Radioaktiv qatorlar (oilalar) — izotoplarning ketma-ket sodir bo‘ladigan radioaktiv o‘zgarishlar orqali o‘zaro bog‘langan guruhlari.
Tabiatda to‘rtta radioaktiv qator ajratiladi (ulardan biri — neptuniy qatori — deyarli barqaror vismut-209 ga yetib, amalda yo‘qolgan):
- toriy qatori (4n) — boshlang‘ich nuklid: Th-232;
- radiy qatori (4n + 2) — boshlang‘ich nuklid: U-238;
- aktiniy qatori (4n + 3) — boshlang‘ich nuklid: U-235.
- neptuniy qatori (4n + 1) — boshlang‘ich nuklid: Np-237.
Alfa- va beta-yemirilishlar natijasida bu qatorlar barqaror izotoplar hosil bo‘lishi bilan yakunlanadi.
Aktivliklar qatorning boshlang‘ich izotopdan tarmoqlanishsiz yemirilish yo‘li orqali hosil bo‘ladigan a’zolarida sekulyar muvozanat yuzaga kelganda o‘zaro teng bo‘ladi. Masalan, toriy namunalari tayyorlanganidan bir necha o‘n yil o‘tgach, radiy-224 ning aktivligi toriy-232 ning aktivligiga deyarli teng bo‘ladi. Shu qatorda talliy-208 ning aktivligi esa (u vismut-212 ning α-yemirilishida tarmoqlanish koeffitsiyenti 0,3594 bo‘lganda hosil bo‘ladi) 35,94 % ga, ya’ni toriy-232 aktivligining shu ulushiga yaqinlashadi. Qatorda sekulyar muvozanatga erishish uchun ketadigan xarakterli vaqt shu oilaning ikkilamchi a’zolari orasida eng uzoq yashovchi nuklidning bir necha yarim yemirilish davriga teng. Toriy qatorida sekulyar muvozanat nisbatan tez — bir necha o‘n yil ichida o‘rnatiladi, chunki qatorning barcha a’zolari (boshlang‘ich nukliddan tashqari) uchun yarim yemirilish davri bir necha yildan oshmaydi (eng katta yarim yemirilish davri T1/2 = 5,7 yil — radiy-228 ga tegishli). Uran-235 qatorida muvozanat taxminan yuz ming yil ichida tiklanadi (qatorning eng uzoq yashovchi ikkilamchi a’zosi — protaktiniy-231, T1/2 = 32 760 yil); uran-238 qatorida esa taxminan bir million yil ichida tiklanadi (bu muddat uran-234 bilan belgilanadi, T1/2 = 245 500 yil).
Qatorlarning turlari
Radioaktiv yemirilishning eng keng tarqalgan uch turi — α-yemirilish, β±-yemirilish va izomerik o‘tish. Alfa-yemirilishda yadro massa soni doimo to‘rttaga kamayadi, beta-yemirilish va izomerik o‘tishlarda esa yadro massa soni o‘zgarmaydi. Shu sababli barcha nuklidlar massa sonini to‘rtga bo‘lgandagi qoldiq bo‘yicha to‘rtta guruhga (qatorga) ajratiladi. Ya’ni boshlang‘ich nuklid ham, uning alfa-yemirilishi natijasida hosil bo‘lgan ikkilamchi nuklid ham bir guruhga kiradi. Barcha qatorlarda alfa-zarralardan geliy hosil bo‘ladi.
Tabiatda uchraydigan uchta asosiy radioaktiv qator odatda toriy qatori, radiy qatori va aktiniy qatori deb ataladi. Ularning har biri qo‘rg‘oshinning turli barqaror izotoplari hosil bo‘lishi bilan yakunlanadi. Bu qatorlardagi har bir nuklidning massa sonini quyidagi ko‘rinishda ifodalash mumkin: A = 4n, A = 4n + 2 va A = 4n + 3, mos ravishda.
