Relyativistik mexanika — fizikaning bir bo‘limi, u mexanika qonunlarini (jismlar va zarralar harakati qonunlarini) tezliklar yorug‘lik tezligiga yaqin bo‘lgan sharoitlarda o‘rganadi. Tezliklar yorug‘lik tezligidan ancha kichik bo‘lsa, bu nazariya klassik (Nyuton) mexanikasiga aylanadi.
Umumiy tamoyillar

Klassik mexanikada fazoviy koordinatalar va vaqt bir-biridan mustaqildir (vaqtga bog‘liq gomon bog‘lanishlar (гомоных связей) bo‘lmaganda), vaqt mutlaq hisoblanadi, ya’ni barcha sanoq sistemalarida bir xil o‘tadi va Galiley almashtirishlari amal qiladi. Relyativistik mexanikada esa hodisalar uch o‘lchamli fizik fazo bilan vaqtni birlashtiruvchi to‘rt o‘lchamli fazoda (Minkovskiy fazosi) sodir bo‘ladi va bunda Lorens almashtirishlari amal qiladi. Demak, klassik mexanikadan farqli o‘laroq, hodisalarning bir vaqtda sodir bo‘lishi tanlangan sanoq sistemasiga bog‘liq.
Relyativistik mexanikaning asosiy qonunlari — Nyuton ikkinchi qonunining relyativistik umumlashmasi hamda energiya va impuls saqlanishining relyativistik qonuni — fazoviy va vaqt koordinatalari o‘zaro «aralashadigan» Lorens almashtirishlaridan kelib chiqadi.
Nyutonning ikkinchi qonuni relyativistik mexanikada
Kuch quyidagicha aniqlanadi:
Relyativistik impuls uchun quyidagi ifoda ham ma’lum:
Kuchni aniqlash uchun oxirgi ifodadan vaqt bo‘yicha hosila olsak, quyidagini hosil qilamiz:
bu yerda quyidagi belgilashlar kiritilgan: va .
Natijada kuch ifodasi quyidagi ko‘rinishga keladi:
Bundan ko‘rinadiki, norelyativistik holatdan farqli o‘laroq, relyativistik mexanikada tezlanish har doim ham kuch yo‘nalishida bo‘lmaydi; umumiy holda tezlanishning tezlik yo‘nalishidagi tarkibiy qismi ham mavjud.
Lagranj funksiyasi — relyativistik mexanikadagi erkin zarra uchun
Eng kichik ta’sir prinsipidan kelib chiqib, ta’sir integralini yozamiz:
bu yerda — musbat son. Maxsus nisbiylik nazariyasidan (MNN)
Bu ifodani harakat integraliga qo‘yib, quyidagini topamiz:
Biroq boshqa tomondan, harakat integralini Lagranj funksiyasi orqali ham ifodalash mumkin:
Oxirgi ikki ifodani taqqoslasak, integral ostidagi ifodalar teng bo‘lishi kerakligi ayon bo‘ladi, ya’ni:
Endi oxirgi ifodani ning darajalari bo‘yicha qatorga yoyib, quyidagini olamiz:
Yoyilmaning birinchi hadi tezlikka bog‘liq emas, demak, harakat tenglamalariga ta’sir qilmaydi. Shunday qilib, Lagranj funksiyasining klassik ifodasi: bilan taqqoslash orqali quyidagi konstantani osongina aniqlash mumkin:
Shunday qilib, erkin zarra Lagranj funksiyasining yakuniy ko‘rinishini olamiz:
Yuqoridagi mulohazalarni nafaqat zarra, balki qismlari bir butun holda harakatlanadigan istalgan jism uchun ham qo‘llash mumkin.
Relyativistik zarra nogolonom sistema sifatida
Impulsning 4-vektori kvadrati o‘zgarmas kattalik bo‘lgani sababli:
relyativistik zarra mexanik sistema sifatida nogolonom bog‘lanish bilan 4 o‘lchamli psevdoevklid fazoda tavsiflanishi mumkin.
Adabiyotlar
- Pauli V. Nisbiylik nazariyasi. Moskva: Nauka, 1991. 328 bet.
- Nisbiylik prinsipi. Maxsus nisbiylik nazariyasiga oid ishlar to‘plami. Moskva: Atomizdat, 1973.
- Landau L. D., Lifshits Ye. M. Maydon nazariyasi. — Qayta ishlangan 3-nashr. — M.: Fizmatgiz, 1960. — 512 bet. — («Nazariy fizika», jild II).
- Uitteker E. Efir va elektr nazariyasi tarixi. 1900—1926-yillardagi zamonaviy nazariyalar. Ingliz tilidan tarjima. Moskva, Ijevsk: IKI, 2004. 464 bet. ISBN 5-93972-304-7 (2-bob)