Dasturiy ta’minot ishlab chiqish

Dasturiy ta’minotni ishlab chiqish jarayoni (ingl. software development process) (dasturiy ta’minotning hayotiy sikli) — foydalanuvchilarning ehtiyojlarini dasturiy mahsulotga aylantirish jarayonidir. Bu jarayon dasturiy injiniringning tarkibiy qismidir.

Bunday jarayonning bir nechta modeli mavjud bo‘lib, ularning har biri jarayon davomida bajariladigan vazifalar va/yoki faoliyat turlari orqali o‘ziga xos yondashuvni tavsiflaydi.

Kichik jarayonlar

Dasturiy ta’minotni ishlab chiqish jarayoni ko‘plab kichik jarayonlar yoki yo‘nalishlardan iborat. Ularning ayrimlari quyida keltirilgan. Jarayon — kirish ma’lumotlari yoki resurslarini natijaga aylantiradigan, o‘zaro bog‘langan yoki bir-biriga ta’sir ko‘rsatadigan faoliyat turlari majmuidir.

Jarayon modellari

Hayotiy sikl modeli — hayotiy sikl bilan bog‘liq jarayonlar va faoliyat turlarining bosqichlarga ajratilgan tuzilmasidir.

Sharshara (kaskadli, ketma-ket) modeli

Hayotiy siklning sharshara modeli (ingl. waterfall model) Uinston Roys tomonidan «Yirik dasturiy tizimlarni ishlab chiqishni boshqarish» (Managing the Development of Large Software Systems) nomli maqolada 1970-yilda tavsiflangan. Ushbu model loyiha bosqichlarining barchasini qat’iy belgilangan tartibda ketma-ket bajarishni nazarda tutadi. Keyingi bosqichga o‘tish oldingi bosqichdagi ishlarning to‘liq yakunlanganini anglatadi. Talablarni shakllantirish bosqichida aniqlangan talablar texnik topshiriq ko‘rinishida batafsil hujjatlashtiriladi va loyiha ishlab chiqiladigan butun davr uchun o‘zgarmas qilib belgilanadi. Har bir bosqich boshqa dasturchilar jamoasi ishni davom ettirishi uchun yetarli bo‘lgan to‘liq hujjatlar to‘plamini tayyorlash bilan yakunlanadi.

Kaskadli modelga muvofiq loyiha bosqichlari:

  1. Talablarni shakllantirish;
  2. Loyihalash;
  3. Amalga oshirish;
  4. Sinovdan o‘tkazish;
  5. Joriy etish;
  6. Foydalanish va qo‘llab-quvvatlash.

Afzalliklari:

  • Har bir bosqichda to‘liq va o‘zaro muvofiqlashtirilgan hujjatlar mavjud bo‘ladi;
  • Loyihani yakunlash muddatlari va xarajatlarini aniqlash oson.

Kamchiliklari:

Sharshara modelida loyihaning bir bosqichidan boshqasiga o‘tish avvalgi bosqich natijasi to‘liq to‘g‘ri bo‘lishini taqozo etadi. Biroq biror talabdagi noaniqlik yoki uning noto‘g‘ri talqin qilinishi oqibatida loyihaning dastlabki bosqichlaridan biriga «qaytish» zarurati tug‘iladi. Bunday qayta ishlash loyiha jamoasining ish jadvalini izdan chiqarish bilan cheklanmay, ko‘pincha xarajatlarning keskin oshishiga, hatto loyihaning dastlab ko‘zda tutilgan shaklda to‘xtatilishiga ham olib kelishi mumkin. Zamonaviy mutaxassislarning fikricha, sharshara modeli mualliflarining asosiy yanglish qarashi shundan iboratki, ular loyiha butun jarayondan faqat bir marta o‘tadi, ishlab chiqilgan arxitektura yaxshi va foydalanish uchun qulay bo‘ladi, amalga oshirish rejasi oqilona tuziladi hamda dasturlashdagi xatolarni sinov paytida osongina tuzatish mumkin, deb faraz qilganlar. Mazkur model barcha xatolar aynan amalga oshirish bosqichida jamlanadi va shu bois ular komponentlar hamda butun tizimni sinovdan o‘tkazish jarayonida bir maromda bartaraf etiladi, degan taxminga asoslanadi. Shunday qilib, yirik loyihalar uchun sharshara modeli amalda unchalik real emas va undan asosan kichik tizimlarni yaratishda samarali foydalanish mumkin.

Iteratsion model

Ketma-ket modelning muqobili — iterativ va inkremental ishlab chiqish modeli (ingl. iterative and incremental development, IID) deb ataladigan yondashuvdir. Ushbu modelga T. Gilb 70-yillarda evolyutsion model nomini ham bergan. U, shuningdek, iterativ model va inkremental model.

IID modeli loyihaning hayotiy siklini ketma-ket iteratsiyalarga ajratishni nazarda tutadi. Har bir iteratsiya umumiy loyihaga nisbatan kichikroq funksional imkoniyatlar qismini yaratishga qaratilgan barcha ishlab chiqish jarayonlarini o‘z ichiga oluvchi «kichik loyiha»ga o‘xshaydi. Har bir iteratsiyaning maqsadi — oldingi barcha iteratsiyalarda va joriy iteratsiyada yaratilgan funksiyalarni birlashtirgan, amalda ishlaydigan dasturiy tizim versiyasini olishdir. Yakuniy iteratsiya natijasida mahsulot talab etilgan barcha funksiyalarga ega bo‘ladi. Shunday qilib, har bir iteratsiya tugagach, mahsulotning imkoniyatlariga yangi qo‘shimcha, ya’ni inkrement qo‘shiladi va natijada bu imkoniyatlar evolyutsion tarzda rivojlanadi. Bu yerda iterativlik, inkrementallik va evolyutsionlik mazmunan bir xil hodisani biroz turli nuqtayi nazardan ifodalovchi atamalardir.

