Veb-xizmat nima

Veb-xizmat, veb-servis (ingl. web service) — yagona veb-manzil (URL-manzil) orqali aniqlanadigan dasturiy tizim bo‘lib, standartlashtirilgan interfeyslarga ega.

Veb-xizmatlar bir-biri va uchinchi tomon ilovalari bilan muayyan protokollar (SOAP, XML-RPC va boshqalar) hamda kelishuvlar (REST) asosida xabar almashishi mumkin. Veb-xizmat — modullilikning birligi bo‘lib, xizmatga yo‘naltirilgan arxitekturaga asoslangan ilovalarda qo‘llanadi.

Kundalik tilda veb-servislar deganda xizmatlarning internet orqali taqdim etiladigan turlari tushuniladi. Mazkur atama qo‘llanganda aynan qaysi xizmat — qidiruv tizimi, veb-pochta, hujjatlar, fayllar, xatcho‘plarni saqlash va shu kabi xizmatlardan qaysi biri nazarda tutilayotgani aniqlashtirilishi kerak. Bunday veb-servislardan kompyuter, brauzer yoki internetga kirish joyidan qat’i nazar foydalanish mumkin.

Afzalliklari va kamchiliklari

Afzalliklari
  • Veb-xizmatlar dasturiy tizimlarning platformadan qat’i nazar o‘zaro ishlashini ta’minlaydi. Masalan, Windows-C# mijozi Java serveri bilan ma’lumot almashishi mumkin; bu server ishlaydigan operatsion tizim — Linux.
  • Veb-xizmatlar ochiq standartlar va protokollarga asoslanadi. XMLdan foydalanish veb-xizmatlarni ishlab chiqish va xatolarini aniqlashni osonlashtiradi.
  • Internet protokollaridan foydalanish dasturiy tizimlarning HTTP orqali tarmoqlararo ekrandan o‘tib muloqot qilishiga imkon beradi. Bu CORBA, DCOM yoki Java RMI kabi texnologiyalarga nisbatan katta afzallikdir. Shu bilan birga, veb-xizmatlar faqat HTTP bilan cheklanmaydi — boshqa protokollardan ham foydalanish mumkin.
Kamchiliklari
  • Ishlash unumdorligi RMI, CORBA, DCOM bilan solishtirganda pastroq, tarmoq trafigi esa kattaroq, chunki XML-xabarlar matn shaklida uzatiladi. Biroq ayrim veb-serverlarda tarmoq trafigini siqishni sozlash mumkin.
  • Xavfsizlik masalalari. Mas’uliyatli veb-xizmatlarda shifrlashdan foydalanish, zarur bo‘lsa, foydalanuvchini autentifikatsiyadan o‘tkazish talab etilishi kerak. Buning uchun HTTPS yetarlimi yoki XML Signature, XML Encryption yoxud SAML kabi yechimlardan foydalanish afzalmi — buni ishlab chiquvchi hal qilishi lozim.

Misollar

O‘zaro hamkorlik qiluvchi aviakompaniyalar va sayohat agentliklari: aviakompaniyalar veb-xizmatlar orqali foydali ma’lumotlarni taqdim etadi, agentliklar esa bu ma’lumotlardan o‘z mijozlariga eng maqbul takliflarni topishda foydalanadi.

Ochiq SOAP (XML) va JSON protokollariga asoslangan xabarlardan foydalanadigan MOBILESERVER veb-xizmati issiqlik hisoblagichidagi ma’lumotlarni oxirgi o‘qish paytidagi holat bo‘yicha olish imkonini beradi.

Ilovalar do‘koni

Ilovalar do‘koni — internet-do‘kon bo‘lib, unda mustaqil ishlab chiquvchilar dasturiy ta’minot mahsulotlarini, asosan, mobil qurilmalar egalari o‘rnatishi yoki sotib olishi mumkin bo‘lgan turli ilovalar va o‘yinlar ko‘rinishida taklif qiladi. Boshqa kontent yaratuvchilar ham kitoblar, musiqa va filmlarni taqdim etishi mumkin.[manba 1995 kundan beri ko‘rsatilmagan]

va boshqalar.

Marketpleys

Tadbirkorlarga onlayn savdo qilish uchun veb-platforma taqdim etish.[manba 1995 kundan beri ko‘rsatilmagan]

Oqimli uzatish (striming)

Multimedia kontentini oqim ko‘rinishida taqdim etish xizmatlari (oqimli multimedia).[manba 1995 kundan beri ko‘rsatilmagan]

Amalga oshirish texnologiyalari

UDDI (2010-yilga kelib amalda qo‘llanmay qolgan) va SOAP (2018-yilda ham konservativ sohalarda qo‘llanilgan) asosidagi veb-xizmat

Arxitektura

Rasmda ko‘rsatilganidek, veb-xizmat doirasida o‘zaro ishlaydigan uchta ishtirokchini ajratish mumkin. Ularning nomlarini quyidagicha tarjima qilamiz:[manba 1995 kundan beri ko‘rsatilmagan]

  • buyurtmachi (service requester);
  • xizmat ko‘rsatuvchi (service provider);
  • katalog vositachisi (service broker).

