Zararli dastur nima

Zararli dastur (boshqa atamalari: zarar yetkazuvchi dastur, zararli dasturiy ta'minot, zararkunanda, zararli dastur; ingl. malware — quyidagi so‘zlarning qo‘shilmasi: malicious va software (rus. malvar)) — har qanday dasturiy ta'minot, ya'ni kompyuterning hisoblash resurslari yoki unda saqlanayotgan axborotga ruxsatsiz kirish, kompyuter resurslaridan ruxsatsiz foydalanish yoxud axborotni nusxalash, buzib ko‘rsatish, o‘chirish yoki almashtirish orqali axborot egasiga va/yoki kompyuter egasiga va/yoki kompyuter tarmog‘i egasiga zarar (ziyon) yetkazish uchun mo‘ljallangan dasturiy ta'minot.

Aksariyat antiviruslar, shuningdek, dastur himoyasini buzuvchi vositalar (kraklar), kalit generatorlari va boshqa ilovalar himoyasini buzish dasturlarini zararli yoki potensial xavfli dasturlar deb hisoblaydi.

Kompyuter virusi — zararli dasturiy ta'minotning ko‘payish usuliga ko‘ra ajratiladigan sinflaridan biri.

Sinonimlar

  • ingl. badware (bad — yomon va ingl. (soft)ware — dasturiy ta'minot) — yomon dasturiy ta'minot.
  • ingl. computer contaminant (computer — kompyuter va contaminant — ifloslantiruvchi) — zararli dasturiy ta'minotni bildiruvchi atama bo‘lib, u ayrim AQSHshtatlari, xususan, Kaliforniya hamda G‘arbiy Virjiniya qonunchiligida qo‘llanadi.
  • ingl. crimeware (crime — jinoyat va ingl. software — dasturiy ta'minot) — kiberjinoyatlar sodir etish uchun maxsus yaratilgan zararli dasturlar sinfi. Bu ingl. malware atamasining sinonimi emas ( ingl. malware atamasining ma'nosi kengroq). ingl. crimewareturiga mansub dasturlarning hammasi ham zararli emas, chunki jinoyat tushunchasi subyektiv bo‘lib, muayyan davlat qonunchiligiga bog‘liq; kompyuter egasi va/yoki foydalanuvchisiga yetkaziladigan zarar esa obyektivdir.

Tarix

O‘z-o‘zini ko‘paytiruvchi mexanizmlar nazariyasiga venger kelib chiqishli amerikalik olim Jon fon Neymanasos solgan. U 1951-yilda bunday mexanizmlarni yaratish usulini taklif etdi. O‘z-o‘zini ko‘paytiruvchi tizimlar yaratishga bag‘ishlangan ilk nashr — L. S. Penrouzning otasi, fizika bo‘yicha Nobel mukofoti sovrindori R. Penrouzbilan hamkorlikda yozgan, o‘z-o‘zini ko‘paytiruvchi mexanik tuzilmalar haqidagi maqolasi bo‘lib, u 1957-yilda Amerikada chiqadigan Naturejurnalida e'lon qilingan. Maqolada faqat mexanik tuzilmalar misollari bilan bir qatorda faollashish, tutib olish va qo‘yib yuborish xususiyatlariga ega shunday tuzilmalarning ikki o‘lchovli modeli ham keltirilgan. Ushbu maqola asosida F. J. Shtal (F. G. Stahl) IBM 650 kompyuteri uchun mashina tilida biokibernetik model dasturladi. Undagi mavjudotlar noldan farqli so‘zlarni iste'mol qilib harakatlangan. Muayyan miqdordagi belgilarni yegach, mavjudot ko‘paygan; bunda avlod mexanizmlari mutatsiyaga uchrashi mumkin bo‘lgan. Kibernetik mavjudot ma'lum muddat oziqlanmay harakatlansa, nobud bo‘lgan.

