Radioaktiv qatorlar nima

Radioaktiv qatorlar (oilalar) — izotoplarning ketma-ket sodir bo‘ladigan radioaktiv o‘zgarishlar orqali o‘zaro bog‘langan guruhlari.

Tabiatda to‘rtta radioaktiv qator ajratiladi (ulardan biri — neptuniy qatori — deyarli barqaror vismut-209 ga yetib, amalda yo‘qolgan):

  • toriy qatori (4n) — boshlang‘ich nuklid: Th-232;
  • radiy qatori (4n + 2) — boshlang‘ich nuklid: U-238;
  • aktiniy qatori (4n + 3) — boshlang‘ich nuklid: U-235.
  • neptuniy qatori (4n + 1) — boshlang‘ich nuklid: Np-237.

Alfa- va beta-yemirilishlar natijasida bu qatorlar barqaror izotoplar hosil bo‘lishi bilan yakunlanadi.

Aktivliklar qatorning boshlang‘ich izotopdan tarmoqlanishsiz yemirilish yo‘li orqali hosil bo‘ladigan a’zolarida sekulyar muvozanat yuzaga kelganda o‘zaro teng bo‘ladi. Masalan, toriy namunalari tayyorlanganidan bir necha o‘n yil o‘tgach, radiy-224 ning aktivligi toriy-232 ning aktivligiga deyarli teng bo‘ladi. Shu qatorda talliy-208 ning aktivligi esa (u vismut-212 ning α-yemirilishida tarmoqlanish koeffitsiyenti 0,3594 bo‘lganda hosil bo‘ladi) 35,94 % ga, ya’ni toriy-232 aktivligining shu ulushiga yaqinlashadi. Qatorda sekulyar muvozanatga erishish uchun ketadigan xarakterli vaqt shu oilaning ikkilamchi a’zolari orasida eng uzoq yashovchi nuklidning bir necha yarim yemirilish davriga teng. Toriy qatorida sekulyar muvozanat nisbatan tez — bir necha o‘n yil ichida o‘rnatiladi, chunki qatorning barcha a’zolari (boshlang‘ich nukliddan tashqari) uchun yarim yemirilish davri bir necha yildan oshmaydi (eng katta yarim yemirilish davri T1/2 = 5,7 yil — radiy-228 ga tegishli). Uran-235 qatorida muvozanat taxminan yuz ming yil ichida tiklanadi (qatorning eng uzoq yashovchi ikkilamchi a’zosi — protaktiniy-231, T1/2 = 32 760 yil); uran-238 qatorida esa taxminan bir million yil ichida tiklanadi (bu muddat uran-234 bilan belgilanadi, T1/2 = 245 500 yil).

Qatorlarning turlari

Radioaktiv yemirilishning eng keng tarqalgan uch turi — α-yemirilish, β±-yemirilish va izomerik o‘tish. Alfa-yemirilishda yadro massa soni doimo to‘rttaga kamayadi, beta-yemirilish va izomerik o‘tishlarda esa yadro massa soni o‘zgarmaydi. Shu sababli barcha nuklidlar massa sonini to‘rtga bo‘lgandagi qoldiq bo‘yicha to‘rtta guruhga (qatorga) ajratiladi. Ya’ni boshlang‘ich nuklid ham, uning alfa-yemirilishi natijasida hosil bo‘lgan ikkilamchi nuklid ham bir guruhga kiradi. Barcha qatorlarda alfa-zarralardan geliy hosil bo‘ladi.

Tabiatda uchraydigan uchta asosiy radioaktiv qator odatda toriy qatori, radiy qatori va aktiniy qatori deb ataladi. Ularning har biri qo‘rg‘oshinning turli barqaror izotoplari hosil bo‘lishi bilan yakunlanadi. Bu qatorlardagi har bir nuklidning massa sonini quyidagi ko‘rinishda ifodalash mumkin: A = 4n, A = 4n + 2 va A = 4n + 3, mos ravishda.

Toriy qatori

Toriy qatori

Massa soni 4n shaklida ifodalanadigan nuklidlarning radioaktiv qatori toriy qatori deyiladi. U tabiatda uchraydigan toriy-232 dan boshlanadi va barqaror qo‘rg‘oshin-208 hosil bo‘lishi bilan yakunlanadi.

