Zararli dastur (boshqa atamalari: zarar yetkazuvchi dastur, zararli dasturiy ta'minot, zararkunanda, zararli dastur; ingl. malware — quyidagi so‘zlarning qo‘shilmasi: malicious va software (rus. malvar)) — har qanday dasturiy ta'minot, ya'ni kompyuterning hisoblash resurslari yoki unda saqlanayotgan axborotga ruxsatsiz kirish, kompyuter resurslaridan ruxsatsiz foydalanish yoxud axborotni nusxalash, buzib ko‘rsatish, o‘chirish yoki almashtirish orqali axborot egasiga va/yoki kompyuter egasiga va/yoki kompyuter tarmog‘i egasiga zarar (ziyon) yetkazish uchun mo‘ljallangan dasturiy ta'minot.
Aksariyat antiviruslar, shuningdek, dastur himoyasini buzuvchi vositalar (kraklar), kalit generatorlari va boshqa ilovalar himoyasini buzish dasturlarini zararli yoki potensial xavfli dasturlar deb hisoblaydi.
Kompyuter virusi — zararli dasturiy ta'minotning ko‘payish usuliga ko‘ra ajratiladigan sinflaridan biri.
Sinonimlar
- ingl. badware (bad — yomon va ingl. (soft)ware — dasturiy ta'minot) — yomon dasturiy ta'minot.
- ingl. computer contaminant (computer — kompyuter va contaminant — ifloslantiruvchi) — zararli dasturiy ta'minotni bildiruvchi atama bo‘lib, u ayrim AQSHshtatlari, xususan, Kaliforniya hamda G‘arbiy Virjiniya qonunchiligida qo‘llanadi.
- ingl. crimeware (crime — jinoyat va ingl. software — dasturiy ta'minot) — kiberjinoyatlar sodir etish uchun maxsus yaratilgan zararli dasturlar sinfi. Bu ingl. malware atamasining sinonimi emas ( ingl. malware atamasining ma'nosi kengroq). ingl. crimewareturiga mansub dasturlarning hammasi ham zararli emas, chunki jinoyat tushunchasi subyektiv bo‘lib, muayyan davlat qonunchiligiga bog‘liq; kompyuter egasi va/yoki foydalanuvchisiga yetkaziladigan zarar esa obyektivdir.
Tarix
O‘z-o‘zini ko‘paytiruvchi mexanizmlar nazariyasiga venger kelib chiqishli amerikalik olim Jon fon Neymanasos solgan. U 1951-yilda bunday mexanizmlarni yaratish usulini taklif etdi. O‘z-o‘zini ko‘paytiruvchi tizimlar yaratishga bag‘ishlangan ilk nashr — L. S. Penrouzning otasi, fizika bo‘yicha Nobel mukofoti sovrindori R. Penrouzbilan hamkorlikda yozgan, o‘z-o‘zini ko‘paytiruvchi mexanik tuzilmalar haqidagi maqolasi bo‘lib, u 1957-yilda Amerikada chiqadigan Naturejurnalida e'lon qilingan. Maqolada faqat mexanik tuzilmalar misollari bilan bir qatorda faollashish, tutib olish va qo‘yib yuborish xususiyatlariga ega shunday tuzilmalarning ikki o‘lchovli modeli ham keltirilgan. Ushbu maqola asosida F. J. Shtal (F. G. Stahl) IBM 650 kompyuteri uchun mashina tilida biokibernetik model dasturladi. Undagi mavjudotlar noldan farqli so‘zlarni iste'mol qilib harakatlangan. Muayyan miqdordagi belgilarni yegach, mavjudot ko‘paygan; bunda avlod mexanizmlari mutatsiyaga uchrashi mumkin bo‘lgan. Kibernetik mavjudot ma'lum muddat oziqlanmay harakatlansa, nobud bo‘lgan.