Sentyabr oyida, 1984-yilda F. Koenning maqolasi chop etildi. Unda muallif fayl virusining bir turini o‘rgandi. Bu viruslar muammosiga bag‘ishlangan birinchi akademik tadqiqot edi. «Virus» atamasini Koenning ilmiy rahbari Len Edelman taklif etgan bo‘lsa-da, «kompyuter virusi» atamasi muallifi sifatida aynan Koen e'tirof etiladi.

Terminologiya

Asosiy ta'rifga ko‘ra, zararli dasturlar mavjud kirish huquqlarini cheklash qoidalarini chetlab o‘tib, axborotga ruxsatsiz kirish uchun mo‘ljallanadi. Texnik va eksport nazorati bo‘yicha federal xizmat (Rossiya FSTEK) ushbu tushunchalarga quyidagicha ta'rif beradi:

  • Axborotdan ruxsat etilgan foydalanish (ingl. authorized access to information) — kirish huquqlarini cheklash qoidalarini buzmagan holda axborotdan foydalanish.
  • Ruxsatsiz axborotga kirish (ingl. unauthorized access to information) — hisoblash texnikasi vositalari yoki avtomatlashtirilgan tizimlar taqdim etadigan standart vositalardan foydalanib, kirish huquqlarini cheklash qoidalarini buzgan holda axborotga kirish. Standart vositalar deganda hisoblash texnikasi yoki avtomatlashtirilgan tizimlarning dasturiy, mikrodasturiy va texnik ta'minoti majmuasi tushuniladi.
  • Kirish huquqlarini cheklash qoidalari (ingl. access mediation rules) — kirish subyektlarining kirish obyektlaridan foydalanish huquqlarini tartibga soluvchi qoidalar majmuasi.

«Zararli dastur» atamasining boshqa ta'riflari

273-moddaga muvofiq, Rossiya Federatsiyasi Jinoyat kodeksi («Zararli kompyuter dasturlarini yaratish, ulardan foydalanish va ularni tarqatish») zararli dasturlarni quyidagicha ta'riflaydi: «… kompyuter axborotini ruxsatsiz yo‘q qilish, bloklash, o‘zgartirish, nusxalash yoki kompyuter axborotini himoyalash vositalarini zararsizlantirish uchun qasddan mo‘ljallangan …»

273-moddaning amaldagi tahriri zararlilik tushunchasini nihoyatda keng talqin qiladi. Ushbu moddani Jinoyat kodeksiga kiritish muhokama qilinganda, dasturning foydalanuvchisi tomonidan aniq ma'qullanmagan harakatlari «ruxsatsiz» deb hisoblanishi nazarda tutilgan edi. Biroq hozirgi sud amaliyoti, agar bunday o‘zgartirishlar huquq egalaritomonidan ruxsat etilmagan bo‘lsa, foydalanuvchi roziligi bilan boshqa dasturlarning bajariluvchi fayllari va/yoki ma'lumotlar bazalarini o‘zgartiruvchi dasturlarni ham zararli deb hisoblaydi. Shu bilan birga, ayrim holatlarda himoya tomonining qat'iy pozitsiyasi va malakali ekspertiza tufayli 273-moddaning keng talqini sud tomonidan qonunga zid deb topilgan.

Korporatsiya ingl. Microsoft «zararli dastur» atamasini shunday izohlaydi: «Zararli dastur (ingl. malware) — «ingl. malicious software» iborasining qisqartmasi bo‘lib, odatda alohida kompyuter, server yoki kompyuter tarmog‘igazarar yetkazish uchun maxsus yaratilgan har qanday dasturiy ta'minotni, u virus, josuslik dasturi va hokazo bo‘lishidan qat'i nazar, ifodalovchi umumiy atama sifatida ishlatiladi».

