Vyetnam haqida

Vyetnam Sotsialistik Respublikasi
vyetnamcha Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Việt Nam
Shior: «vyetnamcha Ðộc lập - Tự do - Hạnh phúc»
«Mustaqillik — Ozodlik — Baxt»
Madhiya: «Tiến Quân Ca»
«Olgʻa borayotgan armiya marshi»
Вьетнам на карте мира
Vyetnam dunyo xaritasida
Tashkil topgan 2-iyul 1976 (yagona Vyetnam davlati sifatida)
Mustaqillik sanasi 2-sentabr 1945 ( Fransiyadan)
Rasmiy til vyetnam tili
Poytaxt Xanoy
Eng yirik shaharlar Xoshimin, Xanoy, Xayfon, Kantxo, Xyue, Danang
Boshqaruv shakli bir partiyali sotsialistik parlament respublikasi
Davlat tuzilishi unitar davlat
Vyetnam Kommunistik partiyasi MK bosh kotibi To Lam
Prezident To Lam
Vitse-prezident Vo Txi An Suan
Bosh vazir Le Min Xing
Raisi Milliy majlis Chan Txan Man
Davlat dini dunyoviy davlat
Hududi
 • Jami 331 210 km² (dunyoda 69-o‘rin)
 • Suv yuzasi ulushi, % 1,3
Aholisi
 • Baholash (2025) ▲102 300 000 kishi (16-o‘rin)
 • Zichligi 309 kishi/km² (43-o‘rin)
YAIM (XQP)
 • Jami (2026) 2,059 trln AQSH dollari (24-o‘rin)
 • Aholi jon boshiga 19 974 AQSH dollari (102-o‘rin)
YAIM (nominal)
 • Jami (2026) 542,13 mlrd AQSH dollari (34-o‘rin)
 • Aholi jon boshiga 5259 AQSH dollari (118-o‘rin)
Inson taraqqiyoti indeksi (2023) ▲ 0,766 (yuqori; 93-o‘rin o‘rin)
Aholisining atalishi vyetnamlik erkak, vyetnamlik ayol, vyetnamliklar
Pul birligi dong (VND)
Internet domeni .vn
ISO kodi VN
Telefon kodi +84
Vaqt mintaqasi UTC+7
Avtomobillar harakati o‘ng tomonlama
Логотип Викисклада Vikimedia Commonsdagi mediafayllar

Vyetnam (vyetnamcha Việt Nam; [vîət nāːm]), to‘liq rasmiy nomi — Vyetnam Sotsialistik Respublikasi (VSR) (vyetnamcha Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Việt Nam, tʼi-nom 共和社會主義越南, kong xoa sa xoy chu ngia vyet nam) — Janubi-Sharqiy Osiyodagi davlat, Hindixitoy yarimorolida joylashgan. G‘arbda Laos va Kambodja, shimolda esa Xitoy bilan chegaradosh; sharq va janubdan Janubiy Xitoy dengizi suvlari bilan o‘ralgan.

Poytaxti — Xanoy, eng yirik shahri — Xoshimin, boshqa yirik shaharlari — Xayfon, Kantxo, Byenxoa va Danang.

Aholining aksariyatini vyetlar tashkil etadi. Davlat tili — vyetnam tili, yozuvi esa lotin alifbosiga asoslangan, qo‘shimcha diakritik belgilar (kuokngi) bilan yoziladi. Bu yozuv XVI—XVII asrlarda ishlab chiqilgan; XX asr o‘rtalarigacha xitoycha kelib chiqishga ega iyerogliflar — tʼi-nom yozuvidan foydalanilgan.

Mamlakat mustaqilligi 1945-yilda eʼlon qilingan (ilgari u Fransiya mustamlakasi bo‘lgan). Hozirda Vyetnam rivojlangan unitar davlat bo‘lib, uning rahbari — To Lam.

Xususan, Vyetnam madaniyatiga Sharqning yirik diniy-falsafiy taʼlimotlari — buddaviylik va konfutsiychilik sezilarli taʼsir ko‘rsatgan.