Sentyabr oyida, 1984-yilda F. Koenning maqolasi chop etildi. Unda muallif fayl virusining bir turini o‘rgandi. Bu viruslar muammosiga bag‘ishlangan birinchi akademik tadqiqot edi. «Virus» atamasini Koenning ilmiy rahbari Len Edelman taklif etgan bo‘lsa-da, «kompyuter virusi» atamasi muallifi sifatida aynan Koen e'tirof etiladi.
Terminologiya
Asosiy ta'rifga ko‘ra, zararli dasturlar mavjud kirish huquqlarini cheklash qoidalarini chetlab o‘tib, axborotga ruxsatsiz kirish uchun mo‘ljallanadi. Texnik va eksport nazorati bo‘yicha federal xizmat (Rossiya FSTEK) ushbu tushunchalarga quyidagicha ta'rif beradi:
- Axborotdan ruxsat etilgan foydalanish (ingl. authorized access to information) — kirish huquqlarini cheklash qoidalarini buzmagan holda axborotdan foydalanish.
- Ruxsatsiz axborotga kirish (ingl. unauthorized access to information) — hisoblash texnikasi vositalari yoki avtomatlashtirilgan tizimlar taqdim etadigan standart vositalardan foydalanib, kirish huquqlarini cheklash qoidalarini buzgan holda axborotga kirish. Standart vositalar deganda hisoblash texnikasi yoki avtomatlashtirilgan tizimlarning dasturiy, mikrodasturiy va texnik ta'minoti majmuasi tushuniladi.
- Kirish huquqlarini cheklash qoidalari (ingl. access mediation rules) — kirish subyektlarining kirish obyektlaridan foydalanish huquqlarini tartibga soluvchi qoidalar majmuasi.
«Zararli dastur» atamasining boshqa ta'riflari
273-moddaga muvofiq, Rossiya Federatsiyasi Jinoyat kodeksi («Zararli kompyuter dasturlarini yaratish, ulardan foydalanish va ularni tarqatish») zararli dasturlarni quyidagicha ta'riflaydi: «… kompyuter axborotini ruxsatsiz yo‘q qilish, bloklash, o‘zgartirish, nusxalash yoki kompyuter axborotini himoyalash vositalarini zararsizlantirish uchun qasddan mo‘ljallangan …»
273-moddaning amaldagi tahriri zararlilik tushunchasini nihoyatda keng talqin qiladi. Ushbu moddani Jinoyat kodeksiga kiritish muhokama qilinganda, dasturning foydalanuvchisi tomonidan aniq ma'qullanmagan harakatlari «ruxsatsiz» deb hisoblanishi nazarda tutilgan edi. Biroq hozirgi sud amaliyoti, agar bunday o‘zgartirishlar huquq egalaritomonidan ruxsat etilmagan bo‘lsa, foydalanuvchi roziligi bilan boshqa dasturlarning bajariluvchi fayllari va/yoki ma'lumotlar bazalarini o‘zgartiruvchi dasturlarni ham zararli deb hisoblaydi. Shu bilan birga, ayrim holatlarda himoya tomonining qat'iy pozitsiyasi va malakali ekspertiza tufayli 273-moddaning keng talqini sud tomonidan qonunga zid deb topilgan.
Korporatsiya ingl. Microsoft «zararli dastur» atamasini shunday izohlaydi: «Zararli dastur (ingl. malware) — «ingl. malicious software» iborasining qisqartmasi bo‘lib, odatda alohida kompyuter, server yoki kompyuter tarmog‘igazarar yetkazish uchun maxsus yaratilgan har qanday dasturiy ta'minotni, u virus, josuslik dasturi va hokazo bo‘lishidan qat'i nazar, ifodalovchi umumiy atama sifatida ishlatiladi».
Zararli dasturlar tasnifi
Antivirus dasturlarini ishlab chiqaruvchi kompaniyalarning zararli dasturlar bo‘yicha o‘z tasniflari va nomlash tizimlari mavjud. Ushbu maqoladagi tasnif «Kasperskiy laboratoriyasi» nomenklaturasiga asoslangan. Ushbu kompaniya har kuni 400 mingta zararli dasturga duch keladi (2023-yil ma'lumotlariga ko‘ra).
