Gumanitar fanlar(lot. humanus — “insoniy”, homo — “inson”) — jamiyatda inson va uning hayot-faoliyatini o‘rganishga ixtisoslashgan fanlar majmui.

Gumanitar fanlar
Bir daraja yuqori	fan
O'rganish mavzusi	til , adabiyot, sanʼat , tarix, din va falsafa tarixi

Tarixiy shakllanishi

Gumanitar fanlar O‘rta asrlar davrida shakllangan bo‘lib, Yetti erkin san’at doirasida mavjud edi. Ularning ilk ro‘yxati Isidor Sevil (Isidorus Hispalensis)ning “Etimologiyalar” asarida uchraydi. Biroq erkin san’atlar bilan gumanitar bilim o‘rtasida to‘liq ayniyat bo‘lmagan, chunki erkin san’atlar tarkibiga arifmetika, geometriya hamda astronomiya ham kirgan.

Gumanitar bilim skolastika bilan chambarchas bog‘liq bo‘lib qolgan; bu holat ingliz tilida gumanitar olimni scholar (emas scientist) deb atashda saqlanib qolgan. Gumanitar bilishning asosiy usuli matnlar bilan ishlash, ularni sharhlash va talqin (germenevtika) qilishdan iborat edi.

Tabiiy fanlarda subyekt–obyekt munosabatlari ustun bo‘lsa, gumanitar fanlarda, asosan, subyekt–subyekt munosabatlari muhokama qilinadi. Shu bois intersubyektiv munosabatlar, dialog, “boshqa” bilan muloqot zaruriyati ta’kidlanadi.

Frensis Bekon (Francis Bacon)ning fanlar tasnifiga tayangan holda, fransuz ma’rifatchisi Jan le Ron D’Alamber (Jean le Rond d’Alembert) mantiq, tarix, huquqshunoslik, iqtisodiy va siyosiy fanlar, adabiyot va san’atni “inson haqidagi fan” doirasida birlashtirdi va shu tariqa zamonaviy “gumanitar fanlar” tushunchasiga zamin yaratdi.

D’Alamberdan keyin Fransiyada, ayniqsa xususiy maktablarda, ta’lim tizimini isloh qilish jarayonida gumanitar va texnik fanlar ajratila boshlandi. XIX asr boshlarida bolalarning qaysi yo‘nalishga — gumanitar yoki texnik fanlarga — moyilligini aniqlash uchun testlar joriy etilgan, so‘ngra mos guruhlarga alohida dars jadvali tuzilgan. Biroq bunday amaliyot uzoq davom etmadi.

Gumanitar fanlar XIX asrda universitet tizimida institutsionallashgan intizomlar sifatida shakllana boshladi. Shu davrda gumanitar intizomlar majmui “ruh haqidagi fanlar” (nem. Geisteswissenschaften) nomi ostida birlashtirildi. Bu atama ilk bor J. St. Mill (John Stuart Mill)ning “Sistemali mantiq” (System of Logic) asarining Shil (Shil) tomonidan qilingan tarjimasida (“moral science” birikmasining tarjimasi sifatida) uchraydi; ayrim nemis tadqiqotchilari esa bu tushuncha Shil tarjimasidan avvalroq shakllanganini ta’kidlaydi.

Atama keng qo‘llanishga Vilgelm Diltey (Wilhelm Dilthey)ning “Ruh haqidagi fanlarga kirish” (Einleitung in die Geisteswissenschaften, 1883) asari orqali ega bo‘ldi; unda “ruh haqidagi fanlar”ning metodologik tamoyillari asoslab berilgan. Diltey bu fanlarning tarixiyligi, tilga xos tabiati, “kechinish” (tajriba) va tushunish muammolarini markazga qo‘yadi. U “Kirish”ning avvalidayoq XVIII asr boshlarigacha jamiyat va tarix haqidagi fanlar ustidan metafizika hukmron bo‘lganini, ammo shu asrning o‘rtalaridan ular tabiiy fanlarga biryoqlama bo‘ysundirilganini qayd etadi.

Shuningdek, Aristoteldan boshlangan va Kant — Kogen — Baxtin chizig‘i bo‘ylab rivojlangan an’anaviy taqsimotning transformatsiyasiga ham e’tibor qaratiladi — ya’ni mantiqiy, axloqiy (etik), estetik va alohida tarzda diniy tajriba sohalarining farqlanishi.

