Elektromobil nima

Nissan Leaf ikkinchi avlodi, 2018-yildagi surat
Tesla Model Y
Elektromobil — yuk avtomobili 1943-yilda ishlab chiqarilgan, Shvetsiya
Zaryadlash elektromobil akkumulyatorlarini Global Electric Motorcars[ingl.]

Elektromobil — avtomobil, uning harakatlantiruvchi g‘ildiraklari bir yoki bir nechta elektr dvigatel yordamida aylanadi. Bunda yengil hamda yuk elektromobillari.

Ingliz tilidagi electric car atamasi singari, rus tilida «elektromobil» atamasi ham turli ma’nolarda ishlatilishi mumkin. Masalan, Katta Rossiya ensiklopediyasi elektromobillar qatoriga elektr transport vositalarining bortdagi elektr energiyasi manbai bilan ishlaydigan keng turini kiritadi. Yo‘l harakati qoidalari va Rossiyaning boshqa rasmiy hujjatlariga ko‘ra esa, faqat tashqi elektr energiyasi manbaidan zaryadlanadigan transport vositalari elektromobil hisoblanadi.

«Elektromobil» atamasining turlicha talqin qilinishi avtomobil elektr transportining nisbatan yangi soha ekanligi bilan bog‘liq. Uning eng keng tarqalgan turi — akkumulyatorli elektromobillar (ingl. Battery Electric Vehicle, BEV) bo‘lib, ular chiqindilarni kamaytirish, shahar muhitining sifatini yaxshilash hamda ekologik tozaroq va iqtisodiy jihatdan samaraliroq transport turlariga o‘tish bilan bog‘liq avtomobil sanoatining istiqbolli rivojlanish yo‘nalishi sifatida qaraladi.

Elektromobilning prinsipial sxemasi odatda quyidagicha bo‘ladi: akkumulyator batareyasi kuch elektr simlari va boshqaruv tizimi orqali tortuvchi elektr dvigateliga ulanadi; bu dvigatel esa, o‘z navbatida, asosiy uzatmaga aylantiruvchi momentni uzatadi.

Elektromobillar bozorining hozirgi holati

2025-yil yanvarida dunyo bo‘ylab 1,26 mln dona elektromobil sotildi (2024-yil yanvariga nisbatan 18 % o‘sish).

2024-yil yakuni va 2025-yilning birinchi yarmiga ko‘ra, dunyodagi eng yirik elektromobil ishlab chiqaruvchilar BYD, Tesla, Geely, SAIC va Volkswagen.

2025-yilning birinchi choragida Rossiyada 1854 ta elektromobil sotilgan. Bu sotilgan yangi avtomobillarning umumiy soniga nisbatan 1 % dan kam va 2024-yilning birinchi choragidan 69 % ga past. 2025-yil birinchi yarim yilligi statistikasi ham shunga yaqin natijalarni ko‘rsatadi.

Boshqa transport vositalari bilan taqqoslash

Ichki yonuv dvigatelli avtomobillar bilan taqqoslash

Narx: 2025-yil holatiga ko‘ra, elektromobilga egalik qilishning dunyo bo‘yicha umumiy xarajati ichki yonuv dvigatelli (IYD) avtomobillarnikiga yaqin edi. Akkumulyator batareyasining narxi sabab elektromobillarning xarid narxi IYDli avtomobillarnikidan yuqori, biroq harakatlanish va texnik xizmat ko‘rsatish xarajatlari pastroq.

Bir zaryad bilan yurish masofasi: IYDli avtomobillarning aksariyati to‘la yonilg‘i baki bilan elektromobillarning to‘la zaryadlangan batareyasiga qaraganda uzoqroq yuradi. Tezlik qanchalik past bo‘lsa, elektromobilning ustunligi shunchalik katta bo‘ladi: tirbandlikda to‘xtab turgan elektromobil dvigateli ishlamagan holda faqat jihozlar uchun energiya sarflaydi, IYD esa uzluksiz ishlaydi. Tormozlash vaqtida elektromobil rekuperatsiya orqali energiya ishlab chiqaradi. Aksincha, trassada yuqori tezlikda IYD yuqori samaradorlikka ega bo‘lib, havo qarshiligini yengish uchun qo‘shimcha yonilg‘i sarfi elektromobillardagidek sezilarli bo‘lmaydi.

Ekologik ta’sir: elektromobillarni ishlab chiqarishda IYDli avtomobillarga qaraganda yuqoriroq, foydalanishda esa ishlatilgan materiallar, ishlab chiqarish texnologiyalari va elektr energiyasi manbaining ekologik tozaligiga qarab pastroq bo‘ladi. Ayrim ma’lumotlarga ko‘ra, elektromobillar 17 ming kilometrdan ortiq yo‘l bosgach ekologik jihatdan ustunlikka erishadi. Boshqa ma’lumotlarga ko‘ra esa, bu ko‘rsatkich 30–80 ming kilometrdan keyin kuzatiladi.

Og‘irlik: tortuvchi batareyasi og‘ir bo‘lgani sabab elektromobillar IYDli avtomobillardan og‘irroq. 2023-yilda elektromobillarning o‘rtacha vazni 2300 kg dan oshgan, IYDli avtomobillarning o‘rtacha vazni esa Buyuk Britaniyada 1500 kg, AQSHda 1800 kg bo‘lgan. Og‘irlik ko‘proq bo‘lgani uchun shinalar va tormoz kolodkalaridan ajraladigan mayda zarrachalar chiqindisi ham yuqori bo‘lishi mumkin. Elektromobil shinalari tezroq yeyiladi, ammo dvigatel yordamida tormozlash tufayli oddiy tormozdan kamroq foydalanish mumkin.

Massaning taqsimlanishi, yetakchi g‘ildiraklar va barqarorlik: kapot ostida og‘ir IYD joylashgan avtomobillardan farqli ravishda, elektromobilda og‘ir tortuvchi batareya sabab massa bir tekisroq taqsimlanadi, og‘irlik markazi markazga yaqinroq va pastroqda joylashadi. Bu avtomobil barqarorligini oshiradi. Shu sabab aksariyat elektromobillar orqa g‘ildiraklari yetakchi qilib ishlab chiqariladi, IYDli mashinalar esa ko‘proq old g‘ildiraklari yetakchi bo‘ladi. Shunga qaramay, og‘ir IYDning oldinda va yetakchi g‘ildiraklarning old o‘qda joylashuvi IYDli avtomobilni elektromobilga qaraganda yaxshiroq boshqarishga imkon beradi degan muqobil fikr ham mavjud, biroq buni tasdiqlovchi statistika yo‘q.

Elektromagnit nurlanish: elektromobillar va IYDli avtomobillar inson uchun zararsiz bo‘lgan, o‘zaro taqqoslanadigan darajada elektromagnit nurlanish chiqaradi. Elektromobillar AM radiostansiyalar ishlatadigan chastota diapazonida nurlanish hosil qilgani sabab ularning signallarini qabul qilishda muammo yuzaga kelishi mumkin. Bir qator ishlab chiqaruvchilar avtomobillarda AM radio qabul qilish imkoniyatidan voz kechgan.

Dvigatellarning foydali ish koeffitsiyenti: tortuvchi elektr dvigatellar ning foydali ish koeffitsiyenti 90—95 % gacha yetadi, IYDlarda esa 22—42 % ni tashkil etadi. Bu uzoq istiqbolda avtomobillarni harakatlantirish uchun ushbu turdagi dvigatellarga ommaviy o‘tishga yordam berishi kerak.

