb bilgan.

Plankning maxizm bilan dastlabki kelishmovchiliklari «Energiyaning saqlanish tamoyili» (1887) asaridayoq ko‘ringan. Maxga ochiq qarshi chiqishi 1908-yil dekabrida Die Einhalt des physikalischen Weltbildes nomli «Dunyoning fizik manzarasi birligi» ma’ruzasida bo‘lib, u Leyden universitetida o‘qilgan. Plank Max rad etgan atomizmni himoya qildi, tashqi olam faqat sezgilardan iborat emas, obyektiv ravishda mavjudligiga ishonchini bildirdi va Max falsafasining asosi bo‘lgan «tafakkur tejamkorligi tamoyili»ni tanqid qildi. O‘tmishdagi buyuk olimlar haqida gapirib, u «ularning barcha faoliyati negizida o‘zlarining dunyo manzarasi haqiqiy ekaniga mustahkam ishonch yotgan. Shu shubhasiz haqiqatni hisobga olganda, agar Maxning tejamkorlik tamoyili bilish nazariyasining markaziga aylanganida, ilg‘or tafakkur egalarining fikrlash tartibi buzilishi, tasavvurining parvozi susayishi va fan taraqqiyoti halokatli darajada sekinlashishi mumkin edi, degan xavotirni yengish qiyin» deb aytgan. Max bunga javoban (1910) Plank qarashlarini keskin tanqid qildi. Avstriyalik faylasuf, jumladan, atomizmni barcha dinlar kabi xurofot va jaholatga asoslangan din shakli deb e’lon qildi. Plank navbatdagi maqolasida bahsni davom ettirib, «Max nazariyasiday sof formal nazariya umuman hech qanday aniq fizik natija — na to‘g‘ri, na noto‘g‘ri natija bera oladi…» deb qayd etdi. Maxning fizik hodisalarga doir aniq xulosalarini tahlil qilib, Plank raqibining termodinamika qonunlari haqidagi tasavvurlari noto‘g‘riligini ko‘rsatdi va tafakkur tejamkorligi tamoyiliga tayanishdan kelib chiqqan boshqa xatolarni aniqladi.
Keyingi yillarda Plank pozitivizmga ko‘p bora qarshi chiqdi; uni fan uchun katta xavf deb hisoblar, joy, vaqt, madaniy ta’sir va boshqa subyektiv omillarga bog‘liq bo‘lmagan yagona ilmiy tasavvurlarning muhimligini qayta-qayta ta’kidlardi. Berlin professori qarashlarini faqat «eski» maxistlar Vilgelm Ostvald va Yozef Pettsold (nem. Joseph Petzold)gina emas, pozitivizm kuchli ta’sir ko‘rsatgan yosh Eynshteyn ham tanqid qilgan. Tanqidchilar Max bilan Plankning qarashlarida ko‘ringanidan ko‘ra ko‘proq o‘xshashlik borligini qayd etishgan. Plank falsafiy munozara doirasidan tashqariga chiqadigan haddan tashqari keskin hujumlarda ayblangan. Biroq vaqt o‘tishi bilan Zommerfeld, Eynshteyn va Laue kabi yetakchi nemis fiziklari Max falsafasining samarasizligini qayd etib, Plankni qo‘llab-quvvatladi. Max bilan bahs Plankka faylasuf sifatida shuhrat keltirdi va amalda uning faoliyatida yangi sohani ochdi. Shu munosabat bilan ilohiyotchi va tarixchi Adolf fon Garnak shunday yozgan (1911):
Ko‘pchilik bizning avlodimizda faylasuf yo‘qligidan shikoyat qiladi. Bu adolatsizlik: endi faylasuflar boshqa sohalarga mansub. Ularning ismlari Maks Plank va Albert Eynshteyn.
Asl matn (ingl.)Odamlar bizning avlodimizda faylasuf yo‘qligidan shikoyat qilishadi. Bu adolatsiz: endi ular boshqa fakultetlarda. Ularning ismlari Maks Plank va Albert Eynshteyn.— Iqtibos manbasi: Heilbron J. L. Halol insonning dilemmasi: Maks Plank nemis fani vakili sifatida. — Berkli: Kaliforniya universiteti nashriyoti, 1986. — bet. 59—60.