Zararli funksiyalariga ko‘ra
- Zararlangan kompyuter ishiga xalaqit berish: CD/DVD/Blu-Ray-disk yuritmasilotogini doimiy ochib-yopishdan tortib, ma'lumotlarni yo‘q qilish va apparat ta'minotini ishdan chiqarishgacha. Masalan, Win32.CIH, u BIOS.
- Antivirus saytlari, antivirus dasturlari va operatsion tizimning ma'muriy funksiyalarini bloklab, zararni bartaraf etishni qiyinlashtirish.
- Kompyuter boshqaruvidagi sanoat jarayonlariga sabotaj qilish (bunga misol bo‘lgan tarmoq chuvalchangi — Stuxnet).
- Boshqa zararli dasturlarni o‘rnatish.
- Tarmoqdan yuklab olish (downloader).
- Fayl ichiga oldindan joylangan boshqa zararli dasturni ochib chiqarish (dropper).
- O‘g‘rilik,, firibgarlik,, tovlamachilik (ingl. ransomware) va foydalanuvchini yashirin kuzatish (ingl. spyware). Ma'lumot o‘g‘irlash uchun qattiq diskni skanerlash, klaviatura tugmalari bosilishini qayd etish (Keylogger), foydalanuvchini asl resurslarni to‘liq takrorlaydigan soxta saytlarga yo‘naltirish, shuningdek, mikrofon va veb-kamera.
- orqali ovoz hamda videoni bevosita yozib olishdan foydalanish mumkin. Qimmatli yoki maxfiy ma'lumotlarni o‘g‘irlash. Muayyan maxfiy joy uchun maxsus yaratilgan zararli dastur hatto ma'lumotlarni yashirin chiqarib o'tishi[ingl.] , ya'ni «havo bo‘shlig‘i» (air gap) orqali tashqi xotira qurilmalari, mikrofonlar, dinamiklar, sovutgichlar va boshqalar yordamida uzatishi mumkin.
- Turli xizmatlarning hisob qaydnomalarini (elektron pochta, messenjerlar, o‘yin serverlari) o‘g‘irlash. Hisob qaydnomalaridan spamtarqatish uchun foydalaniladi. Bundan tashqari, elektron pochta orqali boshqa hisob qaydnomalarining parollarini qo‘lga kiritish, shuningdek, ingl. MMOG o‘yinlaridagi virtual mulkni sotish mumkin.
- To‘lov tizimlaridagi hisob qaydnomalarini o‘g‘irlash.
- Kompyuterni bloklash va foydalanuvchi fayllarini shifrlash orqali shantaj va tovlamachilik yo‘li bilan pul talab qilish (qarang: ingl. Ransomware). Aksariyat hollarda pul to‘langandan keyin ham kompyuter blokdan chiqarilmaydi yoki tez orada qayta bloklanadi.
- Telefon modemidan qimmat qo‘ng‘iroqlar qilish uchun foydalanishnatijasida telefon hisobida katta miqdordagi to‘lovlar paydo bo‘ladi.
- Masalan, antivirusdasturiga o‘xshab ko‘rinadigan, ammo hech qanday foyda keltirmaydigan pullik dasturiy ta'minot (ingl. fraudware yoki scareware[ingl.]; shuningdek, qarang: soxta antivirus).
- Boshqa noqonuniy faoliyat:
- Kompyuterning o‘z resurslariga yoki u orqali foydalanish mumkin bo‘lgan uchinchi tomon resurslariga ruxsatsiz (va/yoki bepul) kirish, shu jumladan kompyuterni bevosita boshqarish (shunday ataladigan ingl. backdoor).
- Kompyuterda ochiq pochta retranslyatorlari va ommaviy foydalaniladigan proksi-serverlar.
- ni tashkil etish.Zararlangan kompyuterdan ( botnettarkibida) DDoS-hujumlar.