Afzalliklari

  • Iste’molchi uchun xususiyatlari: tez tezlanish, benzin va motor moylarining izi hamda hidi yo‘qligi, ilovalar yordamida zaryadlash vaqti va parametrlarini boshqarish imkoniyati. Ayrim iste’molchilar yonilg‘i quyish shoxobchasiga kirmasdan, elektromobilni o‘zlari (uyda, dala hovlida, ishda va boshqalarda) zaryadlashni qadrlaydi. Boshqalar esa tormoz pedalidan kam foydalanish (one-pedal driving — bitta pedal bilan boshqarish) imkoniyatini ma’qul ko‘radi. Uzoq tirbandlikda elektromobil konditsionerni ishlatish uchun dvigatelni yoqishni talab qilmaydi va shu sabab IYDli avtomobillarga qaraganda yurish uchun ajratilgan energiyaning kamroq qismini sarflaydi.
  • Foydalanish xarajati: odatda, elektr energiyasi IYD uchun yoqilg‘idan arzonroq, ayniqsa uy xo‘jaliklari uchun tungi tariflarda. Elektromobil rekuperativ tormozlash yordamida o‘z elektr akkumulyatorini zaryadlashi mumkin. Ayrim hollarda elektromobillarning havo qarshiligi koeffitsiyenti konstruksiya xususiyatlari tufayli pastroq: katta radiator panjarasining yo‘qligi va ixcham sovitish tizimlari kuzov aerodinamikasini yaxshilash imkonini beradi. Ayrim elektromobil egalari shaxsiy quyosh panellariga ega, bu esa elektromobilni o‘zlarining quyosh energiyasidan ishlab chiqarilgan elektr energiyasi bilan zaryadlashga imkon beradi.
  • Texnik xizmat ko‘rsatish xarajati: avtomobilda IYD va unga bog‘liq agregatlar, jumladan uzatmalar qutisi bo‘lmasligi va ularga xizmat ko‘rsatishga ehtiyoj yo‘qligi texnik xizmatni soddalashtiradi, xizmat ko‘rsatishlar oralig‘idagi masofani uzaytiradi hamda rejali texnik xizmat va joriy ta’mir xarajatlarini nisbatan kamaytiradi. Elektromobil ichki yonuv dvigateli uchun motor moylari dan foydalanmaydi.
  • Davlat qo‘llab-quvvatlash choralari: ko‘plab mamlakatlarda elektromobil egalariga imtiyoz va subsidiyalar, jumladan bepul va/yoki maxsus avtoturargohlar, jamoat transporti yo‘laklaridan yurish, pullik yo‘llardan bepul foydalanish, bepul elektr energiyasi, pasaytirilgan soliqlar va boshqalar taqdim etiladi.
  • Ekologik afzalliklari: Yevropa transport va atrof-muhit federatsiyasi (T&E) tadqiqotlarining 2020-yil aprel holatidagi ma’lumotlariga ko‘ra, elektromobillardan foydalanishdagi karbonat angidrid chiqindilari va akkumulyator batareyalarini ishlab chiqarishdagi zararli modda chiqindilari birgalikda hisoblanganda, elektromobillarda bu ko‘rsatkich dizel avtomobillariga nisbatan 22 %, benzinli avtomobillarga nisbatan esa 28 % kam.
  • Elektromobillar shovqin darajasi IYDli avtomobillarnikidan past.
  • Ko‘plab elektromobillar elektr tarmog‘ida avariya yuz berganda hamda elektr energiyasi yo‘q joylarga borganda batareyasidagi elektr energiyasidan foydalanish imkonini beradi. Demak, bunday hollarda elektromobil elektr energiyasini to‘plash tizimi vazifasini bajaradi. Shuningdek, elektromobildagi eski batareya yangisiga almashtirilgach, undan energiya saqlash uchun foydalanish mumkin.
  • Qishda salonni isitish: elektromobillar salonni dvigatel issiqligi hisobiga emas, alohida isitish moslamalari yordamida isitadi. Ular elektr energiyasini ko‘p iste’mol qilsa-da (quyidagi Kamchiliklar bo‘limiga qarang), salon haroratini tez ko‘taradi.
  • Yong‘in xavfi: ko‘plab hisobotlarga ko‘ra, elektromobillarning yonib ketish ulushi IYDli avtomobillarnikidan past.

Kamchiliklari

  • Narx: elektromobillar shu sinfdagi IYDli avtomobillardan sezilarli darajada qimmatroq. Batareyani almashtirish va ta’mirlash qimmatga tushadi. Foydalanish davomida va keyingi qayta sotishda elektromobil qiymati IYDli avtomobilnikiga qaraganda nisbatan ko‘proq kamayadi.
  • Zaryadlash chastotasi, davomiyligi va noqulayliklari: elektromobillarning yurish zaxirasi shu sinfdagi zamonaviy IYDli avtomobillarning bir bak yoqilg‘i bilan bosadigan masofasidan kamroq. Shu bois elektromobillarni IYDli mashinalarga yoqilg‘i quyishdan ko‘ra tez-tez zaryadlash kerak. Elektromobil zaryadlash stansiyalari tarmog‘i IYDli avtomobillar uchun yoqilg‘i quyish shoxobchalariga qaraganda ancha siyrak, bu erkin harakatlanish imkoniyatini cheklaydi. Zaryadlash stansiyalari ishlamasligi yoki band bo‘lishi, jumladan IYDli avtomobillar tomonidan to‘sib qo‘yilishi mumkin. Elektromobilni zaryadlash odatda IYDli avtomobilga yoqilg‘i quyishdan ancha ko‘p vaqt oladi.
  • Qishda xususiyatlar yomonlashishi: sovuq havoda elektromobillarning yurish zaxirasi IYDli avtomobillarnikidan ancha ko‘p qisqaradi. tortuvchi batareya zaryadsizlangan taqdirda ularni harakatga keltirish ham qiyinroq bo‘ladi. Salonni isitish tortuvchi batareya zaxirasini sezilarli kamaytiradi. Kapot osti sovuqligicha qoladi va dvigatel issiqligi mavjud IYDli avtomobillardan farqli ravishda, yozgi oyna yuvish suyuqligi hatto yengil sovuqda ham muzlagan holatda qoladi.
  • Ta’mirlash va xizmat ko‘rsatish servislarining kamligi: elektromobillar soni nisbatan ozligi va ularga IYDli avtomobillarga qaraganda kamroq xizmat kerakligi ta’mirlash imkoniyatlari cheklanishiga olib keladi, chunki zarur malakaga ega servis markazlari ham kam.
  • Tortuvchi batareya sig‘imining kamayishi: bir necha yil ichida elektromobilning yurish zaxirasi bir necha o‘n kilometrga qisqarishi mumkin. IYDli avtomobillarda foydalanish davomida yurish zaxirasining shunday kamayishi muammosi yo‘q.
  • Og‘irligi kattaroq bo‘lgani sabab zaryadlanadigan avtomobillarning shinalari IYDli avtomobillarnikidan tezroq yeyiladi.

Gibrid avtomobillar bilan taqqoslash

Elektromobillarni gibrid avtomobillar bilan, jumladan zaryadlanuvchi gibridlar bilan taqqoslovchi ko‘plab tahlillar mavjud. Gibrid tarafdorlari ayrim foydalanish sharoitlarida ularning universalligi va elektromobillarga qaraganda xarajatlarning maqbulligini ta’kidlaydi. Gibridga qarshi fikrdagilar esa tortuvchi batareya hamda ichki yonuv dvigateliga xizmat ko‘rsatish zarurligini ta’kidlaydi.

Elektromobilning turli konstruktiv yechimlari

Soddalashtirilgan konstruksiyaga ega kichik elektromobillar (elektrokarlar, elektr yuklagichlar va hokazolar) yuk tashish uchun uzoq vaqtdan beri keng ishlatiladi: vokzallarda, sexlarda hamda yirik do‘konlarda, shuningdek, attraksion sifatida. Bu holatda yurish zaxirasi va tezlikning pastligi, batareyalarning yuqori tannarxi hamda og‘irligi kabi barcha kamchiliklar zararli chiqindi gazlar va shovqinning yo‘qligi kabi afzalliklar bilan qoplanadi. Bu, ayniqsa, odam gavjum yopiq binolarda ishlash uchun muhim. Shuningdek, ommaviy dam olish maskanlari va tabiat qo‘riqxonalariga tashrif buyuriladigan joylarda ochiq turdagi sayohat elektrobuslari dan foydalaniladi.