1890-yillar boshida Max g‘oyalari ta’sirida Ostvald Leypsigda energetika maktabi deb atalgan yo‘nalishga asos soldi. «Energetiklar» atomlarning mavjudligini inkor etib, yagona haqiqat energiya ekanini e’lon qilishdi. 1891-yilda energiyaning saqlanish tamoyili birgina o‘zi butun mexanikani yaratishga yetarli emas deb hisoblagan Plank Ostvaldning «Energetika ta’limoti» kitobi yuzasidan u bilan yozishmalar boshladi. Ko‘p o‘tmay keskin ommaviy munozara avj oldi. Yangi maktabning asosiy muxolifi Lyudvig Bolsman bo‘lib, u energetikani atomizm nuqtayi nazaridan tanqid qildi. Plank Bolsman tarafini oldi, ammo qarashlari bir oz farq qilardi: Ostvald va hamfikrlari ayrim termodinamik tushunchalarni noto‘g‘ri talqin qilayotganini hamda termodinamikaning ikkinchi qonuni mazmunini anglamayotganini ta’kidladi. Plankning «Yangi energetikaga qarshi» (Gegen die neuere Energetik, 1896) maqolasi haqida Eynshteyn shunday yozgan:
Bu [maqola] mohirona yozilgan qisqa qayd bo‘lib, energetikaning evristik usul sifatida hech qanday qiymati yo‘qligini, hatto u asossiz tushunchalar bilan ish ko‘rishini ko‘rsatadi. Haqiqiy ilmiy fikrlash tarafdori bo‘lgan har bir kishi bu jonli uslubdagi qaydni o‘qib, unda tanqid qilinayotgan ishlardan ko‘ngli qolganining o‘rnini qoplagandek bo‘ladi.
— Eynshteyn A. Maks Plank tadqiqotchi sifatida // Eynshteyn A. Ilmiy asarlar to‘plami. — M.: Nauka, 1967. — 4-jild. — 10-bet.
Dinga munosabati
Plankning dinga qiziqishi ko‘p jihatdan uning kelib chiqishi bilan bog‘liq: bir qancha qarindoshlari ilohiyot bilan shug‘ullangan, o‘zi lyuteran ruhida tarbiyalangan va uyushgan dinning qadr-qimmatiga hech qachon shubha qilmagan. U dasturxon atrofida duo o‘qigani, 1920-yildan umrining oxirigacha cherkov oqsoqoli bo‘lib Gryunevaldda xizmat qilgani ma’lum. Plank fanni umumlashgan axloq ma’nosida tushunilgan din bilan birlashtirishga ko‘p bora qarshi chiqqan. 1920-yillarda ilm-fandan sababiyatni chiqarib, uning o‘rniga «iroda erkinligi»ni kiritish urinishlarini tanqid qilgan, spiritualizm, , astrologiya, , teosofiya va Birinchi jahon urushidan keyin ommalashgan boshqa yo‘nalishlarning asossizligini ochib bergan, Osvald Shpengler va Rudolf Shtayner kabi mualliflarning qarashlari fan uchun xavfli ekanidan ogohlantirgan. Shu bilan birga Plank fan va dinni qarama-qarshi qo‘ymagan, ularni birdek zarur deb bilgan. Olim 1937-yil mayida ilk bor o‘qigan, keyin ko‘p bora chop etilgan «Din va tabiatshunoslik» (Religion und Wissenschaft) ma’ruzasini Plank ilk bor 1937-yil mayida o‘qigan va keyinchalik u bir necha marta nashr etilgan. Ushbu chiqish olimning mamlakatidagi voqealarga va fashistik tuzum harakatlariga munosabatini ham aks ettirgan; optimizmi, aql bilan e’tiqodni o‘ziga xos uyg‘unlashtirishi e’tiborni tortgan. Plank dinni axloq va insonparvarlikning asosi deb bilgan:
Din va tabiatshunoslik ayrimlar bugun o‘ylagani yoki xavotir olganidek, bir-birini inkor etmaydi; aksincha, bir-birini to‘ldiradi va taqozo etadi… Bilim va ko‘nikmalarni dunyoqarashga oid e’tiqodlar bilan almashtirib bo‘lmaganidek, sof aqliy bilish asosida axloqiy muammolarga to‘g‘ri munosabat shakllantirib ham bo‘lmaydi. Biroq bu ikki yo‘l bir-biridan ajralmaydi: ular yonma-yon boradi va cheksizlikda bir maqsadda tutashadi.
— Plank M. Din va tabiatshunoslik // Falsafa masalalari. — 1990. — № 8.