• Mantiqda tabiiy-ilmiy ratsionallik ma’nosida obyektiv sabab–oqibat aloqalari ko‘riladi; bu yerda dunyo subyekt nuqtai nazaridan tartibga keltiriladigan “borliq obyektlari” sifatida idrok etiladi.
• Etikada “boshqa”ga o‘zingga munosabatda bo‘lgandek munosabat qilish tamoyillari ishlab chiqiladi; muhim axloqiy maksimlar va avtoritetga ishoralar shakllanadi.
• Estetikada muallif va qahramon, tomoshabin va asar o‘rtasidagi munosabat muhokama qilinadi; bu munosabat doim ikki mos kelmaydigan ongning to‘qnashuvi bo‘lib, biri ikkinchisini unga transgrediyent (transgredient) bo‘lgan jihatlarda (fon, obraz, badiiy bezak va boshqalar) “yakunlab” turadi.
• Din sohasida etikaga yaqinlik bo‘lsa-da, u undan tashqariga chiqadi, chunki gap Xudo bilan muloqot (jumladan, diniy adabiyot mutolaasi, muloqot shakli va hokazo) haqida ketadi.

Bu yerda avvalo G. Kogen (Hermann Cohen)ning fikri — tadqiqotning tanlangan usuli va yondashuvi “tadqiqot predmetini konstitutsiyalashi” (“metodologiya yondashuvi predmetni vujudga keltiradi”) — ko‘zda tutiladi.

Etimologiya

“Gumanitar fanlar” iborasi Uyg‘onish davridagi lotincha studia humanitatis (“insoniyatni o‘rganish”) ifodasidan kelib chiqqan. Bu ibora Uyg‘onish davrida nafis ta’limning muhim qismi sanalgan klassik til va adabiyotni o‘rganishni anglatar edi. XV asr boshlarida studia humanitatis o‘quv kursi grammatika, poeziya, ritorika, tarix va axloq falsafasidan iborat bo‘lib, asosan lotin va yunon klassiklariga tayangan.

Gumanitar va ijtimoiy fanlar o‘rtasidagi farq

Gumanitar va ijtimoiy fanlar o‘rtasida ko‘p umumiylik bor, shu sabab ular ko‘pincha bitta bo‘limda birga beriladi. Amaliyotda chalkashliklar uchraydi: masalan, tarix, huquqshunoslik, tilshunoslik, siyosatshunoslik, madaniyatshunoslik ba’zan gumanitar, ba’zan ijtimoiy fanlarga kiritiladi. Xuddi shunday, sotsiologiya ham goh ijtimoiy bilim doirasida, goh gumanitar doirada talqin qilinadi. Masalan, ayrim politexnika institutlarida Ijtimoiy fanlar fakulteti (SSSR davri yakunida, 1990 y.) Gumanitar fakultet deb qayta nomlangan holatlar mavjud.

Ingliz tilida humanities (gumanitar fanlar) va social science (ijtimoiy fanlar) o‘rtasida aniq farqlash qo‘llanadi.

Predmet va metod

Martin Haydeggerning “Dunyoning surat vaqti” (“Die Zeit des Weltbildes”) maqolasida gumanitar fanlardagi manbani tanqidiy tahlil qilish (manbalarni topish, saralash, tekshirish, foydalanish, saqlash va talqin etish) tabiiy fanlardagi eksperimental tadqiqotga muqobil sifatida ko‘riladi.

M. M. Baxtin “Gumanitar fanlarning falsafiy asoslariga” asarida shunday yozadi: gumanitar fanlarning predmeti — ifodali va “gapiruvchi” borliq. Bu borliq hech qachon o‘zi bilan to‘la mos tushmaydi, shu bois uning ma’no va mazmuni tuganmasdir. Uningcha, gumanitar tadqiqotning bosh vazifasi — nutq va matnni tushunish muammosi; ya’ni madaniyat tomonidan yaratilgan obyektivatsiyalar sifatida til hodisalarini anglashdir. Gumanitar fanlarda tushunish matn orqali — matnga savol bilan murojaat qilish orqali kechadi, toki muallifning niyati, asoslari, sabab va maqsadlari, rejalarini “eshitish” mumkin bo‘lsin. Bayon ma’nosini anglash nutq (yoki matn) tahlili modusunda harakat qiladi va bu ikki ong, ikki subyekt tutashgan chegara hodisasidir — go‘yo ikki muallifning uchrashuvi.