Tozalash mashinasi BYD T8, Pekin, 2020-yil

Hozirgi kunda yuk elektromobillarining ko‘plab namunalari mavjud. Ular avval ishlab chiqarilgan dizel mashinalarining elektr versiyalari ham, mutlaqo mustaqil konstruksiyalar ham bo‘lishi mumkin. Mustaqil konstruksiyalarga Tesla Semi, Einride Pod[ingl.] va Volta Zero misol bo‘ladi. 2020-yilda Niderlandiyada ilk elektr chiqindi tashish mashinasi DAF CF Electric ishga tushdi.

Lightyear 0 quyosh avtomobili[niderl.]

Yoqilg‘i yoki zaryadlash stansiyalari ni elektr energiyasi manbai sifatida ishlatishdan tashqari, quyosh batareyalarida ishlaydigan tajribaviy avtomobillar — «quyosh avtomobillari» ham mavjud. Biroq ularning umumiy muammosi shundaki, batareyalar bir kun davomida sezilarli miqdorda energiya to‘play olmaydi.

Vodorod yonilg‘i elementli avtomobillarda kuch qurilmasining o‘zi (yonilg‘i elementi va elektr dvigatel) massasi yurish zaxirasiga bog‘liq emas; masofani oshirish esa IYDli avtomobillardagi kabi baklarda ko‘proq vodorod saqlash hisobiga ta’minlanadi.

Istiqbollari

2024—2025-yillarda McKinsey ekspertlari elektromobillarni global iqtisodiy o‘sishga hissa qo‘sha boshlagan inqilobiy texnologiyalardan biri deb baholadi va ularni dunyodagi texnologik raqobatning 18 ta eng yirik yo‘nalishi qatoriga kiritdi. Ularning prognoziga ko‘ra, 2030-yilga kelib dunyoda taxminan 240 mln elektromobil bo‘ladi va ularni zaryadlash uchun global elektr energiyasi iste’molining qariyb 3 % i talab etiladi.

Ekspertlarga ko‘ra, batareya narxi $100 / kVt·soat yoki undan past bo‘lganda elektromobillar ommaviy tarqala boshlaydi. Hozircha qimmat batareyalar elektromobilni shu turdagi ichki yonuv dvigatelli avtomobillar narxiga yaqin bahoda taklif qilishga to‘sqinlik qilmoqda.

EY kompaniyasining 2025-yil sentabrida e’lon qilingan prognoziga ko‘ra, zaryadlanuvchi avtomobillar, jumladan elektromobillar va zaryadlanuvchi gibridlarning Xitoydagi savdosi 2025-yilda sotilayotgan avtomobillarning 50 % iga yetadi va 2034-yilda 90 % dan oshadi. AQSHda esa bozorning 50 % ini akkumulyatorli elektromobillar 2039-yilda egallashi kutilmoqda. Shu prognozga ko‘ra, gibrid avtomobillar, shu jumladan zaryadlanuvchi gibridlar savdosi 2030-yilgacha elektromobillar savdosidan yuqori bo‘ladi.

Uy, elektr tarmoqlari va elektromobillarni integratsiyalash

Elektromobillar, tashqi elektr iste’molchilari, energiya saqlash tizimlari, turar joylar va elektr tarmoqlarini o‘zaro integratsiyalashning turli konsepsiyalari (V2X, vehicle-to-everything) ishlab chiqilmoqda.

Integratsiya yo‘lidagi oraliq texnologiya — V2L (vehicle-to-load) bo‘lib, unda elektromobil maishiy elektr jihozlari uchun tok manbai sifatida ishlashi mumkin. Ko‘plab zamonaviy elektromobillar ushbu texnologiyaga ega. V2L tizimi elektromobildan elektr energiyasini saqlash tizimlari.

ni zaryadlash uchun ham foydalanish imkonini beradi. Eng yuqori darajadagi integratsiya V2G (vehicle-to-grid) deb ataladi. Unda avtomobilni umumiy elektr tarmog‘i ga ulab zaryadlash, shuningdek, elektr energiyasini tarmoqqa qaytarib, elektr energiyasiga talabni boshqarish.

da ishtirok etish mumkin. Elektr energiyasini zaryadlanuvchi avtomobillar dan elektr V2G tarmog‘i ga uzatishga urinishlar 2009-yilda boshlangan. 2024-yilda Xitoyda V2G bo‘yicha tajribalar o‘tkazilgan va ularni mamlakat bo‘ylab davom ettirish rejalashtirilgan.

Tesla kompaniyasi 2025-yilda V2G texnologiyasini joriy etishni rejalashtirganini bildirgan, biroq 2025-yil may holatiga ko‘ra, loyiha haqida yangi ma’lumot yo‘q edi.

Avtomobil ishlab chiqaruvchilarning rejalari

Elektromobillarni AQSH bozoriga chiqarish rejalari Car & Driver jurnalining tegishli sahifasida muntazam yangilanadi.

Rus tilidagi «Kitayskiye avtomobili» sayti Xitoy yangiliklari va rejalari haqida axborot e’lon qiladi.

Ko‘plab rejalar hamda Trampning ikkinchi ma’muriyati tarif siyosatidagi o‘zgarishlar sabab 2025-yilda aksariyat avtomobil ishlab chiqaruvchilar rejalarini bir necha bor qayta ko‘rib chiqdi.

Rossiya avtomobil ishlab chiqaruvchilarining rejalari

Elektromobil «Atom»

2025-yil sentabrida Rossiya Sanoat va savdo vazirligi rahbarining xabar berishicha, 2026-yilda 5-6 mingta «Atom» elektromobili ishlab chiqarilishi rejalashtirilgan. Ishlab chiqaruvchi zavod — «Moskvich».

2024-yil avgustida «Kelajak hududi. Moskva 2030» forumida «Molniya» elektromobili prototipi namoyish etildi. Uni ishlab chiqarish rejalashtirilgan zavod — «Moskvich».

2024-yil dekabrida «Moskvich» zavodi «Moskvich 3e» elektromobilini ishlab chiqarishni davom ettirish rejasini tasdiqladi. Moskva meri o‘rinbosari Liksutov esa Moskvich elektromobili uchun batareyalar Moskvada 2025 yoki 2026-yildan ishlab chiqarilishini ma’lum qildi.

2025-yil fevralida Avtotor kompaniyasi Amberavto elektromobilini ishlab chiqarish va sotishni kengaytirish rejalarini e’lon qildi, AvtoVAZ esa e-Largus elektromobilining ilk savdosi hamda ushbu modelni korporativ mijozlar uchun buyurtma asosida ishlab chiqarish rejalari haqida xabar berdi.

Elektromobillarni davlat tomonidan tartibga solish

Elektromobil shovqini va minimal shovqin darajasiga talablar

Elektromobillarning past shovqin darajasi muammo tug‘dirishi mumkin: yo‘lni kesib o‘tayotgan piyodalar ko‘pincha mashina ovoziga qarab harakat qiladi, elektromobillar esa IYDli avtomobillarga qaraganda yomonroq eshitiladi. Ko‘plab mamlakatlarda past tezlikda elektromobillar ovoz chiqarishi shartligi belgilangan.

AQSHda bunday talablarni joriy etgan hujjat «Minimum Sound Requirements for Hybrid and Electric Vehicles» deb ataladi. 2024-yil dekabrida GM kompaniyasi ayrim elektromobillarini past shovqin darajasi sabab qaytarib olishni e’lon qildi.

E’tiborlisi, ichki yonuv dvigatelli avtomobillar uchun minimal shovqin darajasiga doir talablar yo‘q.

Rossiya

2025-yilda tasdiqlangan «Rossiya Federatsiyasining 2030-yilgacha va 2036-yilgacha bo‘lgan istiqboldagi milliy rivojlanish maqsadlariga erishish bo‘yicha yagona rejasi»ga ko‘ra, Rossiyada «Ishlab chiqarilgan elektromobillar, shu jumladan ketma-ket gibridlar soni» quyidagicha rejalashtirilgan (dona):

2025
11000
2026
17750
2027
23500
2028
28750
2029
40600
2030
54250

Yevropa Ittifoqi

Yevropa Ittifoqining barcha avtomobillarini elektr yuritmaga o‘tkazish 2035-yilga qadar rejalashtirilgan.

elektr yuritmaga o‘tkazish nazarda tutilgan.