Plank o‘z ma’ruzalarida hech qachon Masih ismini tilga olmagan, o‘zi nasroniylikning muayyan yo‘nalishiga, masalan, katoliklikka o‘tgani haqidagi mish-mishlarni rad etishni lozim topgan. U yoshligidan «dindor kayfiyatda» bo‘lsa-da, «shaxsiy xudo»ga, xususan nasroniylarning Xudosiga ishonmaganini ta’kidlagan. Shu jihatdan uning e’tiqodi Eynshteynning diniy tuyg‘usiga o‘xshardi. Bu haqda Liza Maytner: ham yozgan: «Albatta, Plankning e’tiqodi muayyan dinga mansub emas edi; lekin u dindor edi (Spinoza va Gyote ma’nosida) va buni har doim ta’kidlar edi».[aniqlashtirish].
Mukofotlari va a’zoliklari
- Gelmgols medali (1914)
- «Ilm-fan va san’atdagi xizmatlari uchun» (1915)
- Fizika bo‘yicha Nobel mukofoti (1918)
- Lorens medali (1927)
- Franklin medali (1927)
- Germaniya davlatining burgut qalqoni (1928)
- Maks Plank medali (1929)
- Kopli medali (1929)
- Gutri medali va mukofoti (1932)
- Garnak medali (1933)
- Gyote mukofoti (1945)
- Kil (1947)
- shahrining faxriy fuqarosi. Prussiya, , Bavariya, , Gyottingen va Drezden fanlar akademiyalari a’zosi.
- Shuningdek, SSSR Fanlar akademiyasi (1926), , London Qirollik jamiyati (1926), , AQSh Milliy fanlar akademiyasi (1926), , Linchei akademiyasi, , Avstriya, , Daniya, , Irlandiya, Finlandiya, Gretsiya, , Niderlandiya, , Vengriya, va Shvetsiya fanlar akademiyalarining xorijiy a’zosi.
- Quyidagi universitetlarning faxriy doktori: Frankfurt, , Rostok, , Grats, , Afina, , Kembrij, , London, , Glazgo universitetlari hamda Berlin va Myunxen
Xotira
- 1948-yilda Maks Plank jamiyati tashkil etilib, u Kayzer Vilgelm jamiyatining o‘rnini egalladi va Germaniya bo‘ylab bir qator ilmiy-tadqiqot institutlarini birlashtirdi.
- 1929-yildan Germaniya fizika jamiyati nazariy fizikadagi yutuqlar uchun Maks Plank nomidagi medalni topshirib keladi. Dastlabki sovrindorlar Albert Eynshteyn va Plankning o‘zi bo‘lgan. 1990-yildan Maks Plank va Aleksandr fon Gumboldt jamiyatlari Maks Plank mukofotini nemis va xorijiy olimlar hamkorligini rag‘batlantirish maqsadida taqdim etadi.
- Plank nomi (1069) Plankiya[ingl.] asteroidiga berilgan. Uni Maks Volf 1927-yilda kashf etgan. Shuningdek, Oydagi krater ham uning nomi bilan ataladi. 2009-yilda «Plank» kosmik teleskopi ishga tushirildi; u mikroto‘lqinli relikt nurlanishni va boshqa ilmiy vazifalarni o‘rganishga mo‘ljallangan.
- 2013-yilda Maks Plank sharafiga organizmlarning yangi turi — Pristionchus maxplancki.
- nomlandi.Berlin universiteti hovlisida Maks Plank yodgorligi o‘rnatilgan. Uni taniqli haykaltarosh Bernxard Xayliger (nem. Bernhard Heiliger) 1949-yilda yaratgan, ammo 2006-yilgacha Berlin chekkasidagi Fizika institutida saqlangan (bunga haykalning modernistik uslubi sabab bo‘lgan). 2010-yilda yodgorlik nusxasi DESYning Soytendagi ikkinchi hududiga o‘rnatildi. 1958-yilda, olim tavalludining yuz yilligida, nazariy fizika instituti joylashgan universitet bosh binosining g‘arbiy qanoti peshtoqiga ( Unter den Linden ko‘chasi, 6) yodgorlik taxtasi o‘rnatildi. 1989-yilda esa Berlinning Gryunevald tumanidagi Plank 1905—1944-yillarda yashagan uy devoriga (Wangenheimstraße, 21) xotira lavhasi qo‘yildi.
- Germaniyada bir qator ta’lim muassasalariga Maks Plank nomi berilgan (qarang: Max-Planck-Gymnasium[nem.]).
- Olimga turli mamlakatlarda chiqarilgan ko‘plab pochta markalari bag‘ishlangan.