- ni amalga oshirish uchun foydalanish mumkin. Elektron pochta manzillarini yig‘ish va spamtarqatish, shu jumladan botnet.
- tarkibida. Elektron ovoz berishnatijalarini va reklama bannerlari.
- ga bosishlar sonini sun'iy oshirish.Yashirin kriptovalyuta qazib olish (mayning).
- Kamroq xavfli (aniq vaziyatga qarab) dasturlar yoki ma'lumotlar:
- Foydalanuvchini turli harakatlari bilan bezovta qiladigan hazil dasturlar.
- ingl. Adware — foydalanuvchiga reklama.
- ko‘rsatadigan dasturiy ta'minot. ingl. Spyware, agar u kompyuter konfiguratsiyasi yoki foydalanuvchining ayrim faoliyati kabi uncha qimmatli bo‘lmagan ma'lumotlarni to‘plasa.
- Ochiladigan dasturning ishini izdan chiqaradigan «zararlangan» hujjatlar (masalan, bir megabaytdan kichik arxiv gigabaytlab ma'lumotni o‘z ichiga olishi mumkin va arxivator yoki kompyuterni uzoq vaqtga «qotirib» qo‘yishi, hatto fayl tizimi yoki ma'lumot saqlash qurilmasini vaqtincha ishdan chiqarishi mumkin).
- Rutkit (rootkit) boshqa zararli dasturlarni begonalardan yashirish uchun kerak bo‘ladi.
- Zararli bo‘lmasa-da, antiviruslar odatda aniqlaydigan dasturlar:
- Ayrim mamlakatlar qonunchiligida shubhali yoki taqiqlangan deb hisoblanadigan dasturlar: masalan, Windows himoyachisi ko‘plab torrent mijozlari va dastur himoyasini buzuvchi vositalarni aniqlaydi.
- Ba'zan zararli dasturlar tarqalish yoki zararli faoliyat uchun quyidagi qo‘shimcha vositalarni o‘rnatadi — utilitalar: IRC-mijozlarini, dasturiy marshrutizatorlarni, , ochiq klaviatura bosishlarini kuzatish kutubxonalarini va masofadan boshqarish dasturlarini Bu vositalarning o‘zi zararli emas, ammo ular ortida ko‘pincha haqiqiy zararli dastur turgani uchun antiviruslar ular haqida ogohlantirishi mumkin. Hatto zararli bo‘lgan qism faqat bir qatorlik skript bo‘lib, qolgan barcha dasturlar to‘liq qonuniy bo‘lishi mumkin.
- Grayware — potensial nomaqbul dasturlar.
Ko‘payish usuliga ko‘ra
- Eksployt (exploit) — nazariy jihatdan zararsiz ma'lumotlar to‘plami (masalan, grafik fayl yoki tarmoq paketi), biroq bunday ma'lumotlar bilan ishlaydigan dastur ularni noto‘g‘ri talqin qiladi. Zararni faylning o‘zi emas, balki dasturdagi xatosababli yuzaga keladigan zaiflikoqibatidagi noto‘g‘ri ishlash keltirib chiqaradi. Shunga o‘xshash «zaharlangan» ma'lumotlarni yaratadigan dastur ham eksployt deb ataladi.
- Mantiqiy bomba — kompyuter dasturining (foydali yoki foydasiz bo‘lishidan qat'i nazar) muayyan shart bajarilganda ishga tushadigan zararli qismidir.
- Troyan dasturi o‘z ko‘payish mexanizmiga ega emas va foydali dasturga «qo‘shimcha» sifatida yoki foydali dastur niqobi ostida o‘rnatiladi. Ko‘pincha zararli bo‘lmasa ham nomaqbul bo‘lgan dasturlar, masalan, adware.