Benzin savdosidan tushadigan soliqlarning kamayishini qoplash uchun 2024-yildan elektromobillar va zaryadlanuvchi gibridlarning bosib o‘tgan har bir kilometri uchun soliq joriy etildi. 2025-yildan zaryadlanuvchi avtomobillar uchun kilometrga asoslangan soliq belgilandi.

Xitoy

2030-yilga kelib Xitoyda benzin dvigatelli avtomobillar ishlab chiqarishni to‘xtatish rejalashtirilgan.

AQSH

2025-yil yanvarida lavozimga kirishgan prezident Tramp elektromobillarni qo‘llab-quvvatlash tugatilishini e’lon qildi. Prezidentligining dastlabki soatlaridayoq u Bayden ma’muriyatining AQSHda elektromobillar ulushini oshirishga doir oldingi maqsadini bekor qildi va zaryadlash stansiyalarini rivojlantirish subsidiyalarini muzlatdi. 2025-yil iyulida AQSH prezidenti 2025-yil 30-sentabrdan 7500 dollarlik subsidiyani bekor qilishni ham o‘z ichiga olgan qonunni imzoladi. Subsidiyalar bekor qilingani sabab 2025-yil 1-oktabrdan AQSHda elektromobillar narxi oshdi.

AQSHning ayrim shtatlari yoqilg‘i savdosi soliqlarining kamayishidan yuzaga kelgan byudjet taqchilligini qoplash uchun elektromobillarga yillik soliqlarni joriy etish yoki oshirishni boshladi. Vermont shtati 2026-yildan Islandiyadagiga o‘xshash, yurilgan masofaga qarab soliq undirishni rejalashtirmoqda.

Norvegiya

2024-yilda mamlakatda sotilgan avtomobillarning qariyb 90 % i elektromobil bo‘lgan. Elektromobillarga 100 % o‘tishni majburiy belgilovchi rejalar yo‘q, biroq 2025-yil boshidayoq sotilgan transport vositalarining taxminan 96 % i elektromobil edi. 2025-yil boshidagi holatga ko‘ra, Norvegiya Transport vazirligi 2025-yilda avtobuslarni to‘liq elektrga o‘tkazishni, 2030-yilgacha yuk mashinalarining qariyb 75 % ini elektr yuritmali qilishni rejalashtirgan.

Shvetsiya

Shvetsiya hukumati 2030-yilgacha benzin dvigatelli avtomobillar sotuvini butunlay to‘xtatishni rejalashtirgan.

Efiopiya

2024-yil boshida Efiopiya yangi ichki yonuv dvigatelli avtomobillar importini taqiqladi. Bunga (Norvegiyadagi singari) gidroelektr stansiyalardan elektr energiyasining keng mavjudligi, neft qazib olish va benzin ishlab chiqarishning deyarli yo‘qligi, shuningdek, ekologik rejalar sabab bo‘ldi. 2024-yilda Efiopiyada qariyb 100 ming elektromobil bo‘lib, avtomobillarning umumiy soni 1,2 million edi.

Nepal

2025-yilda sotilgan yangi avtomobillar orasida elektromobillar ulushi 76 % ga yetdi. Davlat yordami choralariga zaryadlanuvchi avtomobillar va zaryadlash stansiyalariga past bojxona bojlari, elektr energiyasi uchun subsidiyali narx, tijorat zaryadlash stansiyalarini o‘rnatishga to‘siqlarning yo‘qligi.

Qozog‘iston

2026-yil 1-yanvardan Qozog‘istonda QQSning imtiyozli nol stavkasi bekor qilinadi. Transport solig‘i va utilizatsiya yig‘imidan ozod qilish saqlanib qoladi, shuningdek, imtiyozli ro‘yxatdan o‘tkazish yig‘imi amal qiladi.

Tarix

1821-yilda Maykl Faradey qanday qilib elektromagnetizm yordamida uzluksiz aylanishni hosil qilish mumkinligini ko‘rsatdi va bu elektr yuritma ixtirosiga asos bo‘ldi.

XIX asr

Elektromobil ichki yonuv dvigatelli avtomobildan ham, ichki yonuv dvigatelining o‘zidan ham oldin paydo bo‘lgan. 1828-yildayoq vengriyalik ixtirochi Anyosh Yedlik avtomobildan ko‘ra skeytbordga ko‘proq o‘xshaydigan, elektr energiyasida harakatlanuvchi aravacha yasagan. Shunga qaramay, Yedlik ixtirosi muhandislikning ushbu yo‘nalishi rivojiga kuchli turtki bo‘ldi.[ishonchli bo‘lmagan manba]Elektr dvigatelli ilk aravacha ko‘rinishidagi elektromobil 1841-yilda yaratilgan.

1875-yilda Sestroretsk yaqinidagi temiryo‘lda Fyodor Apollonovich Pirotskiy ilk bor vagonlar ulangan elektrovoz ni harakatga keltirgan.

1880-yilda ilk elektr tramvay paydo bo‘ldi (uni Fyodor Pirotskiy konstruksiyasidan foydalanib, Verner fon Simens ishga tushirgan) (ot tortadigan tramvay elektr tortish kuchida harakatlanardi).

Parijdagi 1881-yilgi Xalqaro elektr ko‘rgazmasida elektromobilni jamoatchilikka Gyustav Truve namoyish etdi.

1882-yilda «Elektromot» nomli ilk trolleybus Verner fon Simens tomonidan ixtiro qilingan.

1885-yilda Peterburgdagi «Sila i svet» ustaxonasi egasi, elektrotexnika muhandisi G. A. Shchavinskiy elektromobil loyihasini yaratdi.

1899-yilda Sankt-Peterburgda rus muhandis-ixtirochisi Ippolit Romanov birinchi rus elektr omnibus ini 17 yo‘lovchi uchun yaratdi. Uning umumiy tuzilishi ingliz keblaridan olingan bo‘lib, ularda aravakash yo‘lovchilar ortida baland o‘rindiqda o‘tirardi. Arava ikki o‘rindiqli va to‘rt g‘ildirakli bo‘lib, old g‘ildiraklari orqa g‘ildiraklaridan kattaroq edi. Birinchi elektromobilda Bari tizimidagi qo‘rg‘oshinli akkumulyator ishlatilib, u 36 ta bankadan (volt ustunchalaridan) iborat edi. Uni har 60 vyorst da (64 km) zaryadlash talab etilgan. Avtomobilning jami quvvati 4 ot kuchi edi. Ushbu arava konstruksiyasi 1898-yildan avtomobillar ishlab chiqargan Amerikaning «Morris-Salom» firmasi modellariga asoslangan. Elektromobil tezligini 1,6 dan 37,4 km/soatgacha to‘qqiz pog‘onada o‘zgartira olgan. Romanov zamonaviy elektrobuslarning ushbu ajdodlari uchun shahar yo‘nalishlari sxemasini ham ishlab chiqib, ishlatishga ruxsat olgan. Biroq zarur investitsiyalarni topolmagani uchun loyiha rivojlanmagan. Bundan avval Ippolit «Kukushka» laqabini olgan elektromobilni yaratgan edi.

Dunyoda rasman tan olingan birinchi avtomobil tezligi rekordi 1898-yil 18-dekabrda Gaston de Shaslu-Loba tomonidan Jeantaud[ingl.] Duc elektromobilida o‘rnatilgan: u soatiga 63 kilometr tezlikka erishgan.

O‘qsimon kuzovli, rekord uchun maxsus yaratilgan La Jamais Contente elektromobili 1899-yil 29-aprel yoki 1-may kuni poygachi Kamil Jenatsi boshqaruvida quruqlikda birinchi bo‘lib 100 km/soat (62 mil/soat) tezlik chegarasidan o‘tdi. Rasmiy rekord 105,882 km/soat bo‘lgan. Keyinroq amerikalik taniqli elektromobil konstruktori Uolter Beyker 130 km/soat tezlikka erishgan. Bir zaryad bilan bosib o‘tilgan masofa rekordini «Borland Electric» elektromobili o‘rnatib, 103,8 mil (167 km) yo‘lni Chikagodan Milvokigacha bosib o‘tgan. Ertasi kuni (qayta zaryadlangach) elektromobil o‘z kuchi bilan Chikagoga qaytgan; o‘rtacha tezlik 55 km/soat bo‘lgan.