- 1957—1971-yillarda GFRda nominali ikki marka Plankning portreti tushirilgan tanga chiqarilgan. 1983-yilda olimning 125 yilligi munosabati bilan GDRda uning tasviri tushirilgan 5 markalik esdalik tangasi muomalaga chiqarildi. 2008-yilda Plank tavalludining 150 yilligiga bag‘ishlab 10 yevro.
- Berlin universitetidagi Plank haykali
- Berlindagi Magnusxausdagi Plank byusti
- Berlin universiteti binosidagi yodgorlik taxtasi
- Gryunevalddagi xotira lavhasi
Asarlari
- Planck M. Energiyaning saqlanish tamoyili (Das Princip der Erhaltung der Energie). — Leypsig, 1887 (5-nashri — 1924). Ruscha tarjimasi: Plank M. Energiyaning saqlanish tamoyili. — Moskva, Leningrad: ONTI, 1938. — 236 bet
- Planck M. Umumiy termokimyo asoslari (Grundriß der allgemeinen Thermochemie). — Breslau, 1893.
- Planck M. Termodinamika bo‘yicha ma’ruzalar (Vorlesungen über Thermodynamik). — Leipzig, 1897 (4 Aufl. — 1922). Rus tilidagi tarjimasi: Plank M. Termodinamika. — Moskva, Leningrad: Davlat nashriyoti, 1925. — 310 bet
- Planck M. Issiqlik nurlanishi nazariyasi bo‘yicha ma’ruzalar (Vorlesungen über die Theorie der Wärmestrahlung). — Leipzig, 1906 (5 Aufl. — 1923). Rus tilidagi tarjimasi: Plank M. Issiqlik nurlanishi nazariyasi. — Moskva, Leningrad: ONTI, 1935. — 204 bet
- Planck M. Nyu-Yorkdagi Kolumbiya universitetida o‘qilgan nazariy fizika bo‘yicha sakkiz ma’ruza (Acht Vorlesungen über theoretische Physik, gehalten an der Columbia Univ. New York). — Leipzig, 1910. Rus tilidagi tarjimasi: Plank M. Nazariy fizika: 1909-yil bahorida Nyu-Yorkdagi Kolumbiya universitetida o‘qilgan sakkiz ma’ruza. — Sankt-Peterburg, 1911. — 158 bet
- Nazariy fizikaga kirish (Einführung in die theoretische Physik) («Nazariy fizikaga kirish»):
- Planck M. I jild: Umumiy mexanikaga kirish. — Leipzig, 1916 (4 Aufl. — 1928). Rus tilidagi tarjimasi: Plank M. Umumiy mexanika. — Moskva, Leningrad: Davlat texnika nashriyoti, 1932. — 200 bet
- Planck M. II jild: Deformatsiyalanuvchi jismlar mexanikasiga kirish. — Leipzig, 1919 (3 Aufl. — 1932). Rus tilidagi tarjimasi: Plank M. Deformatsiyalanuvchi jismlar mexanikasi. — Moskva, Leningrad: Davlat texnika nashriyoti, 1932. — 184 bet
- Planck M. III jild: Elektr va magnetizm nazariyasiga kirish. — Leipzig, 1922 (2 Aufl. — 1928). Rus tilidagi tarjimasi: Plank M. Elektr va magnetizm nazariyasi. — Moskva, Leningrad: Davlat texnika nashriyoti, 1933. — 183 bet
- Planck M. IV jild: Nazariy optikaga kirish. — Leipzig, 1927 (2 Aufl. — 1931). Rus tilidagi tarjimasi: Plank M. Optika. — Moskva, Leningrad: Davlat texnika nashriyoti, 1934. — 164 bet
- Planck M. V jild: Issiqlik nazariyasiga kirish. — Leipzig, 1930. Rus tilidagi tarjimasi: Plank M. Issiqlik nazariyasi. — Moskva, Leningrad: ONTI, 1935. — 228 bet
- Planck M. Xotiralar. — Berlin, 1948.
- Planck M. Fizikaga oid asarlar va ma’ruzalar (1—3-jildlar). — Braunschweig, 1958.
- Planck M. Issiqlikning mexanik nazariyasidagi ikkinchi qonun haqida (dissertatsiya). — München, 1879. — bet 1—61.
- Planck M. Entropiyaning ortish tamoyili haqida. Birinchi maqola: doimiy massa nisbatlarida boradigan reaksiyalar qonunlari // Annalen der Physik. — 1887. — jild 266 (30). — bet 562—582.