- Kompyuter virusi kompyuter ichida va ko‘chma disklarda ko‘payadi. Foydalanuvchi zararlangan faylni tarmoqqa o‘zi joylashtirsa, virus tarmoq orqali ham tarqalishi mumkin. Viruslar zararlaydigan fayllar turi (fayl, yuklash, makro va avtomatik ishga tushuvchi viruslar), fayllarga birikish usuli (parazit, hamroh va ustidan yozuvchi viruslar) va boshqa belgilarga ko‘ra turlarga bo‘linadi.
- Tarmoq chuvalchangi tarmoq bo‘ylab mustaqil ko‘paya oladi. Ular IRC orqali, elektron pochta orqali, eksploytlar yordamida ko‘payuvchi va boshqa turlarga bo‘linadi.
Zararli dasturlar zanjir hosil qilishi mumkin: masalan, eksployt (1) yordamida jabrlanuvchining kompyuteriga yuklovchi (2) joylashtiriladi, u internetdan virus-chuvalchangni (3-4) mantiqiy bombalari (5) bilan birga o‘rnatadi.
Zararlanish belgilari
- kompyuter ishga tushganda noma'lum mazmundagi oynalarning o‘z-o‘zidan ochilishi;
- antivirus kompaniyalarining rasmiy saytlari yoki kompyuterlarni zararli dasturlardan «davolash» xizmatini ko‘rsatadigan saytlarga kirishning bloklanishi;
- yangi noma'lum jarayonlarning vazifalar dispetcheri ro‘yxatida (masalan, «Jarayonlar» oynasida Windows vazifalar dispetcheri);
- ning «Jarayonlar» oynasida) yangi, noma'lum jarayonlarning paydo bo‘lishi; avtomatik ishga tushirishuchun mas'ul reyestr bo‘limlarida yangi yozuvlarning paydo bo‘lishi;
- administrator hisob qaydnomasida kompyuter sozlamalarini o‘zgartirish taqiqlanishi;
- bajariluvchi faylni ishga tushirib bo‘lmasligi (xato haqidagi xabar chiqadi);
- g‘ayrioddiy qalqib chiquvchi oynalar yoki tushunarsiz matnli, jumladan noma'lum veb-manzillar va nomlarni o‘z ichiga olgan tizim xabarlarining paydo bo‘lishi;
- biror dastur ishga tushirilayotganda kompyuterning qayta yuklanishi;
- kompyuterning tasodifiy va/yoki tartibsiz o‘chib qolishi;
- dasturlarning tasodifan avariya holatida yopilishi;
- xotira yetarli bo‘lishiga qaramay unumdorlikning pasayishi, hatto tizim blokining g‘ayritabiiy qizishi bilan birga «qotib qolish» holatlarining yuz berishi;
- kompyuter ishga tushganda ba'zan o‘limning ko‘k ekrani paydo bo‘lishi;
- operatsion tizimning fayl tizimi da odatda o‘chirishga uringanda xato beradigan noma'lum fayl va kataloglarning paydo bo‘lishi;
- foydalanuvchi fayllarining shifrlanishi yoki shikastlanishi;
- tizim fayllari matn muharririda ochilganda ularning mazmunida noma'lum o‘zgarishlar ko‘rinishi;
- tez xotira sizib chiqishi holatining qattiq diskda kuzatilishi.
Biroq kompyuterda hech qanday alomat kuzatilmasa ham, u zararli dasturlar bilan zararlangan bo‘lishi mumkinligini hisobga olish kerak. Zararli kod operatsion tizimto‘plamiga joylashtirilishi mumkin, bunda kompyuter tekshirilganda antivirus dasturi zararlanish haqida xabar bermasligi mumkin.
Huquqiy masalalar
Dunyoning ko‘plab mamlakatlari qonunchiligida zararli dasturlarni yaratish, ulardan foydalanish va ularni tarqatish uchun turli, jumladan jinoiy javobgarlik belgilangan. Xususan, Rossiyada bunday javobgarlik 273-moddada belgilangan — Rossiya Federatsiyasi Jinoyat kodeksi. Dastur zararli deb hisoblanishi uchun uch mezon bo‘lishi lozim:
- Axborotni yo‘q qilish yoki ishni buzish. Demak, dastur himoyasini buzish vositasi (nusxalashdan himoya) — zararli dastur emas. Ammo ba'zan bunday vositalarga «troyan otlari» qo‘shiladi.