Galereya

XX asrning birinchi yarmi

Tomas Edison Detroit Electric elektromobili yonida, «brogam» kuzovli

Dastlab elektr va benzinli ekipajlarning yurish zaxirasi hamda tezligi deyarli bir xil edi. Elektromobillarning asosiy kamchiligi murakkab zaryadlash tizimi edi. O‘sha paytda o‘zgaruvchan tokni doimiy tokka aylantiruvchi takomillashgan o‘zgartirgichlar mavjud bo‘lmagani sabab zaryadlash juda murakkab usulda amalga oshirilgan. Buning uchun o‘zgaruvchan tokda ishlaydigan elektr dvigateldan foydalanilgan. U elektromobil batareyalari ulangan generator valini aylantirgan. 1906-yilda foydalanish uchun nisbatan sodda tok to‘g‘rilagich ixtiro qilingan, ammo bu zaryadlash muammosini jiddiy hal qilmagan.

1900-yildan 1910-yilgacha elektromobillar va bug‘ mashinali avtomobillar keng tarqalgan. O‘sha davrda AQSHdagi avtomobillarning 38 % i elektr, 40 % i bug‘, 22 % i benzin dvigateli bilan jihozlangan edi. Asr boshlarida yuk elektromobillari, shuningdek, elektr omnibuslar (elektrobuslar).

ham ancha keng tarqalgan. Biroq elektr transporti arzon benzin bilan raqobatga dosh berolmadi. elektr starterni Charlz Kettering ixtiro qilgach, 32 km/soatdan yuqori tezlikka erisha olmaydigan hamda tez-tez va uzoq zaryadlashni talab etadigan elektromobillar o‘zining asosiy ustunligi — dvigatelni oson ishga tushirish imkoniyatini yo‘qotdi. Natijada 1920-yilga kelib ularga talab qolmadi.

AQSHda yengil elektromobillar ishlab chiqarish 1930-yilda to‘xtatildi, ammo Germaniyada 1930-yillarda yuk elektromobillari hanuz keng qo‘llanardi. Buning sababi natsistlar Germaniyasi hukumati import neft yoqilg‘isiga qaramlikni kamaytirishga intilib, elektromobillarni qo‘llashni rag‘batlantirish siyosatini olib borganidir. Jumladan, elektromobillarga imtiyozli soliq belgilangan. Germaniyadagi elektromobillarning sezilarli qismi pochta idorasida ishlatilgan.

1935-yilda ilk sovet elektromobili — ZIS-5 negizida yaratilgan «LET» (Elektr tortish laboratoriyasi) elektr chiqindi tashish mashinasi paydo bo‘ldi. 1948-yilda NAMI mutaxassislari «NAMI-750» (yuk ko‘tarish quvvati 0,5 t) va «NAMI-751» (yuk ko‘tarish quvvati 1,5 t) elektromobillarini yaratdi. Ularning bir qismi Lvov avtobus zavodida yig‘ilgan. Jami 14 ta mashina Moskva va Leningrad pochta xizmatlariga yuborilgan va 1950-yillar oxirigacha ishlagan. Ular temir-nikel batareyalardan quvvat olgan, bir zaryad bilan 55—70 km yura olgan; maksimal tezligi 33 km/soat edi.

XX asrning ikkinchi yarmi

Qizil rangli sedan Henney Kilowatt B sinfi, 1959—1960-yillarda ishlab chiqarilgan

1960-yillarda avtomobil transportining ekologik muammolari, 1970-yillarda esa energetika inqirozlari.

tufayli yonilg‘i narxining keskin o‘sishi elektromobillarga qiziqishni qayta tikladi. Sut yetkazish elektromobillari, Sautend-on-Si, Buyuk Britaniya, 1969-yil. Chapdan o‘ngga: Morrison-Electricar[ingl.] B4, Morrison-Electricar BM va Harbilt[ingl.] Model 850

1960-yillar oxiriga kelib Buyuk Britaniyada elektromobillar oziq-ovqat mahsulotlarini (asosan sut va nonni) uyga yetkazib berishda keng qo‘llana boshladi. Britaniyada aholining katta qismi alohida uylarda yashagan va AQSHdan farqli ravishda shaxsiy yengil avtomobillar uncha keng tarqalmagan edi. Bu oziq-ovqatni uyga yetkazib berish xizmatlari rivojiga yordam bergan. Elektromobillarning yurish zaxirasi cheklanganligi bu sohada katta kamchilik emas edi, ulardan foydalanish xarajati esa xuddi shunday IYDli avtomobillarnikidan 10—20 % kam bo‘lgan. 1960-yillar oxiriga kelib bunday mashinalar Britaniyadagi barcha elektromobillar parkining 90 % dan ortig‘ini tashkil etgan. Ular nafaqat oziq-ovqat, balki ko‘mir, kir yuvish korxonalaridan kiyim-kechak va boshqa narsalarni uyga yetkazishda ham ishlatilgan.

1960-yillar oxiri va 1970-yillar boshida «Akkumulyator batareyalari — yonilg‘i elementlari»:

  • Angliyada DAF 44 negizida akkumulyator batareyalari va gidrazin-havo yonilg‘i elementlaridan (solishtirma quvvati 160 Vt/kg) aralash quvvat oladigan elektromobil yaratildi. Tezlanishda asosiy yuk batareyalarga, boshqa rejimlarda esa akkumulyatorni qayta zaryadlaydigan yonilg‘i elementlariga tushgan.
  • AQSHda Austin A-40 negizida ishqoriy vodorod-havo elementlari va qo‘rg‘oshin-kislotali akkumulyator batareyalaridan iborat kombinatsiyalangan tizimli elektromobil tayyorlangan. Yurish zaxirasi 320 km ga yetgan.
  • Bolgariyada 1968-yilda Vidin shahridagi «Dunav» zavodida birinchi tajribaviy ELMO elektromobili ishlab chiqarilgan.
Witkar

1974-yildan 1986-yilgacha Amsterdamda Witkar.

elektromobillarini ijaraga olish mumkin bo‘lgan. SSSRda 1978-yil 4-dekabrda Ulyanovsk avtomobil zavodi UAZ-451M yuk mashinalari asosida elektromobillarning tajriba-sanoat partiyasini ishlab chiqargan.

1980-yillarda tajribaviy VAZ-1801, VAZ-2802 va Kvant-RAF.

modellari yaratilgan. 1980-yilda AvtoVAZ elektromobillar partiyasini, jumladan zavodning maishiy xizmat bo‘limi va Tolyatti shahri pochtasi ishlatgan «Poni» turkumidagi kichik furgonlarni yaratgan.

Biroq 1982-yildan keyin elektromobillarga qiziqish yana pasaydi. Bunga neft bozoridagi bozor sharoitlari ning keskin o‘zgarishi hamda kimyoviy energiya manbalaridagi kamchiliklar tufayli tajriba partiyalarining foydalanish ko‘rsatkichlari pastligi sabab bo‘lgan.

1984-yilda Shveysariyaning Bern shahrida tajriba tariqasida elektromobil shahar taksisi sifatida ishga tushirildi (undan foydalanish shaharga mahalliy turistik diqqatga sazovor joy sifatida e’tiborni oshirishi mumkin deb hisoblangan).

1988-yilda Plovdiv yarmarkasida muhandis Ognyan Peev loyihalagan ikki o‘rindiqli quyosh energiyasida ishlaydigan velomobil namoyish etildi (u sovet «Kvant» ilmiy-ishlab chiqarish birlashmasi va Bolgariyaning «Balkankar» korxonasi hamkorligida yaratilgan). Uning o‘ziga xos tomoni akkumulyatorni nafaqat tom va kapotdagi quyosh batareyalaridan, balki velosiped pedallarini aylantirish hisobiga.

ham zaryadlash imkoniyati edi. 1990-yillar boshlarida Kaliforniya AQSHning eng kuchli havo ifloslanishiga uchragan hududlaridan biri bo‘lgan. AQSH Shu sabab Kaliforniya Havo resurslari kengashi (CARB) 1998-yilda Kaliforniyada sotiladigan avtomobillarning 2 % i, 2003-yilda esa 10 % i chiqindi gaz chiqarmasligi kerak degan qaror qabul qilgan.