- Planck M. Entropiyaning ortish tamoyili haqida. Ikkinchi maqola: gazsimon birikmalarning dissotsiatsiya qonunlari // Annalen der Physik. — 1887. — jild 267 (31). — bet 189—203.
- Planck M. Entropiyaning ortish tamoyili haqida. Uchinchi maqola: turli termodinamik va kimyoviy reaksiyalarning boshlanish qonunlari // Annalen der Physik. — 1887. — jild 268 (32). — bet 462—503.
- Planck M. Entropiyaning ortish tamoyili haqida. To‘rtinchi maqola: elektrokimyoviy muvozanat qonunlari // Annalen der Physik. — 1891. — jild 280 (44). — bet 385—428.
- Planck M. Yangi energetikaga qarshi // Annalen der Physik. — 1896. — jild 293 (57). — bet 72—78.
- Planck M. Qaytmas nurlanish jarayonlari haqida // Annalen der Physik. — 1900. — jild 306 (1). — bet 69—122.
- Planck M. Vinning spektral tenglamasini takomillashtirish haqida // Verhandlungen der Deutschen physikalischen Gesellschaft. — 1900. — jild 2. — bet 202—204.
- Planck M. Normal spektrda energiyaning taqsimlanish qonuni haqida // Verhandlungen der Deutschen physikalischen Gesellschaft. — 1900. — jild 2. — bet 237—245.
- Planck M. Normal spektrda energiyaning taqsimlanish qonuni haqida // Annalen der Physik. — 1901. — jild 309 (4). — bet 553—563.
- Planck M. Nisbiylik tamoyili va mexanikaning asosiy tenglamalari // Verhandlungen der Deutschen physikalischen Gesellschaft. — 1906. — jild 8. — bet 136—141.
- Planck M. Harakatlanuvchi tizimlar dinamikasiga doir // Annalen der Physik. — 1908. — jild 331 (26). — bet 1—34.
- Planck M. Dunyoning fizik manzarasi birligi (1908-yilda Leydenda o‘qilgan ma’ruza) // Physikalische Zeitschrift. — 1909. — jild 10. — bet 62—75.
- Planck M. Qora jism nurlanishi qonunining asoslanishi haqida // Annalen der Physik. — 1912. — jild 342 (37). — bet 642—656.
- Planck M. Yangi termodinamik nazariyalar haqida (Nernstning issiqlik teoremasi va kvant gipotezasi) // Physikalische Zeitschrift. — 1912. — jild 13. — bet 165—175.
- Planck M. Fazalar fazosining fizik tuzilishi // Annalen der Physik. — 1916. — jild 355 (50). — bet 385—418.
- Planck M. Statistik dinamikadagi bir teorema va uning kvant nazariyasiga umumlashtirilishi haqida // Sitzungsber. Acad. Wiss. Berlin. — 1917. — bet 324—341.
- Plank M. Fizikaga oid ocherklar: nutq va maqolalar to‘plami. — Moskva: GIZ, 1925. — 136 bet
- Plank M. Zamonaviy fizikaning dunyo manzarasi // Fizika fanlari yutuqlari. — 1929. — 9-jild. — 407—436-bet.
- Plank M. Ilmiy avtobiografiya // Fizika fanlari yutuqlari. — 1958. — 64-jild. — 625—637-bet.
- Plank M. Dunyoning fizik manzarasi birligi. — Moskva: Nauka, 1966. — 286 bet
- Plank M. Tanlangan asarlar. — Moskva: Nauka, 1975. — 788 bet
- Plank M. Din va tabiatshunoslik // Falsafa masalalari. — 1990. — № 8.
Sharhlar
- ↑ Согласно изданию «Spiegel Online», настоящее имя Планка было не Макс, а Маркс (нем. Marx) — это форма латинского имени Маркус. Это открытие сделал работавший в церковном архиве Киля журналист Карл Дамен. См.: Seidler C. Gestatten, Marx Planck (англ.). Spiegel Online (24 апреля 2008). Дата обращения: 17 августа 2012. Архивировано из оригинала 18 августа 2012 года.
- ↑ Примером такого резонатора Планк считал вибратор Герца — систему, во многом идентичную колеблющемуся иону. См. Mehra J. Max Planck and the Law of Blackbody Radiation // J. Mehra. The Golden Age of Theoretical Physics. — World Scientific, 2001. — P. 28.