Xizmat ishlab chiqilgach, uni taqdim etuvchi tomon katalogda ro‘yxatdan o‘tkazadi. Shunda potensial buyurtmachilar bu xizmatni topishi mumkin. Buyurtmachi katalogdan mos xizmatni topgach, uning WSDL spetsifikatsiyasini katalogdan import qiladi va unga muvofiq o‘z dasturiy ta’minotini ishlab chiqadi. WSDL buyurtmachi bilan xizmat ko‘rsatuvchi tomon ishlash jarayonida almashadigan so‘rov va javoblarning formatini tavsiflaydi. O‘zaro ishlashni ta’minlash uchun quyidagi standartlardan foydalaniladi:[manba 1995 kundan beri ko‘rsatilmagan]

  • XML: tuzilmali ma’lumotlarni saqlash va uzatishga mo‘ljallangan kengaytiriladigan belgilash tili;
  • SOAP: XML asosidagi xabar almashish protokoli;
  • WSDL: iste’molchi va veb-xizmatlar o‘rtasidagi o‘zaro ishlash shartlarini (kontraktni) belgilovchi tashqi interfeyslarni tavsiflash tili; u SOAP veb-xizmatlari uchun qo‘llanadi va XML asosida yozilgan;
  • UDDI: umumiy qidirish, tavsiflash va integratsiya (Universal Discovery, Description and Integration) interfeysi. Bu ommaviy yoki muayyan kompaniyalar uchun veb-xizmatlarni taqdim etuvchi tashkilotlar hamda ularning xizmatlari haqidagi ma’lumotlar katalogidir. Hozircha UDDI asosan kichik korporativ tarmoqlarda mavjud bo‘lib, ochiq internetda keng tarqalmagan;
  • JSON: 2010-yillarda ommalashgan, samaraliroq ma’lumotlarni belgilash formati.

Ishlab chiqish usullari

Veb-xizmatlarni ishlab chiqishni avtomatlashtirish vositalari mavjud bo‘lib, ular ikkita asosiy guruhga bo‘linadi. Pastdan yuqoriga ishlab chiqish usulida dastlab xizmatni amalga oshiruvchi sinflar yoziladi, so‘ng ularning dastlabki kodidan xizmatni hujjatlashtiruvchi WSDL fayllari yaratiladi. Bu usulning kamchiligi — Java sinflari tez-tez o‘zgarib turishidir. Yuqoridan pastga yondashuvda esa avval WSDL tayyorlanadi, so‘ng undan xizmatni amalga oshiruvchi Java sinfining karkasi yaratiladi. Bu yo‘l murakkabroq deb hisoblanadi, ammo natijada tuzilishi tartibliroq va o‘zgarishlarga chidamliroq yechimlar olinadi. Buyurtmachi va xizmat ko‘rsatuvchi tomon o‘zaro almashadigan xabarlar formati o‘zgarmas ekan, ulardan biridagi ichki o‘zgarishlar o‘zaro ishlashga xalaqit bermaydi. Bu usul ba’zan «contract first» («avval shartnoma») deb ataladi, chunki boshlang‘ich nuqta — buyurtmachi va xizmat ko‘rsatuvchi tomon o‘rtasidagi «shartnoma» vazifasini bajaruvchi WSDL hisoblanadi.[manba 1995 kundan beri ko‘rsatilmagan]

Hujjatlarni optik tanib olish (OCR) uchun mo‘ljallangan SDK asosida veb-xizmat ishlab chiqish usuli ham mavjud.

Platformalar

Veb-xizmatlar ilovalar serverlarida ishga tushiriladi. Ayrim ilovalar serverlari:[manba 1995 kundan beri ko‘rsatilmagan]

Adabiyotlar

  • Dergachyov A. M. Tarmoq xizmatlaridan samarali foydalanish muammolari / Sankt-Peterburg davlat universiteti ITMO ilmiy-texnik axborotnomasi. 2011. № 1 (71). 83-87-betlar
  • Dover D., Dafforn E. Qidiruv tizimlari uchun optimallashtirish sirlari. Indianapolis: Wiley Publishing, Inc., 2011. 456 bet.
  • Ouzzani, M., Bouguettaya A. Veb-ma’lumotlar bazalari uchun semantik veb-xizmatlar. Springer Science+Business Media, 2011. 155 bet.

Havolalar