Kumushrang kupe C sinfi General Motors EV1

General Motors kompaniyasi birinchilardan bo‘lib javob qaytardi va 1996-yildan elektr yuritmali EV1 modelini seriyali ishlab chiqara boshladi. Boshqa ayrim avtomobil ishlab chiqaruvchilar ham Kaliforniyada elektromobillar sotishni boshlagan. EV1ning asosiy foydalanuvchilari Gollivud ning bohema vakillari edi. 1997-yildan beri Kaliforniyada turli ishlab chiqaruvchilarning qariyb 5500 ta elektromobili sotilgan.

XXI asr

Elektromobillar elektr zaryadlash stansiyasida, Stokgolm, 2019-yil

Elektromobil akkumulyatorlari rivojidagi muhim bosqich litiy-ion akkumulyatorlar bo‘lib, ular ilk bor 2000-yillar boshida elektromobillarda ishlatilgan. Bu akkumulyatorlar yuqori energiya zichligi, kamroq og‘irlik va uzoqroq xizmat muddati bilan ajralib turgan. Ular tezda standartga aylanib, aksariyat elektromobillarda qo‘llanila boshlagan.

neft narxlari oshgani sababli elektromobillar yana ommalasha boshladi. CBS News reportajida «Elektromobil bizni qutqara oladimi?»  (ingl.) 2007-yilda elektromobillarni sanoat miqyosida ishlab chiqarish qayta yo‘lga qo‘yila boshlangani aytilgan. Shu tendensiya munosabati bilan «Elektromobilni kim o‘ldirdi?» filmi rejissori Kris Peyn (Chris Paine) «Elektrokarning qasosi»[ingl.] nomli davomini yaratgan. Unda 2000-yillar oxiri va 2010-yillar boshida ishlab chiqilishi va ishlab chiqarilishi boshlangan yangi avlod elektr transport vositalari, jumladan Chevrolet Volt , Nissan Leaf va Tesla Roadster.

elektromobillari haqida hikoya qilinadi. 2008-yilda Amerikaning Tesla Motors avtomobil kompaniyasi Tesla Roadster sport elektromobilini ishlab chiqarishni boshlagan. Uning yurish xususiyatlari (tezlanish dinamikasi va maksimal tezlik) oddiy avtomobillardan qolishmagan.

2010-yil 22—23-may kunlari elektromobilga aylantirilgan Daihatsu Mira EV — Yaponiya elektromobillar klubi loyihasi — akkumulyatorning bir zaryadi bilan 1003,184 kilometr yo‘l bosgan.

2010-yil 24-avgustda litiy-ion batareyali «Venturi Jamais Contente» elektromobili Yuta shtatidagi sho‘r ko‘lda 1 km masofada 495 km/soat tezlik rekordini o‘rnatdi. Yurish davomida avtomobilning maksimal tezligi 515 km/soatga yetgan.

2010-yil 27-oktabrda Audi A2 mikrovani asosida qayta jihozlangan «lekker Mobil» elektromobili Myunxendan Berlingacha umumiy foydalanishdagi yo‘llarda haqiqiy harakat sharoitida bir zaryad bilan 605 km bosib o‘tib rekord o‘rnatdi. Isitish tizimi bilan birga barcha yordamchi tizimlar saqlangan va ishlagan. Quvvati 55 kVt bo‘lgan elektr dvigatelli elektromobil «lekker Energie» kompaniyasi tomonidan «DBM Energy»ning «Kolibri» litiy-polimer akkumulyatori asosida yaratilgan. Akkumulyatorda 115 kVt·soat energiya saqlangan. Bu elektromobilga butun yo‘lni o‘rtacha 90 km/soat tezlikda bosib o‘tish (ayrim qismlarda maksimal 130 km/soat) va marraga yetgach dastlabki zaryadning 18 % ini saqlash imkonini bergan. DBM Energy ma’lumotlariga ko‘ra, bunday akkumulyatorli elektr yuklagich uzluksiz 32 soat ishlagan, bu odatiy akkumulyatornikidan 4 baravar ko‘p. «lekker Energie» vakili «Kolibri» akkumulyatori umumiy 500 000 km masofagacha xizmat qila olishini ta’kidlaydi.

2010-yil 29-noyabrda ilk bor «Yilning Yevropa avtomobili» tanlovi g‘olibi Nissan Leaf elektromobili bo‘ldi; u 257 ball to‘pladi.

2011-yil oktabrida Rossiyada ilk elektromobil — Mitsubishi i-MiEV sotila boshladi. Dastlabki uch oyda 41 ta elektromobil sotildi. AQSH Energetika vazirligi i-MiEVni eng tejamkor avtomobil deb atadi. Mitsubishi i-MiEV «Zelyoniy patrul» butunrossiya ekologik jamoat tashkilotining «Ekologik sifat belgisi»ni oldi.

2013-yil iyunida qisqa vaqt oralig‘ida Yaponiyaning Nissan kompaniyasi ZEOD RC va Buyuk Britaniyaning Drayson Racing Technologies kompaniyasi B12/69EV poyga elektromobillari navbatdagi jahon tezlik rekordlarini — mos ravishda 300 km/soat va 330 km/soatni o‘rnatdi.

Ekologik mojaro Dizelgeyt (VW, 2015) ko‘plab avtomobil ishlab chiqaruvchilarni elektromobillar ishlab chiqarishga undadi. Elektromobillar ustida faol ishlanmalar Xitoyda.

olib borilmoqda. 2017-yil yanvarida Rimac Concept One elektromobili drag-poygada dunyodagi eng tezkor benzinli avtomobillardan biri — Bugatti Veyron.

ustidan g‘alaba qozondi. Litiy saqlovchi tuz qatlamlari Uyuni sho‘rxogida Boliviyada, 2006-yil

2021-yil yakunlariga ko‘ra, dunyoda elektromobillar va zaryadlanuvchi gibridlar savdosi Xalqaro energetika agentligi (IEA) ma’lumotlariga ko‘ra, 2020-yilga nisbatan ikki baravardan ko‘proqqa — 3,1 mln tadan 6,6 mln tagacha oshgan, bozor ulushi esa mos ravishda 4,1 % dan 8,6 % gacha ko‘tarilgan. Shu bilan birga, tahlilchilar tortuvchi akkumulyatorlar ishlab chiqarish uchun muhim xomashyo narxlari ham sezilarli oshganini qayd etganlar: litiy bir yilda birdaniga 150 % ga, nikel 25 % ga, grafit esa 15 % ga qimmatlashgan. Savdo shunday sur’atda davom etsa, 2025-yildayoq dunyoda litiy taqchilligi yuzaga kelishi mumkinligi aytilgan.

2022-yilda global elektromobil savdosi qariyb 70 % ga o‘sdi, elektromobillarning jahon savdosidagi ulushi ilk bor qariyb 10 % ga yetdi. To‘liq elektr avtomobillar savdosining ulushi Yevropada 11 % ga, Xitoyda esa 19 % ga yetdi (jahon elektromobil savdosining 2/3 qismi Xitoyga to‘g‘ri keldi). Shu yili Xitoyda ishlab chiqarish 96,9 % ga oshdi, savdo esa 93,4 % ga oshdi; 2022-yil oxiriga kelib mamlakatda elektromobillar uchun 5,21 mln zaryadlash ustuni bor edi (shundan 2,59 mln dan ortig‘i shu yili qurilgan).

2024-yil noyabrida dunyo bo‘ylab 1,8 mln dan ortiq elektromobil, asosan Xitoy, AQSH va Yevropa Ittifoqi mamlakatlarida sotildi. 2024-yil yakunida dunyoda 17 mln dan ortiq elektromobil va zaryadlanuvchi gibrid sotilib, yil oxirida yillik o‘sish 25 % dan yuqori bo‘ldi.

Rossiyada

2000-yillar boshida Rossiyada elektromobil yaratish loyihalari mavjud bo‘lgan.