Zararli dasturlar tasnifi

Antivirus dasturlarini ishlab chiqaruvchi kompaniyalarning zararli dasturlar bo‘yicha o‘z tasniflari va nomlash tizimlari mavjud. Ushbu maqoladagi tasnif «Kasperskiy laboratoriyasi» nomenklaturasiga asoslangan. Ushbu kompaniya har kuni 400 mingta zararli dasturga duch keladi (2023-yil ma'lumotlariga ko‘ra).

Zararli funksiyalariga ko‘ra

Ko‘payish usuliga ko‘ra

  • Eksployt (exploit) — nazariy jihatdan zararsiz ma'lumotlar to‘plami (masalan, grafik fayl yoki tarmoq paketi), biroq bunday ma'lumotlar bilan ishlaydigan dastur ularni noto‘g‘ri talqin qiladi. Zararni faylning o‘zi emas, balki dasturdagi xatosababli yuzaga keladigan zaiflikoqibatidagi noto‘g‘ri ishlash keltirib chiqaradi. Shunga o‘xshash «zaharlangan» ma'lumotlarni yaratadigan dastur ham eksployt deb ataladi.
  • Mantiqiy bomba — kompyuter dasturining (foydali yoki foydasiz bo‘lishidan qat'i nazar) muayyan shart bajarilganda ishga tushadigan zararli qismidir.
  • Troyan dasturi o‘z ko‘payish mexanizmiga ega emas va foydali dasturga «qo‘shimcha» sifatida yoki foydali dastur niqobi ostida o‘rnatiladi. Ko‘pincha zararli bo‘lmasa ham nomaqbul bo‘lgan dasturlar, masalan, adware.
  • Kompyuter virusi kompyuter ichida va ko‘chma disklarda ko‘payadi. Foydalanuvchi zararlangan faylni tarmoqqa o‘zi joylashtirsa, virus tarmoq orqali ham tarqalishi mumkin. Viruslar zararlaydigan fayllar turi (fayl, yuklash, makro va avtomatik ishga tushuvchi viruslar), fayllarga birikish usuli (parazit, hamroh va ustidan yozuvchi viruslar) va boshqa belgilarga ko‘ra turlarga bo‘linadi.
  • Tarmoq chuvalchangi tarmoq bo‘ylab mustaqil ko‘paya oladi. Ular IRC orqali, elektron pochta orqali, eksploytlar yordamida ko‘payuvchi va boshqa turlarga bo‘linadi.

Zararli dasturlar zanjir hosil qilishi mumkin: masalan, eksployt (1) yordamida jabrlanuvchining kompyuteriga yuklovchi (2) joylashtiriladi, u internetdan virus-chuvalchangni (3-4) mantiqiy bombalari (5) bilan birga o‘rnatadi.

Zararlanish belgilari

  • kompyuter ishga tushganda noma'lum mazmundagi oynalarning o‘z-o‘zidan ochilishi;
  • antivirus kompaniyalarining rasmiy saytlari yoki kompyuterlarni zararli dasturlardan «davolash» xizmatini ko‘rsatadigan saytlarga kirishning bloklanishi;
  • yangi noma'lum jarayonlarning vazifalar dispetcheri ro‘yxatida (masalan, «Jarayonlar» oynasida Windows vazifalar dispetcheri);
  • ning «Jarayonlar» oynasida) yangi, noma'lum jarayonlarning paydo bo‘lishi; avtomatik ishga tushirishuchun mas'ul reyestr bo‘limlarida yangi yozuvlarning paydo bo‘lishi;
  • administrator hisob qaydnomasida kompyuter sozlamalarini o‘zgartirish taqiqlanishi;
  • bajariluvchi faylni ishga tushirib bo‘lmasligi (xato haqidagi xabar chiqadi);
  • g‘ayrioddiy qalqib chiquvchi oynalar yoki tushunarsiz matnli, jumladan noma'lum veb-manzillar va nomlarni o‘z ichiga olgan tizim xabarlarining paydo bo‘lishi;
  • biror dastur ishga tushirilayotganda kompyuterning qayta yuklanishi;
  • kompyuterning tasodifiy va/yoki tartibsiz o‘chib qolishi;
  • dasturlarning tasodifan avariya holatida yopilishi;
  • xotira yetarli bo‘lishiga qaramay unumdorlikning pasayishi, hatto tizim blokining g‘ayritabiiy qizishi bilan birga «qotib qolish» holatlarining yuz berishi;
  • kompyuter ishga tushganda ba'zan o‘limning ko‘k ekrani paydo bo‘lishi;
  • operatsion tizimning fayl tizimi da odatda o‘chirishga uringanda xato beradigan noma'lum fayl va kataloglarning paydo bo‘lishi;
  • foydalanuvchi fayllarining shifrlanishi yoki shikastlanishi;
  • tizim fayllari matn muharririda ochilganda ularning mazmunida noma'lum o‘zgarishlar ko‘rinishi;
  • tez xotira sizib chiqishi holatining qattiq diskda kuzatilishi.