Nuklid Tarixiy belgilanishi Tarixiy nomi Yemirilish turi Yarim yemirilish davri Ajraladigan energiya, MeV Yemirilish mahsuloti
252Cf α 2,645 yil 6,1181 248Cm
248Cm α 3,4⋅105 yil 6,260 244Pu
244Pu α 8⋅107 yil 4,589 240U
240U β− 14,1 soat 0,39 240Np
240Np β− 1,032 soat 2,2 240Pu
240Pu α 6561 yil 5,1683 236U
236U α 2,3⋅107 yil 4,494 232Th
232Th Th Toriy α 1,405⋅1010 yil 4,081 228Ra
228Ra MsTh1 Mezotoriy 1 β− 5,75 yil 0,046 228Ac
228Ac MsTh2 Mezotoriy 2 β− 6,15 soat 2,124 228Th
228Th RdTh Radiotoriy α 1,9116 yil 5,520 224Ra
224Ra ThX Toriy X α 3,66 kun 5,789 220Rn
220Rn Tn (ThEm) Toron (toriy emanatsiyasi) α 55,6 soniya 6,404 216Po
216Po ThA Toriy A α 0,145 soniya 6,906 212Pb
212Pb ThB Toriy B β− 10,64 soat 0,570 212Bi
212Bi ThC Toriy C β− 64,06 %
α 35,94 %
60,55 daqiqa 2,252
6,208
212Po
208Tl
212Po ThC′ Toriy C′ α 299 ns 8,955 208Pb
208Tl ThC′′ Toriy C′′ β− 3,053 daqiqa 4,999 208Pb
208Pb ThD Toriy D, toriy qo‘rg‘oshini barqaror

Neptuniy qatori

Neptuniy qatori

Massa soni 4n + 1 shaklida ifodalanadigan nuklidlarning radioaktiv qatori neptuniy qatori deyiladi. U neptuniy-237 dan boshlanadi va barqaror talliy-205 hosil bo‘lishi bilan yakunlanadi. Bu qatordagi faqat ikkita nuklid tabiatda uchraydi: juda uzoq yashovchi vismut-209 (uning yarim yemirilish davri Koinot yoshidan milliard marta katta) va barqaror talliy-205. Biroq yadro texnologiyalari rivojlanishi bilan yadro sinovlari va radiatsion avariyalar natijasida atrof-muhitga plutoniy-241 va ameritsiy-241 kabi radionuklidlar tushgan. Massa soniga ko‘ra, ular ham neptuniy qatorining boshlang‘ich qismiga kiradi. Ushbu qator nisbatan yaqinda o‘rganilgani sababli uning izotoplari tarixiy nomlarga ega emas. Vismut-209 ning kuchsiz alfa-aktivligi faqat 2003 yilda aniqlangan. Shuning uchun avvalgi ishlarda u qatorning oxirgi (va tabiatda saqlanib qolgan yagona) nuklidi sifatida qayd etilgan.

Nuklid Yemirilish turi Yarim yemirilish davri Ajraladigan energiya, MeV Yemirilish mahsuloti
249Cf α 351 yil 5,813 + 0,388 245Cm
245Cm α 8500 yil 5,362 + 0,175 241Pu
241Pu β− 14,4 yil 0,021 241Am
241Am α 432,7 yil 5,638 237Np
237Np α 2,14⋅106 yil 4,959 233Pa
233Pa β− 27,0 kun 0,571 233U
233U α 1,592⋅105 yil 4,909 229Th
229Th α 7340 yil 5,168 225Ra
225Ra β− 14,9 kun 0,36 225Ac
225Ac α 10,0 kun 5,935 221Fr
221Fr α 4,8 daqiqa 6,3 217At
217At α 32 ms 7,0 213Bi
213Bi β− 97,80 %
α 2,20 %
46,5 daqiqa 1,423
5,87
213Po
209Tl
213Po α 3,72 mks 8,536 209Pb
209Tl β− 2,2 daqiqa 3,99 209Pb
209Pb β− 3,25 soat 0,644 209Bi
209Bi α 1,9⋅1019 yil 3,14 205Tl
205Tl barqaror

Radiy qatori

Radiy qatori

Massa soni 4n + 2 shaklida ifodalanadigan nuklidlarning radioaktiv qatori radiy qatori (ba’zan uran qatori yoki uran-radiy qatori) deyiladi. U uran-238 dan boshlanadi (tabiatda uchraydi) va barqaror qo‘rg‘oshin-206 hosil bo‘lishi bilan yakunlanadi.