Demak, barcha gumanitar intizomlar uchun birlamchi berilgan narsa — nutq va matn, asosiy metod esa ma’no rekonstruksiyasi va germenevtik tadqiqdir. Gumanitar fanlarning kalit muammosi — tushunish muammosi.

M. N. Epshteyn gumanitar fanlar nazariyasiga bag‘ishlangan asarlarida ularni o‘z-o‘zini aks ettiruvchi (samoreflektiv) deb tavsiflaydi: bu yerda bilish subyekti — inson va insoniyatning o‘zi — tadqiqot predmetiga aylanadi. Uningcha, o‘z-o‘ziga ishora paradoksi gumanitar fanlar markazida turadi va ularning “gumanitarligi” bilan “ilmiyligi” o‘rtasidagi murakkab nisbatni belgilaydi. Natijada insonshunoslik insoniyotni o‘rganishdan ajralmas bo‘lgan insonyaratuvchilik jarayoniga ulanadi: subyekt to‘la obyektivlashtirib bo‘lmaydi, chunki u doimo shakllanish jarayonida; har bir o‘zini tavsiflash akti — uning o‘zini bunyod etish voqeasidir. Gumanitar yondashuvda inson nafaqat subyektlar olamida nimalarnidir kashf etadi, balki o‘z-o‘zini bilish davomida o‘z subyektivligini yaratadi.
Michail Naumovich Epshteyn, “Bilimdan — ijodga. Gumanitar fanlar dunyoni qanday o‘zgartirishi mumkin”, Moskva — Sankt-Peterburg: Insoniy tashabbuslar markazi, 2016.

N. I. Basovskaya ta’kidlaydi: “Gumanitar fanlar inson, uning faoliyati, eng avvalo — ma’naviy faoliyatiga qiziqish va e’tibor bilan ajralib turadi.” G. Ch. Guseynovning fikricha, “Gumanitariy insonning badiiy faoliyati natijalarini ilmiy o‘rganish bilan shug‘ullanadi.”

Fanlarmi yoki intizomlarmi?

K. O. Apel (Karl-Otto Apel) “Falsafaning transformatsiyasi” (Transformation der Philosophie, 1973) asarida shunday yozadi: masalan, filologiyaning ayrim tarmoqlari kabi intizomlar neopozitivizmning “fan nazariyasi”ga oddiygina kirmaydi. Bu, ehtimol, ingliz tilida “humanities” — “gumanitar intizomlar” hanuzgacha ilmga qadar bo‘lgan gumanistik artes (“san’atlar”, xususan ritorika va adabiyot tanqidi) ufqidan tushunilishidan, “science” — “fan” esa tabiiy-ilmiy metod idealiga yo‘naltirilgan bo‘lishidan dalolatdir.

Neopozitivistik fan nazariyasida qonuniy (sababiy yoki hech bo‘lmaganda statistik) tushuntirishni ilmiy bilishning yagona mumkin maqsadi sifatida qabul qilish o‘z kuchini saqlab qoladi — hatto insoniy harakat usullarini “tushunish” imkoniyatiga yuzlangan holatlarda ham.

Gumanitar fanlar va gumanitar texnologiyalar

Gumanistikaning maqsadi — insonning o‘zini anglashi va o‘zini o‘zgartirishi; bu faqat individga emas, balki butun insoniyatga taalluqlidir. Texnologiyalar juda olg‘a siljigan bir pallada gumanitar fanlar, sof tadqiqot bilan cheklanmay, o‘rganayotgan narsasini o‘zgartirishga ham da’vat etiladi. Shundan eng o‘tkir metodologik savollardan biri kelib chiqadi: gumanitar fanlarning amaliy, konstruktiv salohiyati, ularning jamiyat ongiga, etika, madaniyat, adabiyot, san’at, tilga ta’siri qanday?

Agar tabiiy fanlar tabiatni texnika orqali, ijtimoiy fanlar jamiyatni siyosat orqali o‘zgartirsa, gumanitar fanlar hanuz madaniyatga amaliy ta’sir ko‘rsatish usullarini ishlab chiqish jarayonidadir.