Elektromobil GAZ 330 21E «Gazel-Elektro» shaharda yuk tashishga mo‘ljallangan. Maksimal tezligi 75 km/soat va yuk ko‘tarish quvvati 1000 kg bo‘lib, zaryadlamasdan 20 km yura oladi. Akkumulyator yoki kondensator batareyalarida ishlaydi. Dvigatel sifatida doimiy tokli kollektorli elektr dvigatel DPT-45 yoki asinxron AChT 160 M4 ishlatiladi.

Elektrobus «Lujok» o‘ttiz nafar yo‘lovchini maksimal 25 km/soat tezlikda bog‘ va ko‘rgazma hududlari da tashishga mo‘ljallangan. U quvvati 45 kVt bo‘lgan DPT-45 doimiy tok dvigatelini ta’minlaydigan akkumulyator yoki kondensator batareyalarida ishlaydi. Tormozlashda energiyani rekuperatsiya qilib batareyalarga qaytaradi. Bir zaryadda 15 km yo‘l bosadi.

Moskva merining farmoyishi bilan 2007-yilda shaharda elektromobillardan tajriba tariqasida foydalanish boshlandi. 8 ta kichik yuk mashinasi va 2 ta avtobus xarid qilindi.

2007-yil 30-martda Rossiyada birinchi marta Igor Korxov tomonidan odatiy avtomobildan elektromobilga qayta jihozlangan mashina yo‘l harakatida qatnashishga ruxsat olgan va Yo‘l harakati xavfsizligi davlat inspeksiyasida.

ro‘yxatdan o‘tkazilgan. 2009-yilda Sankt-Peterburg davlat politexnika universitetida Rossiyadagi birinchi quyosh elektromobili (SEM) yaratildi. Uni tunda oddiy elektr rozetkasidan zaryadlash mumkin, kunduzi esa kapotga o‘rnatilgan quyosh batareyalaridan energiya oladi. SEMning tezligi 40 km/soat, batareyaning bir zaryadidagi yurish masofasi 60 kilometr. Elektr dvigatelining quvvati 3 kVt.

2012-yilda EL Lada elektromobili chiqarildi. Lada Ellada Stavropol o‘lkasidagi Kislovodsk kurort shahrida yengil taksi sifatida amalda foydalanildi. Ushbu sinov loyihasi Rossiyada elektromobillardan yo‘lovchi tashishda foydalanish bo‘yicha birinchi loyiha bo‘ldi.

2018-yilda futbol bo‘yicha jahon chempionati uchun Ovum elektromobillarining kichik partiyasi ishlab chiqarildi. Shu bilan bir vaqtda CV-1 konsepti taqdim etildi, ammo loyihalar rivojlanmadi.

2022-yil 28-sentabrda «Motorinvest» zavodida, Lipetsk viloyatida Evolute («Evolyut») elektromobillarini ishlab chiqarish boshlandi.

2022-yil 23-noyabrda Moskva avtomobil zavodida «Moskvich 3e».

» ishlab chiqarila boshlandi. 2024-yil yakunida Rossiyada 59,6 ming elektromobil ro‘yxatdan o‘tkazilgan edi.

2024-yilda Rossiyada 17,8 ming elektromobil sotildi.

2026-yil 20-fevralda «Moskvich» avtomobil zavodida yangi model — elektr krossover UMO 5 ishlab chiqarila boshlandi.

Galereya

2024-yilgacha bo‘lgan savdo statistikasi

Maksimal tezligi > 100 km/soat bo‘lgan eng ko‘p sotilgan elektromobillar
Ishlab chiqaruvchi Model Bozorga chiqarilgan yil Surat Yillik savdo Jami savdo Jami savdo / yil Manba

Tesla
Tesla Model Y03.20201 211 601 (2023)3 393 13609.2024

Tesla
Tesla Model 307.2017 529 287 (2023)2 627 87109.2024

SAIC-GM-Wuling
Wuling Hongguang Mini EV07.2020 261 141 (2024)1 426 92912.2024

BYD
BYD Yuan Plus/
Atto 3
02.2022 309 536 (2024) 923 796 12.2024

BYD
BYD Dolphin 08.2021 198 320 (2024) 800 754 12.2024

BYD
BYD Seagull 04.2023 479 294 (2024) 759 511 12.2024

Nissan
Nissan Leaf12.2010 64 201 (2021)~650 00007.2023

GAC Group
Aion S 05.2019 122 793 (2024) 608 162 12.2024

BYD
BYD Qin EV 03.2016 142 330 (2024) 596 487 12.2024

GAC Group
Aion Y 04.2021 145 152 (2024) 528 502 12.2024

Volkswagen
Volkswagen ID.4 09.2020 192 686 (2023) 493 219 12.2023

BYD
BYD Han EV 03.2020 89 177 (2024) 456 306 12.2024

SAIC-GM-Wuling
Wuling Binguo02.2023 191 298 (2024)425 03312.2024

Renault
Renault Zoe12.2012 40 544 (2022)413 975
(Ishlab chiqarish to‘xtatilgan)
06.2023

Hyundai
Hyundai Kona Electric 05.2018 52 628 (2024) 382 271 12.2024

Hyundai
Hyundai Ioniq 5 03.2021 93 396 (2024) 373 826 12.2024

Chery
Chery eQ111.2014 30 310 (2024)368 36112.2024

Tesla
Tesla Model S06.2012 ~35 000 (2022)~363 90012.2022

Changan
Changan Lumin04.2022 141 246 (2024)355 99412.2024

Volkswagen
Volkswagen ID.3 09.2019 139 268 (2023) 325 770 12.2023

Tesla
Tesla Model X09.2015 37 449 (2022)~248 80003.2023


Mamlakatlar bo‘yicha elektromobillarni yillik ro‘yxatga olish (ming dona)
Mamlakat 2005 2010 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023 2024 Jahon
bozoridagi
ulushi
2024
 Xitoy-1,1146,7257,0468,0815,9834,2931,3273444005400640058 %
 Yevropa Ittifoqi *--49548514025054089012001600150013,6 %
 AQSH1,11,271,086,7104,5238,8241,9231,14668001100120010,9 %
 Kanada--4,45,28,722,732,436,959911301901,7 %
 Koreya Respublikasi-0,063,14,714,055,533,431,3721201201201,3 %
 Indoneziya----3,813354180120631000,9 %
 Turkiya------0,230,893766990,9 %
 Hindiston-0,450,450,730,920,920,683,1124882920,8 %
 Avstraliya-0,050,80,71,21,86,35,2173387910,8 %
 Tailand------0,71,31,99,977710,6 %
 Isroil----0,130,130,851,5112749690,6 %
 Vyetnam--------0,17,332690,6 %
 Braziliya----0,140,180,540,82,98,519620,6 %
 Yaponiya-2,410,515,318,126,521,314,6226188600,5 %
 Yangi Zelandiya-0,010,31,22,94,45,33,96,819266,30,06 %
 BAA-------0,632,11523
Dunyo 1,910,5412,1557,6896,41572,81906,32754,848997300950011 000100 %
* Yevropa Ittifoqi mamlakatlari alohida ko‘rsatilmagan. Manba: Xalqaro energetika agentligi


Mamlakatlar bo‘yicha elektromobillar parki (ming dona)
Mamlakat 2005 2010 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023 2024 % 2024
 Xitoy-1,6206,1463,1931,11747,02581,23512,5620010 70016 00023 00059 %
 Yevropa Ittifoqi *-4,91201702503706101100200030004600600015,4 %
 AQSH1,13,8210,3297,1401,5640,4882,31138,7130021003500470012,1 %
 Kanada--9,714,923,646,378,7127,51902803806201,6 %
 Koreya Respublikasi-0,065,810,424,454,988,4119,71903004605401,4 %
 Yaponiya-3,579,188,2102,0112,2122,1136,71602102903400,9 %
 Avstraliya-0,051,52,23,45,211,516,734671502500,6 %
 Hindiston-0,94,44,87,09,111,212,723721502400,6 %
 Turkiya--0,370,420,50,651,32,96,814771800,5 %
 Isroil--1,21,21,41,52,23,81544771600,4 %
 Tailand--------0,22,2141600,4 %
 Vyetnam--------0,17,4391100,3 %
 Braziliya---0,120,250,350,91,64,41333940,2 %
 Yangi Zelandiya-0,010,51,64,68,913,317,1264670780,2 %
 Indoneziya-------0,41,71229780,2 %
Dunyo 1,923,9938,41485,92361,13889,75729,38609,711 20018 30028 00039 000100 %
* Yevropa Ittifoqi mamlakatlari alohida ko‘rsatilmagan. Manba: Xalqaro energetika agentligi