- ↑ Говоря техническим языком, в центре внимания Планка было выражение для второй производной энтропии осциллятора по его энергии: в коротковолновой области, где справедлив закон Вина, это выражение имеет вид , тогда как в длинноволновой области — . Для нахождения нового закона излучения учёный сконструировал величину , дающую простейшее обобщение двух предыдущих. Проведя интегрирование этого выражения с учётом определения температуры и закона смещения Вина, можно прийти к спектральной формуле Планка. См., например, Полак Л. С. М. Планк и возникновение квантовой физики // Планк М. Избранные труды. — М.: Наука, 1975. — С. 693—694.
- ↑ «Планк, который, должно быть, открыл комбинаторное определение [энтропии] в разделах 6 и 8 больцмановской „Теории газов“, был, по-видимому, первым человеком помимо автора, кто признал само существование этого определения». См.: Kuhn T. S. Black-Body Theory and the Quantum Discontinuity, 1894–1912. — 2nd ed. — Chicago: University of Chicago Press, 1987. — P. 98.
- ↑ Сам Больцман никогда не вводил эту величину, а пользовался соотношением ( — газовая постоянная, — число Авогадро). Мейснер предложил назвать константу постоянной Больцмана — Планка, а Лоренц часто называл её просто постоянной Планка. См.: Тер-Хаар Д. К истории статистики фотонов // УФН. — 1969. — Т. 99. — С. 133. Архивировано 13 сентября 2013 года.
- ↑ Это соответствие, в противоположность часто встречающимся утверждениям, не сводится к простому равенству. Причина состоит в различии распределений Вина или Планка, из которых определяются константы. См.: Томилин К. А. Фундаментальные физические постоянные в историческом и методологическом аспектах. — М.: Физматлит, 2006. — С. 88—90.
- ↑ При этом Лоренц отметил, что «согласно теории Планка резонаторы получают и отдают энергию эфиру полностью непрерывным образом (без какого-либо упоминания о конечном кванте энергии)». См.: Kuhn T. S. Black-Body Theory and the Quantum Discontinuity, 1894–1912. — 2nd ed. — Chicago: University of Chicago Press, 1987. — P. 194.
- ↑ Планку часто приписывают введение самого термина «статистическая сумма» (Zustandssumme) и ныне стандартного обозначения этой величины (); они использовались учёным примерно с начала 1920-х годов. См.: Gearhart C. A. “Astonishing Successes” and “Bitter Disappointment”: The Specific Heat of Hydrogen in Quantum Theory // Archive for History of Exact Sciences. — 2010. — Vol. 64. — P. 136.
- ↑ В этой связи Планк вспоминал: «…я сам мог играть лишь роль секунданта Больцмана, причём мои услуги он, конечно, совершенно не ценил и даже не считал желательными, так как Больцман очень хорошо знал, что моя точка зрения существенно отличалась от его точки зрения. Особенно неприятно ему было то, что к атомистической теории, которая составляла основу всей его исследовательской работы, я относился не только равнодушно, но даже несколько отрицательно». См.: Планк М. Научная автобиография // УФН. — 1958. — Т. 64. — С. 631.
Adabiyotlar
Kitoblar
- Maks Plank. 1858—1947: Maks Plank tavalludining yuz yilligiga bag‘ishlangan to‘plam / A. F. Ioffe va A. T. Grigoryan tahriri ostida. — Moskva: SSSR Fanlar akademiyasi nashriyoti, 1958. — 276 bet
- Maks Plank va falsafa: maqolalar to‘plami / Nemis tilidan tarjima. — Moskva: Xorijiy adabiyot nashriyoti, 1963. — 63 bet
- Hartmann H. Maks Plank inson va mutafakkir sifatida. — Frankfurt, 1964. — 173 S.
- Hermann A. Maks Plank: shaxsiy guvohliklar va suratli hujjatlar bilan. — Hamburg, 1973.
- Klyaus Ye. M., Frankfurt U. I. Maks Plank. — Moskva: Nauka, 1980. — 392 bet — (Ilmiy tarjimayi hollar).
- Shyopf X.-G. Kirxgofdan Plankkacha. — Moskva: Mir, 1981. — 192 bet
- Mehra J., Rechenberg H. Kvant nazariyasining tarixiy rivojlanishi. 1-jild: Plank, Eynshteyn, Bor va Zommerfeldning kvant nazariyasi: asoslari va dastlabki qiyinchiliklari, 1900–1925. — New York, Heidelberg, Berlin: Springer Verlag, 1982.