Nomning etimologiyasi

Mamlakat nomi (xitoy iyerogliflarida — 越南) ikki so‘zdan iborat: Việt asosiy millat — vyetlarni anglatadi, Nam esa «janub» degan maʼnoni bildiradi; so‘zma-so‘z «janubiy vyetlar» degani bo‘lib, kalka tarjima sifatida xitoychadagi Yuenan nomidan olingan; undagi yue — vyetlarning xitoycha nomi, nan esa «janub» deganidir.

«Vyetnam» nomini birinchi marta XVI asrda shoir Nguyen Bin Kyem o‘zining «Chang Chinning bashoratlari» kitobida «…Va Vyetnam tashkil topdi» deb yozib qo‘llagan. Ushbu nom o‘yib yozilgan 12 ta tosh bitikda , xususan, XVI—XVII asrlarga oid pagodada , Xayfondagi Bao Lam shahrida saqlanib qolgan.

1804—1813-yillarda imperator Zya Long rasmiy hujjatlarda «Vyetnam» so‘zini qo‘llagan, biroq 1945-yilgacha mamlakat odatda Annam deb atalgan, uni rasman «Vyetnam» deb o‘zgartirgan imperator — Bao Day.

Fizik-geografik tavsif

Vyetnamning fizik xaritasi
Vyetnamdagi tog‘lar va ko‘l
Vyetnam tabiati

Vyetnam — Janubi-Sharqiy Osiyodagi davlat bo‘lib, Hindixitoy yarimorolida joylashgan. G‘arbda Laos va Kambodja, shimolda esa Xitoy bilan chegaradosh; sharq va janub tomondan Janubiy Xitoy dengizi suvlari bilan o‘ralgan.

Vyetnam hududining 80 % dan ortig‘ini past va o‘rtacha balandlikdagi tog‘lar egallaydi. Shimolda janubi-sharqiy yo‘nalishdagi bir-biriga parallel cho‘zilgan burmali-palaxsali tog‘ tizmalari mavjud — Xoanglyenshon (Vyetnamning eng baland nuqtasi — Fansipan tog‘i, 3143 m), Shusungtyaotyay va Shamshao; ularni tor va chuqur bo‘ylama vodiylar ajratib turadi. G‘arbiy chegara bo‘ylab Chyongshon (Annam tog‘lari) cho‘zilgan. Mamlakatning markaziy va janubiy qismlarida kristall asosli hamda bazalt platolar — Pleyku, Daklak, Lamvyen, Zilin joylashgan; ular Markaziy platoni tashkil qiladi.

Janubi-Sharqiy Osiyoning eng yirik va sersuv daryolari — Xongxa va Mekong o‘z oqimini Vyetnam hududida yakunlab, Janubiy Xitoy dengiziga quyiladi.

Vyetnam shimolida, Xongxa daryosining quyi oqimi va deltasida allyuvial-delta tekisligi — Bakbo joylashgan. Bu yerda mamlakat aholisi eng zich yashaydi (aholi zichligi 1100 kishi/km²); Vyetnam poytaxti Xanoy ham shu yerda joylashgan.

Keng allyuvial-delta tekisligi — Nambo mamlakatning eng janubi-g‘arbida, Mekong deltasida joylashgan. Bu yerda ham aholi zichligi yuqori (450 kishi/km²) va mamlakatning eng yirik shahri Xoshimin joylashgan.

Teynguyen platosi va Annam tog‘laridan oqib tushadigan ko‘plab kichik daryolar Janubiy Xitoy dengiziga quyiladigan joylarda dengizbo‘yi akkumulyativ tekisliklarining tor tasmasini hosil qilgan.

Iqlim

Vyetnam iqlim xaritasi

Vyetnam subekvatorial musson iqlimi mintaqasida joylashgan. Biroq mamlakat shimoldan janubga ancha uzoq cho‘zilgani sababli uning turli hududlaridagi iqlim biroz farq qiladi. Janubda qish issiq (26° C), shimolda esa salqin (15° C); Xitoydan sovuq havo kirib kelganda harorat baʼzan 1° C gacha tushadi. 1500 m dan baland tog‘larda sovuq urishi kuzatiladi.