Elektromobillarning yillik ro‘yxatga olinishi jami avtomobillar sonidagi ulushi
Mamlakat 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023 2024
 Norvegiya 15,5 % 20,8 % 30,9 % 42,5 % 54,5 % 63,9 % 79,5 % 82,4 % 88,9 %
 Daniya 0,6 % 0,3 % 0,7 % 2,5 % 7,0 % 13,5 % 21,2 % 36,3 % 51,3 %
 Shvetsiya 0,8 % 1,1 % 1,9 % 4,3 % 9,5 % 18,2 % 31,8 % 38,7 % 35,0 %
 Niderlandiya 1,1 % 2,2 % 5,5 % 13,9 % 20,7 % 20,2 % 23,9 % 30,7 % 34,7 %
 Finlandiya 0,2 % 0,4 % 0,6 % 1,7 % 4,4 % 10,3 % 18,4 % 33,8 % 29,5 %
 Belgiya 0,4 % 0,5 % 0,7 % 1,6 % 3,5 % 5,8 % 10,2 % 19,6 % 28,5 %
 Xitoy 1,2 % 1,9 % 3,7 % 3,9 % 4,7 % 13,3 % 21,6 % 24,7 % 27,7 %
 Lyuksemburg - - - 1,8 % 5,3 % 10,2 % 15,2 % 22,5 % 27,4 %
 Islandiya 1,8 % 3,9 % 4,2 % 8,0 % 27,0 % 33,7 % 40,6 % 50,1 % 26,0 %
 Isroil 0,0 % 0,0 % 0,0 % 0,3 % 0,6 % 3,1 % 8,2 % 17,9 % 24,7 %
 Portugaliya 0,4 % 0,8 % 1,8 % 3,1 % 5,5 % 9,0 % 11,6 % 18,2 % 19,9 %
 Buyuk Britaniya 0,4 % 0,5 % 0,7 % 1,6 % 6,8 % 11,6 % 16,8 % 16,4 % 19,6 %
 Shveysariya 1,0 % 1,5 % 1,7 % 4,2 % 8,2 % 13,6 % 16,9 % 20,9 % 19,3 %
 Avstriya 1,1 % 1,5 % 1,9 % 2,8 % 6,4 % 13,8 % 15,9 % 19,9 % 17,6 %
 Fransiya 1,1 % 1,2 % 1,4 % 1,9 % 6,5 % 10,1 % 13,0 % 16,8 % 16,9 %
 Irlandiya - 0,5 % 1,0 % 2,9 % 4,5 % 8,2 % 14,9 % 18,7 % 14,4 %
 Yevropa Ittifoqi - - - - - - 12,1 % 14,6 % 13,6 %
 Germaniya 0,3 % 0,7 % 1,0 % 1,7 % 6,3 % 13,6 % 17,6 % 18,4 % 13,5 %
 Kosta-Rika < 0,1 % < 0,1 % 0,6 % 1,5 % 2,7 % 3,9 % 5,5 % 12,0 %
 Kanada 0,3 % 0,5 % 1,4 % 2,0 % 3,0 % 4,4 % 7,0 % 9,9 % 10,9 %
 BAA < 0,1 % < 0,1 % < 0,1 % < 0,1 % 0,5 % 1,3 % 8,7 % 10,3 %
 Turkiya < 0,1 % < 0,1 % 1,5 % 2,2 % 1,0 % 0,4 % 1,0 % 9,6 % 10,1 %
 Yangi Zelandiya 0,4 % 1,0 % 1,5 % 2,2 % 2,0 % 2,4 % 8,8 % 9,6 %
 AQSH 0,5 % 0,6 % 1,3 % 1,6 % 1,7 % 3,4 % 6,2 % 7,2 % 7,9 %
 Latviya 0,2 % 0,2 % 0,5 % 0,5 % 2,6 % 3,9 % 6,4 % 8,9 % 7,3 %
 Avstraliya 0,1 % 0,1 % 0,2 % 0,8 % 0,8 % 2,3 % 4,3 % 7,2 % 7,2 %
 Koreya Respublikasi 0,3 % 0,9 % 3,3 % 2,0 % 2,0 % 4,9 % 8,6 % 7,0 %
 Vengriya 0,2 % 0,6 % 0,9 % 1,2 % 2,3 % 3,5 % 4,2 % 5,4 % 7,0 %
 Ruminiya < 0,1 % 0,2 % 0,5 % 0,9 % 2,3 % 5,2 % 9,0 % 10,6 % 6,5 %
 Gretsiya < 0,1 % < 0,1 % < 0,1 % 0,2 % 0,8 % 2,2 % 2,7 % 4,7 % 6,4 %
 Sloveniya 0,2 % 0,4 % 0,6 % 0,3 % 3,0 % 3,2 % 4,9 % 8,9 % 5,9 %
 Litva 0,3 % 0,2 % - 0,4 % 1,1 % 3,8 % 5,3 % 7,5 % 5,9 %
 Ispaniya 0,2 % 0,3 % 0,5 % 0,8 % 2,1 % 2,8 % 3,6 % 5,4 % 5,6 %
 Estoniya 0,2 % 0,1 % 0,3 % 0,3 % 2,1 % 1,5 % 3,4 % 6,3 % 5,2 %
 Chexiya < 0,1 % 0,1 % 0,3 % 0,3 % 1,6 % 1,3 % 2,1 % 3,0 % 4,7 %
 Italiya - - - - 2,4 % 4,6 % 3,8 % 4,3 % 4,2 %
 Bolgariya < 0,1 % 0,2 % 0,6 % 0,5 % - 1,7 % 2,9 % 4,8 % 3,9 %
 Braziliya < 0,1 % < 0,1 % < 0,1 % < 0,1 % < 0,1 % 0,2 % 0,6 % 1,1 % 3,1 %
 Polsha < 0,1 % < 0,1 % 0,1 % 0,3 % 0,9 % 1,6 % 2,7 % 3,6 % 3,0 %
 Xorvatiya - - - 0,3 % 1,5 % 3,0 % 3,1 % 2,8 % 2,8 %
 Slovakiya < 0,1 % 0,2 % 0,3 % 0,2 % 1,2 % 1,4 % 1,8 % 2,7 % 2,4 %
 Yaponiya 0,3 % 0,4 % 0,6 % 0,5 % 0,4 % 0,6 % 1,7 % 2,3 %
 Kolumbiya < 0,1 % < 0,1 % 0,1 % 0,4 % 0,3 % 0,4 % 0,9 % 2,3 %
 Hindiston < 0,1 % < 0,1 % < 0,1 % < 0,1 % 0,1 % 0,3 % 1,2 % 2,0 %
 Meksika < 0,1 % < 0,1 % < 0,1 % < 0,1 % 0,2 % 0,3 % 0,5 % 1,1 %
Dunyo 0,5 % 0,9 % 1,6 % 1,9 % 2,8 % 6,2 % 10,0 % 12,4 % 14,0 %
Manbalar: ACEA 2022, 2023, 2024, Xalqaro energetika agentligi, open-ev-charts.org

Adabiyotlar

  • Elektromobil // «Nauka i jizn» jurnali, № 8, 1970. 40-49-betlar
  • Shchetina V. A., Morgovskiy Yu. Ya., Tsenter B. I., Bogomazov V. A. Elektromobil: texnika va iqtisodiyot. — L.: Mashinasozlik, 1987. — 253 bet
  • Juk A. Z., Kleymyonov B. V., Fortov V. E., Sheyndlin A. E. Alyuminiy yonilg‘isida ishlaydigan elektromobil. — M.: Nauka, 2012. — 171 bet — ISBN 978-5-02-037984-8.

Havolalar