Biroq kompyuterda hech qanday alomat kuzatilmasa ham, u zararli dasturlar bilan zararlangan bo‘lishi mumkinligini hisobga olish kerak. Zararli kod operatsion tizimto‘plamiga joylashtirilishi mumkin, bunda kompyuter tekshirilganda antivirus dasturi zararlanish haqida xabar bermasligi mumkin.

Huquqiy masalalar

Dunyoning ko‘plab mamlakatlari qonunchiligida zararli dasturlarni yaratish, ulardan foydalanish va ularni tarqatish uchun turli, jumladan jinoiy javobgarlik belgilangan. Xususan, Rossiyada bunday javobgarlik 273-moddada belgilangan — Rossiya Federatsiyasi Jinoyat kodeksi. Dastur zararli deb hisoblanishi uchun uch mezon bo‘lishi lozim:

  • Axborotni yo‘q qilish yoki ishni buzish. Demak, dastur himoyasini buzish vositasi (nusxalashdan himoya) — zararli dastur emas. Ammo ba'zan bunday vositalarga «troyan otlari» qo‘shiladi.
  • Ruxsatsiz ishlash. Odatda qarama-qarshi holat orqali aniqlanadi: ruxsat etilgan ishlash uchun dastur foydalanuvchini o‘z xavfi haqida ogohlantirishi va kutilmagan paytda xavfli funksiyalarni bajarmasligi kerak. Diskni formatlash dasturi, har qanday operatsion tizim tarkibida bo‘lsa-da, ma'lumotlarni yo‘q qiladi, ammo zararli emas, chunki foydalanuvchi uning ishga tushirilishiga ruxsat beradi.
  • Qasddan sodir etish — axborotni ruxsatsiz yo‘q qilishni aniq maqsad qilish. Agar dasturda xato bo‘lsa, uning oqibati iste'molchilar huquqlarining buzilishi yoki jinoiy ehtiyotsizlik deb baholanishi mumkin, ammo bunday dastur zararli dastur deb hisoblanmaydi.

Dasturiy mahsulotlarni (modullarni) zararli dasturlar toifasiga kiritish uchun aniqroq mezonlar hozirgacha hech qayerda qat'iy belgilab qo‘yilmagan. Shuning uchun dasturning zararli ekanligi haqidagi da'vo yuridik kuchga ega bo‘lishi uchun dasturiy-texnik ekspertiza amaldagi qonunchilikda belgilangan barcha rasmiy talablarga rioya qilgan holda o‘tkazilishi zarur.

Shuni tan olish kerakki, Rossiyada mualliflik huquqini buzish ko‘pincha «zararli dasturlar yaratish va tarqatish» deb kvalifikatsiya qilinadi, chunki ikkinchisi uchun jazo qattiqroq. Biroq zararli dasturlarni yaratish kompyuter operatori (apparat ta'minoti egasi yoki u vakolat bergan shaxs), mualliflik huquqini buzish esa huquq egasiga.

Havolalar