Yog‘inlar miqdorining taqsimlanishi ham hududga qarab o‘zgaradi. Janubda qish quruq, shimolda nam bo‘ladi; yozda esa musson yomg‘irlari butun mamlakat bo‘ylab yog‘adi. Yoz oxiri va kuz boshida Vyetnam qirg‘oqlariga vayronkor kuchga ega tayfunlar yopiriladi. Tog‘larning shamolga qaragan yonbag‘irlariga yiliga 2500—3000 mm, shamolpanasidagi yonbag‘irlariga esa 700—900 mm yog‘in tushadi.

Köppen tasnifiga ko‘ra Shimoliy Vyetnam mo‘tadil, mamlakatning markaziy va janubiy qismlari esa tropik iqlimga ega.

Shimolda iqlim asosan mo‘tadil va o‘zgaruvchan: noyabrdan aprelgacha salqin, maydan oktabrgacha issiq mavsum davom etadi. Vyetnam janubida esa tropik iqlim hukmron: yil davomida iliqdan juda issiqqacha bo‘ladi, noyabrdan yanvargacha nisbatan salqinroq, fevraldan maygacha issiq; yomg‘irli mavsum maydan oktabrgacha davom etadi. Yomg‘irli mavsumda tez-tez kuchli tayfunlar kuzatiladi. Ular ayniqsa Mekong deltasida, shuningdek, boshqa qirg‘oqbo‘yi hududlarida ham suv toshqinlariga sabab bo‘lishi mumkin.

Relyef

O‘rmon bilan qoplangan Vyetnam qirlari

Vyetnam hududi meridian yo‘nalishida cho‘zilgan (eng shimoliy va eng janubiy nuqtalar orasidagi masofa taxminan 1750 km). Kenglik yo‘nalishida uning eni shimolda 616 km (Mongkaydan Vyetnam—Laos chegarasigacha), markaziy qismda (Chungbo hududida) esa 46,5 km. Qirg‘oq chizig‘ining uzunligi — 3260 km.

Vyetnam tabiatining xilma-xilligi mamlakatning turli tabiiy mintaqalar tutashgan joyda joylashgani va qadimgi geologik tuzilishi bilan bog‘liq. Relyefi tog‘li: hududning to‘rtdan uch qismidan ortig‘ini tog‘lar, platolar va yassi tog‘liklar egallaydi; Vyetnamni qo‘shni mamlakatlardan tog‘ tizmalari ajratib turadi. Vyetnamga bir qator orollar va arxipelaglar ham tegishli.

Ichki suvlar

Vyetnamda 2360 ta daryo mavjud bo‘lib, ularning uzunligi 10 km dan ortiq. Ulardan o‘n oltitasining suv yig‘ish havzasi 2 ming km²dan, to‘qqizta daryoniki esa 10 ming km²dan katta. Bu to‘qqizta daryoning havzalari mamlakat hududining 80 % ini egallab, suv resurslarining 70 % ini tashkil etadi. Mamlakatning eng sersuv daryolari — Mekong janubda va Xongxa (Qizil daryo) shimolda joylashgan. Mekong uzunligi taxminan 4900 km, havzasi maydoni 795 ming km². Qizil daryo uzunligi 1183 km, havzasi maydoni taxminan 158 ming km².

Tuproqlar va foydali qazilmalar

Vyetnamning shimoliy qismi turli foydali qazilmalarga boy. Ularning asosiylari toshko‘mir, temir rudasi, qo‘rg‘oshin, rux, boksit, volfram, qalay va noyob yer elementlari rudalaridir. Mamlakat janubida toshko‘mir, oltin va molibden konlari aniqlangan.

Vyetnamga xos zonal tuproqlar lateritlarning turli xillari (qizil, sariq va tog‘ laterit tuproqlari) hisoblanadi. Eng unumdor tuproqlar vulqon jinslari ustida shakllanadi. Xo‘jalik jihatidan eng muhimlari tekisliklarning azonal allyuvial tuproqlari, ayniqsa Mekong deltasi va Xongxa deltasi tuproqlaridir.