- Ruxsatsiz ishlash. Odatda qarama-qarshi holat orqali aniqlanadi: ruxsat etilgan ishlash uchun dastur foydalanuvchini o‘z xavfi haqida ogohlantirishi va kutilmagan paytda xavfli funksiyalarni bajarmasligi kerak. Diskni formatlash dasturi, har qanday operatsion tizim tarkibida bo‘lsa-da, ma'lumotlarni yo‘q qiladi, ammo zararli emas, chunki foydalanuvchi uning ishga tushirilishiga ruxsat beradi.
- Qasddan sodir etish — axborotni ruxsatsiz yo‘q qilishni aniq maqsad qilish. Agar dasturda xato bo‘lsa, uning oqibati iste'molchilar huquqlarining buzilishi yoki jinoiy ehtiyotsizlik deb baholanishi mumkin, ammo bunday dastur zararli dastur deb hisoblanmaydi.
Dasturiy mahsulotlarni (modullarni) zararli dasturlar toifasiga kiritish uchun aniqroq mezonlar hozirgacha hech qayerda qat'iy belgilab qo‘yilmagan. Shuning uchun dasturning zararli ekanligi haqidagi da'vo yuridik kuchga ega bo‘lishi uchun dasturiy-texnik ekspertiza amaldagi qonunchilikda belgilangan barcha rasmiy talablarga rioya qilgan holda o‘tkazilishi zarur.
Shuni tan olish kerakki, Rossiyada mualliflik huquqini buzish ko‘pincha «zararli dasturlar yaratish va tarqatish» deb kvalifikatsiya qilinadi, chunki ikkinchisi uchun jazo qattiqroq. Biroq zararli dasturlarni yaratish kompyuter operatori (apparat ta'minoti egasi yoki u vakolat bergan shaxs), mualliflik huquqini buzish esa huquq egasiga.
Havolalar
- Zararli dastur ta'rifi: tez-tez so‘raladigan savollar (ingl.). Microsoft TechNet (1-oktabr 2003-yil). — malware atamasining izohi.
- ingl. Crimeware[ingl.] Atamaning izohi: ingl. Crimeware (ingl.)
- Katta yuridik lug‘at (havola ishlamaydi 1-mart 2015-yildan beri [4274 kun]) «Zarar» atamasining izohi.
- Viruslist.com Zararli dasturlarning turli xillariga tavsiflar (rus.)
- Zararli dasturlarni ilg‘or usullar bilan tozalash — ingl. PowerPoint orqali zararli dasturlar turlari va ular bilan kurashish usullari haqidagi taqdimot; unda bepul tizim dasturlaridan foydalaniladi: ingl. Sysinternals, Microsoft
- «Zararli dastur» va «noqonuniy kirish» atamalarining kengaytirilgan talqini S. A. Sereda, N. N. Fedotov. «Zakon» jurnali. 2007-yil iyul
- Virus yaratuvchisining inson va fuqaro sifatidagi huquqlari pdf I. V. Dikshev. Maqolada «zararli dastur» tushunchasining talqiniga oid bahsli masalalar ko‘rib chiqilgan.
- «Zararli» jinoiy ishlar: «konveyer»dagi uzilish S. A. Sereda. «Boltiq yuridik jurnali», № 3, 2008-yil
- «KGB josusi» ta'qibdan qutuldi S. A. Sereda, N. N. Fedotov. «Kompyuterra» jurnali, № 24(788), 2009-yil iyun oylaridan biri
- Zararli dasturlar haqida axborot tizimi Zararli dasturlarni tarqatuvchi resurslarning rus tilidagi birinchi agregatori
- VirusInfo.info Kompyuterni zararli dasturlardan bepul tozalash
- SiteSecure.ru Saytni viruslarga bepul tekshirish