- Jemmer M. Kvant mexanikasi tushunchalarining evolyutsiyasi. — Moskva: Nauka, 1985. — 384 bet
- Heilbron J. L. Halol inson dilemmasi: Maks Plank nemis fanining vakili sifatida. — Berkeley: University of California Press, 1986.
- Kuhn T. S. Qora jism nazariyasi va kvant uzlukliligi, 1894–1912. — 2nd ed. — Chicago: University of Chicago Press, 1987.
- Darrigol O. C-sonlardan q-sonlarga: kvant nazariyasi tarixida klassik o‘xshashlik. — Berkeley: University of California Press, 1992.
- Kohl U. Natsizm davrida Kayzer Vilgelm jamiyati prezidentlari: Maks Plank, Karl Bosh va Albert Fegler ilm-fan bilan hokimiyat o‘rtasida. — Stuttgart: Franz Steiner Verlag, 2002.
- Pufendorf A. Planklar: vatanparvarlik va qarshilik o‘rtasidagi oila. — Berlin: Prophyläen-Verlag, 2006.
- Fischer E. P. Fizik. Maks Plank va dunyoning parchalanishi. — München: Siedler, 2007.
- Müller I. Termodinamika tarixi: energiya va entropiya ta’limoti. — Berlin: Springer, 2007.
- Hoffmann D. Maks Plank. Zamonaviy fizikaning paydo bo‘lishi. — München: C.H.Beck, 2008.
- Maks Plank va zamonaviy fizika / D. Xoffman (muharrir). — Berlin: Springer, 2010.
- Brown B. R. Plank: orzular ilhomlantirgan, urush sindirgan olim. — New York: Oxford University Press, 2015.
Maqolalar
- Born M. Maks Karl Ernst Lyudvig Plank. 1858-1947 // Obituary Notices of Fellows of the Royal Society. — 1948. — jild 6. — bet 161—188.Ruscha qisqartirilgan tarjimasi: Born M. Maks Karl Ernst Lyudvig Plank // Born M. Fizikning mulohazalari va xotiralari. — Moskva: Nauka, 1977. — 50—78-bet.
- Laue M. Maks Plank xotirasiga // Fizika fanlari yutuqlari. — 1958. — 64-jild. — 639—640-bet.
- Shpolskiy E. V. M. Plankning ijodiy yo‘li // Fizika fanlari yutuqlari. — 1958. — 66-jild. — 535—542-bet.
- Klein M. J. Plank, entropiya va kvantlar, 1901—1906 // The Natural Philosopher. — New York, London: Blaisdell Publishing Company, 1963. — jild 1. — bet 83—108.
- Klein M. J. Plankning asarlarida termodinamika va kvantlar // Physics Today. — 1966. — jild 19, № 11. — bet 23—32.
- Kleyn M. J. Maks Plank va kvant nazariyasining boshlanishi // Fizika fanlari yutuqlari. — 1967. — 92-jild. — 679—700-bet.
- Kangro H. Maks Plank // Ilmiy tarjimayi hollar lug‘ati. — New York: Charles Scribner's Sons, 1974. — jild 10.
- Polak L. S. M. Plank va kvant fizikasining paydo bo‘lishi // Plank M. Tanlangan asarlar. — Moskva: Nauka, 1975. — 685—734-bet.
- Frankfurt U. I. M. Plankning termodinamikaga oid ishlari // Plank M. Tanlangan asarlar. — Moskva: Nauka, 1975. — 737—744-bet.
- Solovyov Yu. I. M. Plank fizik-kimyogar sifatida // Plank M. Tanlangan asarlar. — Moskva: Nauka, 1975. — 745—753-bet.
- Itenberg I. Ya., Frankfurt U. I. M. Plankning maxsus nisbiylik nazariyasiga oid ishlari // Plank M. Tanlangan asarlar. — Moskva: Nauka, 1975. — 754—756-bet.
- Sachkov Yu. V., Chudinov E. M. M. Plankning falsafiy qarashlari // Plank M. Tanlangan asarlar. — Moskva: Nauka, 1975. — 757—761-bet.
- Xramov Yu. A. Plank Maks Karl Ernst Lyudvig (Planck Max Karl Ernst Ludwig) // Fiziklar : Biografik ma’lumotnoma / Tahririda: A. I. Axiezer. — 2-nashr, tuzatilgan va to‘ldirilgan. — Moskva : Nauka, 1983. — bet 215—216. — 400 bet — 200 000 nusxa.