Toriy qatori

Massa soni 4n shaklida ifodalanadigan nuklidlarning radioaktiv qatori toriy qatori deyiladi. U tabiatda uchraydigan toriy-232 dan boshlanadi va barqaror qo‘rg‘oshin-208 hosil bo‘lishi bilan yakunlanadi.
| Nuklid | Tarixiy belgilanishi | Tarixiy nomi | Yemirilish turi | Yarim yemirilish davri | Ajraladigan energiya, MeV | Yemirilish mahsuloti |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 252Cf | α | 2,645 yil | 6,1181 | 248Cm | ||
| 248Cm | α | 3,4⋅105 yil | 6,260 | 244Pu | ||
| 244Pu | α | 8⋅107 yil | 4,589 | 240U | ||
| 240U | β− | 14,1 soat | 0,39 | 240Np | ||
| 240Np | β− | 1,032 soat | 2,2 | 240Pu | ||
| 240Pu | α | 6561 yil | 5,1683 | 236U | ||
| 236U | α | 2,3⋅107 yil | 4,494 | 232Th | ||
| 232Th | Th | Toriy | α | 1,405⋅1010 yil | 4,081 | 228Ra |
| 228Ra | MsTh1 | Mezotoriy 1 | β− | 5,75 yil | 0,046 | 228Ac |
| 228Ac | MsTh2 | Mezotoriy 2 | β− | 6,15 soat | 2,124 | 228Th |
| 228Th | RdTh | Radiotoriy | α | 1,9116 yil | 5,520 | 224Ra |
| 224Ra | ThX | Toriy X | α | 3,66 kun | 5,789 | 220Rn |
| 220Rn | Tn (ThEm) | Toron (toriy emanatsiyasi) | α | 55,6 soniya | 6,404 | 216Po |
| 216Po | ThA | Toriy A | α | 0,145 soniya | 6,906 | 212Pb |
| 212Pb | ThB | Toriy B | β− | 10,64 soat | 0,570 | 212Bi |
| 212Bi | ThC | Toriy C | β− 64,06 % α 35,94 % |
60,55 daqiqa | 2,252 6,208 |
212Po 208Tl |
| 212Po | ThC′ | Toriy C′ | α | 299 ns | 8,955 | 208Pb |
| 208Tl | ThC′′ | Toriy C′′ | β− | 3,053 daqiqa | 4,999 | 208Pb |
| 208Pb | ThD | Toriy D, toriy qo‘rg‘oshini | barqaror |
Neptuniy qatori

Massa soni 4n + 1 shaklida ifodalanadigan nuklidlarning radioaktiv qatori neptuniy qatori deyiladi. U neptuniy-237 dan boshlanadi va barqaror talliy-205 hosil bo‘lishi bilan yakunlanadi. Bu qatordagi faqat ikkita nuklid tabiatda uchraydi: juda uzoq yashovchi vismut-209 (uning yarim yemirilish davri Koinot yoshidan milliard marta katta) va barqaror talliy-205. Biroq yadro texnologiyalari rivojlanishi bilan yadro sinovlari va radiatsion avariyalar natijasida atrof-muhitga plutoniy-241 va ameritsiy-241 kabi radionuklidlar tushgan. Massa soniga ko‘ra, ular ham neptuniy qatorining boshlang‘ich qismiga kiradi. Ushbu qator nisbatan yaqinda o‘rganilgani sababli uning izotoplari tarixiy nomlarga ega emas. Vismut-209 ning kuchsiz alfa-aktivligi faqat 2003 yilda aniqlangan. Shuning uchun avvalgi ishlarda u qatorning oxirgi (va tabiatda saqlanib qolgan yagona) nuklidi sifatida qayd etilgan.