Nuklid Tarixiy belgilanishi Tarixiy nomi Yemirilish turi Yarim yemirilish davri Ajraladigan energiya, MeV Yemirilish mahsuloti
238U UI Uran I α 4,468⋅109 yil 4,270 234Th
234Th UX1 Uran X1 β− 24,10 sutka 0,273 234Pam
234Pam UX2 Uran X2, breviy β− 99,84 %
izomerik o‘tish 0,16 %
1,16 daqiqa 2,271
0,074
234U
234Pa
234Pa UZ Uran Z β− 6,70 soat 2,197 234U
234U UII Uran II α 245500 yil 4,859 230Th
230Th Io Ioniy α 75380 yil 4,770 226Ra
226Ra Ra Radiy α 1602 yil 4,871 222Rn
222Rn Rn (RaEm) Radon (radiy emanatsiyasi) α 3,8235 kun 5,590 218Po
218Po RaA Radiy A α 99,98 %
β− 0,02 %
3,10 daqiqa 6,115
0,265
214Pb
218At
218At RaAt Astat α 99,90 %
β− 0,10 %
1,5 soniya 6,874
2,883
214Bi
218Rn
218Rn AtEm astat emanatsiyasi α 35 ms 7,263 214Po
214Pb RaB Radiy B β− 26,8 daqiqa 1,024 214Bi
214Bi RaC Radiy C β− 99,98 %
α 0,02 %
19,9 daqiqa 3,272
5,617
214Po
210Tl
214Po RaC′ Radiy C′ α 0,1643 ms 7,883 210Pb
210Tl RaC′′ Radiy C′′ β− 1,30 daqiqa 5,484 210Pb
210Pb RaD Radiy D β− 22,3 yil 0,064 210Bi
210Bi RaE Radiy E β− 99,99987 %
α 0,00013 %
5,013 sutka 1,426
5,982
210Po
206Tl
210Po RaF Radiy F, poloniy α 138,376 sutka 5,407 206Pb
206Tl RaE′′ Radiy E′′ β− 4,199 daqiqa 1,533 206Pb
206Pb RaG Radiy G, uran qo‘rg‘oshini - barqaror - -

Aktiniy qatori

Aktiniy qatori

Massa soni 4n + 3 shaklida ifodalanadigan nuklidlarning radioaktiv qatori aktiniy qatori yoki uran-aktiniy qatori deyiladi. U uran-235 dan boshlanadi va barqaror qo‘rg‘oshin-207 hosil bo‘lishi bilan yakunlanadi.

Nuklid Tarixiy belgilanishi Tarixiy nomi Yemirilish turi Yarim yemirilish davri Ajraladigan energiya, MeV Yemirilish mahsuloti
239Pu α 2,41⋅104 yil 5,244 235U
235U AcU Aktinouran α 7,04⋅108 yil 4,678 231Th
231Th UY Uran Y β− 25,52 soat 0,391 231Pa
231Pa Pa Protaktiniy α 32760 yil 5,150 227Ac
227Ac Ac Aktiniy β− 98,62 %
α 1,38 %
21,772 yil 0,045
5,042
227Th
223Fr
227Th RdAc Radioaktiniy α 18,68 sutka 6,147 223Ra
223Fr AcK Aktiniy K β− 99,994 %
α 0,006 %
22,00 daqiqa 1,149
5,340
223Ra
219At
223Ra AcX Aktiniy X α 11,43 sutka 5,979 219Rn
219At AcAtI Aktinoastat I α 97,00 %
β− 3,00 %
56 soniya 6,275
1,700
215Bi
219Rn
219Rn An (AcEm) Aktinon (aktiniy emanatsiyasi) α 3,96 soniya 6,946 215Po
215Bi β− 7,6 daqiqa 2,250 215Po
215Po AcA Aktiniy A α 99,99977 %
β− 0,00023 %
1,781 ms 7,527
0,715
211Pb
215At
215At AcAtII Aktinoastat II α 0,1 ms 8,178 211Bi
211Pb AcB Aktiniy B β− 36,1 daqiqa 1,367 211Bi
211Bi AcC Aktiniy C α 99,724 %
β− 0,276 %
2,14 daqiqa 6,751
0,575
207Tl
211Po
211Po AcC′ Aktiniy C′ α 516 ms 7,595 207Pb
207Tl AcC′′ Aktiniy C′′ β− 4,77 daqiqa 1,418 207Pb
207Pb AcD Aktiniy D, aktiniy qo‘rg‘oshini barqaror

Adabiyotlar