- Mehra J., Rechenberg H. Plankning yarim kvantlari: nol nuqta energiyasi tushunchasi tarixi // Foundations of Physics. — 1999. — jild 29. — bet 91—132.
- Robotti N., Badino M. Maks Plank va «tabiat doimiylari» // Annals of Science. — 2001. — jild 58. — bet 137—162.
- Mehra J. Maks Plank va qora jism nurlanish qonuni // J. Mehra. The Golden Age of Theoretical Physics. — Singapore: World Scientific, 2001. — bet 19—55.
- Darrigol O. Plank kvantining ma’nosi yuzasidan tarixchilar o‘rtasidagi kelishmovchiliklar // Centaurus. — 2001. — jild 43. — bet 219—239.
- Gearhart C. A. Plank, kvant va tarixchilar // Physics in Perspective. — 2002. — jild 4. — bet 170—215.
- Büttner J., Renn J., Schemmel M. Klassik fizika chegaralarini o‘rganish: Plank, Eynshteyn va ilmiy inqilob tuzilishi // Studies in History and Philosophy of Modern Physics. — 2003. — jild 34. — bet 37—59.
- Heilbron J. L. Maks Plankning Mutlaqlikka borish va undan qaytish yo‘lidagi murosalari // Quantum Mechanics at the Crossroads. — Springer, 2007. — bet 21—37.
- Hoffman D. Maks Plank // New Dictionary of Scientific Biography. — Detroit: Charles Scribner's Sons, 2008. — jild 6. — bet 115.
- Maks Plank (1858–1947) tavalludining 150 yilligiga bag‘ishlangan maxsus son // Annalen der Physik. — 2008. — jild 17, № 2—3.
- Hoffmann D. «…siz hech kimning yuziga “maqolangiz bema’ni” deb ayta olmaysiz». Maks Plank Annalen der Physik muharriri sifatida // Annalen der Physik. — 2008. — jild 17. — bet 273—301.
- Badino M. G‘ayrioddiy juftlik: Bolsman, Plank va statistikani fizikaga tatbiq etish (1900–1913) // Annalen der Physik. — 2009. — jild 18. — bet 81—101.
- Badino M. Bir g‘oya izidan: Plankning ideal gaz kvant nazariyasi / preprint. — 2010. — bet 1—12.
- Gearhart C. A. «Hayratlanarli muvaffaqiyatlar» va «achchiq umidsizlik»: kvant nazariyasida vodorodning solishtirma issiqlik sig‘imi // Archive for History of Exact Sciences. — 2010. — jild 64. — bet 113—202.
- Wegener D. Energiya va energiya saqlanishidan antropomorf tasavvurlarni olib tashlash: Maks Plank va Ernst Max misolida // Studies in History and Philosophy of Modern Physics. — 2010. — jild 41. — bet 146—159.
- Straumann N. 1911-yilgi birinchi Solve kongressi haqida // European Physical Journal H. — 2011. — jild 36. — bet 379—399.
- Badino M. Samarali konservatizm: Plankning ikkinchi nurlanish nazariyasi // Annalen der Physik. — 2012. — jild 524. — bet A29—A31.
Havolalar
- 1918-yilgi fizika bo‘yicha Nobel mukofoti (ingl.). Nobelprize.org. — Nobel qo‘mitasi saytidagi ma’lumot. Murojaat sanasi: 29-aprel 2012-yil. Arxivlangan 25-may 2012-yil.
- Hoffmann D. (ed.). Maks Plank: vafotining 50 yilligiga bag‘ishlangan ko‘rgazma (ingl.). Maks Plank jamiyati (1997-yil oktabr). Murojaat sanasi: 16-avgust 2012-yil. Arxivlangan 16-avgust 2012-yil.
- Maks Plank (ingl.). Matematiklar ilmiy nasabnomasi loyihasi. North Dakota State University. — Maks Plank shogirdlarining ro‘yxati. Murojaat sanasi: 29-aprel 2012-yil. Arxivlangan 25-may 2012-yil.
- O'Connor J. J., Robertson E. F. Maks Karl Ernst Lyudvig Plank (ingl.). MacTutor matematika tarixi arxivi. University of St Andrews. Murojaat sanasi: 29-aprel 2012-yil. Arxivlangan 25-may 2012-yil.
- Stuewer R. H. Maks Plank (ingl.). Encyclopædia Britannica. Murojaat sanasi: 29-aprel 2012-yil. Arxivlangan 25-may 2012-yil.