T. Gilb ta’biri bilan aytganda, «evolyutsiya — barqarorlik taassurotini hosil qilishga mo‘ljallangan usuldir. Murakkab tizimni muvaffaqiyatli yaratish imkoniyati, agar u bir qator kichik qadamlar orqali amalga oshirilsa va har bir qadam aniq belgilangan muvaffaqiyat natijasini hamda muvaffaqiyatsizlik yuz berganda avvalgi muvaffaqiyatli bosqichga «qaytish» imkonini bersa, eng yuqori bo‘ladi. Tizimni yaratish uchun ajratilgan barcha resurslarni ishga solishdan oldin ishlab chiquvchi haqiqiy sharoitlardan qayta aloqa signallarini olishi va loyihadagi ehtimoliy xatolarni tuzatishi mumkin».

IID yondashuvining ham salbiy tomonlari bor. Ular, aslida, uning afzalliklarining teskari jihatlaridir. Birinchidan, uzoq vaqt davomida loyihaning imkoniyatlari va cheklovlari haqida yaxlit tasavvur shakllanmaydi. Ikkinchidan, iteratsiyalar davomida ilgari bajarilgan ishlarning bir qismidan voz kechishga to‘g‘ri keladi. Uchinchidan, mutaxassislarning ishni vijdonan bajarishga bo‘lgan intilishi baribir susayadi. Buni psixologik jihatdan tushuntirish mumkin: ular doimo «baribir hammasini keyin qaytadan ishlab, yaxshilash mumkin» degan fikr ta’sirida bo‘ladilar.

Iteratsion yondashuvning turli ko‘rinishlari zamonaviy dasturiy ta’minotni ishlab chiqish metodologiyalarining aksariyatida qo‘llanadi (RUP, MSF, XP).

Spiral model

Spiral model ( (ingl. spiral model) 1980-yillarning o‘rtalarida Barri Boyem tomonidan ishlab chiqilgan. U klassik Deming sikliga — PDCA (plan-do-check-act: rejalashtirish — bajarish — tekshirish — chora ko‘rish) asoslanadi. Mazkur modelda dasturiy ta’minot bir nechta iteratsiyada (spiralning aylanishlarida) prototiplash usuli orqali yaratiladi.

Har bir iteratsiya dasturiy ta’minotning muayyan qismi yoki versiyasini yaratishga to‘g‘ri keladi. Unda loyiha maqsadlari va xususiyatlari aniqlashtiriladi, olingan natijalar sifati baholanadi hamda keyingi iteratsiya ishlari rejalashtiriladi.

Har bir iteratsiyada quyidagilar baholanadi:

  • loyihaning belgilangan muddati va xarajatlaridan oshib ketish xavfi;
  • yana bir iteratsiyani bajarish zarurati;
  • tizimga qo‘yilgan talablar qanchalik to‘liq va aniq tushunilganligi;
  • loyihani to‘xtatish maqsadga muvofiqligi.

Shuni tushunish muhimki, spiral model evolyutsion modelga (IID modeliga) muqobil emas, balki uning maxsus ishlab chiqilgan ko‘rinishidir. Afsuski, spiral model ko‘pincha evolyutsion modelning umumiy sinonimi sifatida noto‘g‘ri qo‘llanadi yoki, xuddi shunday noto‘g‘ri tarzda, IID bilan bir qatordagi butunlay mustaqil model deb taqdim etiladi.

Spiral modelning o‘ziga xos xususiyati — hayotiy siklni tashkil etishga ta’sir qiluvchi xavflarga hamda nazorat nuqtalariga alohida e’tibor qaratilishidir. Boyem eng ko‘p uchraydigan 10 ta xavfni ularning ustuvorlik darajasiga ko‘ra quyidagicha sanab o‘tadi:

  1. Mutaxassislar yetishmasligi.
  2. Haqiqatga mos kelmaydigan muddatlar va byudjet.
  3. Talablarga mos kelmaydigan funksiyalarni amalga oshirish.
  4. Noto‘g‘ri foydalanuvchi interfeysini ishlab chiqish.
  5. Haddan tashqari mukammallikka intilish, keraksiz optimallashtirish va mayda tafsilotlarni ortiqcha sayqallash.
  6. O‘zgarishlarning to‘xtovsiz davom etishi.
  7. Tizim muhitini belgilovchi yoki integratsiyada ishtirok etuvchi tashqi komponentlar haqida ma’lumot yetishmasligi.
  8. Loyihaga tashqaridan jalb qilingan resurslar yordamida bajariladigan ishlardagi kamchiliklar.
  9. Yaratilayotgan tizimning unumdorligi yetarli bo‘lmasligi.
  10. Turli soha mutaxassislarining malaka darajalari o‘rtasidagi tafovut.

Hozirgi spiral modelda quyidagi umumiy nazorat nuqtalari belgilangan:

  1. Concept of Operations (COO) — tizimdan foydalanish konsepsiyasi;
  2. Life Cycle Objectives (LCO) — hayotiy siklning maqsadlari va mazmuni;
  3. Life Cycle Architecture (LCA) — hayotiy sikl arxitekturasi; bu bosqichda yaratilayotgan dasturiy tizimning konseptual arxitekturasi tayyorligi haqida ham gapirish mumkin;
  4. Initial Operational Capability (IOC) — yaratilayotgan mahsulotning sinov tariqasida foydalanishga yaroqli birinchi versiyasi;
  5. Final Operational Capability (FOC) — amalda foydalanish uchun ishga tushirilgan (o‘rnatilgan va sozlangan) tayyor mahsulot.

Adabiyotlar