| Nuklid | Yemirilish turi | Yarim yemirilish davri | Ajraladigan energiya, MeV | Yemirilish mahsuloti |
|---|---|---|---|---|
| 249Cf | α | 351 yil | 5,813 + 0,388 | 245Cm |
| 245Cm | α | 8500 yil | 5,362 + 0,175 | 241Pu |
| 241Pu | β− | 14,4 yil | 0,021 | 241Am |
| 241Am | α | 432,7 yil | 5,638 | 237Np |
| 237Np | α | 2,14⋅106 yil | 4,959 | 233Pa |
| 233Pa | β− | 27,0 kun | 0,571 | 233U |
| 233U | α | 1,592⋅105 yil | 4,909 | 229Th |
| 229Th | α | 7340 yil | 5,168 | 225Ra |
| 225Ra | β− | 14,9 kun | 0,36 | 225Ac |
| 225Ac | α | 10,0 kun | 5,935 | 221Fr |
| 221Fr | α | 4,8 daqiqa | 6,3 | 217At |
| 217At | α | 32 ms | 7,0 | 213Bi |
| 213Bi | β− 97,80 % α 2,20 % |
46,5 daqiqa | 1,423 5,87 |
213Po 209Tl |
| 213Po | α | 3,72 mks | 8,536 | 209Pb |
| 209Tl | β− | 2,2 daqiqa | 3,99 | 209Pb |
| 209Pb | β− | 3,25 soat | 0,644 | 209Bi |
| 209Bi | α | 1,9⋅1019 yil | 3,14 | 205Tl |
| 205Tl | barqaror |
Radiy qatori

Massa soni 4n + 2 shaklida ifodalanadigan nuklidlarning radioaktiv qatori radiy qatori (ba’zan uran qatori yoki uran-radiy qatori) deyiladi. U uran-238 dan boshlanadi (tabiatda uchraydi) va barqaror qo‘rg‘oshin-206 hosil bo‘lishi bilan yakunlanadi.
| Nuklid | Tarixiy belgilanishi | Tarixiy nomi | Yemirilish turi | Yarim yemirilish davri | Ajraladigan energiya, MeV | Yemirilish mahsuloti |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 238U | UI | Uran I | α | 4,468⋅109 yil | 4,270 | 234Th |
| 234Th | UX1 | Uran X1 | β− | 24,10 sutka | 0,273 | 234Pam |
| 234Pam | UX2 | Uran X2, breviy | β− 99,84 % izomerik o‘tish 0,16 % |
1,16 daqiqa | 2,271 0,074 |
234U 234Pa |
| 234Pa | UZ | Uran Z | β− | 6,70 soat | 2,197 | 234U |
| 234U | UII | Uran II | α | 245500 yil | 4,859 | 230Th |
| 230Th | Io | Ioniy | α | 75380 yil | 4,770 | 226Ra |
| 226Ra | Ra | Radiy | α | 1602 yil | 4,871 | 222Rn |
| 222Rn | Rn (RaEm) | Radon (radiy emanatsiyasi) | α | 3,8235 kun | 5,590 | 218Po |
| 218Po | RaA | Radiy A | α 99,98 % β− 0,02 % |
3,10 daqiqa | 6,115 0,265 |
214Pb 218At |
| 218At | RaAt | Astat | α 99,90 % β− 0,10 % |
1,5 soniya | 6,874 2,883 |
214Bi 218Rn |
| 218Rn | AtEm | astat emanatsiyasi | α | 35 ms | 7,263 | 214Po |
| 214Pb | RaB | Radiy B | β− | 26,8 daqiqa | 1,024 | 214Bi |
| 214Bi | RaC | Radiy C | β− 99,98 % α 0,02 % |
19,9 daqiqa | 3,272 5,617 |
214Po 210Tl |
| 214Po | RaC′ | Radiy C′ | α | 0,1643 ms | 7,883 | 210Pb |
| 210Tl | RaC′′ | Radiy C′′ | β− | 1,30 daqiqa | 5,484 | 210Pb |
| 210Pb | RaD | Radiy D | β− | 22,3 yil | 0,064 | 210Bi |
| 210Bi | RaE | Radiy E | β− 99,99987 % α 0,00013 % |
5,013 sutka | 1,426 5,982 |
210Po 206Tl |
| 210Po | RaF | Radiy F, poloniy | α | 138,376 sutka | 5,407 | 206Pb |
| 206Tl | RaE′′ | Radiy E′′ | β− | 4,199 daqiqa | 1,533 | 206Pb |
| 206Pb | RaG | Radiy G, uran qo‘rg‘oshini | - | barqaror | - | - |
Aktiniy qatori

Massa soni 4n + 3 shaklida ifodalanadigan nuklidlarning radioaktiv qatori aktiniy qatori yoki uran-aktiniy qatori deyiladi. U uran-235 dan boshlanadi va barqaror qo‘rg‘oshin-207 hosil bo‘lishi bilan yakunlanadi.
| Nuklid | Tarixiy belgilanishi | Tarixiy nomi | Yemirilish turi | Yarim yemirilish davri | Ajraladigan energiya, MeV | Yemirilish mahsuloti |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 239Pu | α | 2,41⋅104 yil | 5,244 | 235U | ||
| 235U | AcU | Aktinouran | α | 7,04⋅108 yil | 4,678 | 231Th |
| 231Th | UY | Uran Y | β− | 25,52 soat | 0,391 | 231Pa |
| 231Pa | Pa | Protaktiniy | α | 32760 yil | 5,150 | 227Ac |
| 227Ac | Ac | Aktiniy | β− 98,62 % α 1,38 % |
21,772 yil | 0,045 5,042 |
227Th 223Fr |
| 227Th | RdAc | Radioaktiniy | α | 18,68 sutka | 6,147 | 223Ra |
| 223Fr | AcK | Aktiniy K | β− 99,994 % α 0,006 % |
22,00 daqiqa | 1,149 5,340 |
223Ra 219At |
| 223Ra | AcX | Aktiniy X | α | 11,43 sutka | 5,979 | 219Rn |
| 219At | AcAtI | Aktinoastat I | α 97,00 % β− 3,00 % |
56 soniya | 6,275 1,700 |
215Bi 219Rn |
| 219Rn | An (AcEm) | Aktinon (aktiniy emanatsiyasi) | α | 3,96 soniya | 6,946 | 215Po |
| 215Bi | β− | 7,6 daqiqa | 2,250 | 215Po | ||
| 215Po | AcA | Aktiniy A | α 99,99977 % β− 0,00023 % |
1,781 ms | 7,527 0,715 |
211Pb 215At |
| 215At | AcAtII | Aktinoastat II | α | 0,1 ms | 8,178 | 211Bi |
| 211Pb | AcB | Aktiniy B | β− | 36,1 daqiqa | 1,367 | 211Bi |
| 211Bi | AcC | Aktiniy C | α 99,724 % β− 0,276 % |
2,14 daqiqa | 6,751 0,575 |
207Tl 211Po |
| 211Po | AcC′ | Aktiniy C′ | α | 516 ms | 7,595 | 207Pb |
| 207Tl | AcC′′ | Aktiniy C′′ | β− | 4,77 daqiqa | 1,418 | 207Pb |
| 207Pb | AcD | Aktiniy D, aktiniy qo‘rg‘oshini | barqaror |
Adabiyotlar
- Lederer C. M., Hollander J. M., Perlman I. Izotoplar jadvali (Table of Isotopes) (ingliz tilida). — 6-nashr. — Nyu-York: John Wiley & Sons, 1968.
- Radioaktiv qatorlar // Fizik kattaliklar jadvallari : Ma’lumotnoma / Akademik I. K. Kikoin tahriri ostida. — Moskva: Atomizdat, 1976. — B. 872—873. — 1008 b. — 28 000 nusxa
- Yemirilish zanjirlari
- Yadro ma’lumotlari milliy markazi (National Nuclear Data Center)