Ekologiya

1990-yillardan beri Mekong deltasini suv bosishi xavfi tobora ortmoqda. Bunga global isish: va okean sathining ko‘tarilishi , shuningdek, dovullar sabab bo‘lmoqda; ular yer ko‘chishlariga olib keladi. Vyetnamning «Iqlim o‘zgarishiga qarshi kurash bo‘yicha atrof-muhitni muhofaza qilish davlat dasturi boshqarmasi» prognoziga ko‘ra, 2100-yilgacha dengiz sathi 1 metr ko‘tarilishi mumkin va Mekong deltasi provinsiyalarini deyarli to‘liq suv bosishi xavfi mavjud. Hukumat bunga qarshi turli ssenariylarga asoslangan dastur olib bormoqda: damba va to‘g‘onlar qurilmoqda, qirg‘oqbo‘yi himoya o‘rmonlari tiklanmoqda, o‘simlik va hayvonot dunyosini iqlim o‘zgarishiga moslashtirish ishlari bajarilmoqda.

Tarix

Vyetnam tarixi
Tarixgacha bo‘lgan davr miloddan avvalgi 500 ming yildan
Qadimgi vyet qabilalari va podsholiklar miloddan avvalgi 1 ming yildan
Au-vyetlar, lak-vyetlar,
Xong-bang sulolasi,
Vanlang podsholigi
257-yilgacha miloddan avval
Aulak davlati 257—207 miloddan avval
Chyeu sulolasi,
Namvyet davlati
207—111 miloddan avval
Xitoyning 1-istilosi mil. avv. 111-yil — mil. 39-yil
Ching opa-singillari 40—43
Xitoyning 2-istilosi 43—544
Ilk Li sulolasi 544—602
Xitoyning 3-istilosi 602—905
Xuk sulolasi 905—938
Ngo sulolasi 939—967
O‘n ikki sikuan davri 966—968
Din sulolasi 968—980
Ilk Le sulolasi 980—1009
So‘nggi Li sulolasi 1009—1225
Chan sulolasi 1225—1400
• Mo‘g‘ullarning Dayvyet va Tyampa bilan urushlari 1257—1288
Xo sulolasi 1400—1407
Xitoyning 4-istilosi 1407—1427
• So‘nggi Chan sulolasi 1407—1413
Le sulolasi 1428—1527
Mak sulolasi 1527—1592
Qayta tiklangan Le sulolasi 1533—1788
• knyazlar Chin va Nguyen
Teyshon sulolasi 1778—1802
Nguyen sulolasi 1802—1945
• Vyetnam imperiyasi 1945
Fransuz Hindixitoyi 1887—1954
• Fransuz Koxinxinasi 1862—1949
• Fransuz Annami 1884—1954
• Fransuz Tonkini 1884—1954
• Ikkinchi jahon urushida Fransuz Hindixitoyi 1939—1945
• «Meygo Sakusen» operatsiyasi 9-mart 1945-yil
Avgust inqilobi 1945
• Demokratik Respublika 1945—1946
1-Hindixitoy urushi 1946—1954
• Vyetnam davlati 1949—1955
Vyetnamning bo‘linishi 1954
• Shimoliy Vyetnam 1954—1976
• Janubiy Vyetnam 1954—1976
2-Hindixitoy urushi 1957—1975
• Vyetnam urushi
3-Hindixitoy urushi
• Kampuchiya—Vyetnam mojarosi
• Xitoy—Vyetnam qurolli to‘qnashuvlari (1979—1990) (Xitoy—Vyetnam urushi)
• FULRO qo‘zg‘olonchilik harakati[ingl.] 1975—1988
Birlashish 1976
• Sotsialistik Respublika 1976-yildan
• «Yangilanish» 1986-yildan
Bog‘liq tushunchalar
Funan, Chenla, Kambujadesha I—XV asrlar
Linyi, Tyampa 192—1832
Vyetnam hukmdorlari ro‘yxati
Vyetnamning tarixgacha bo‘lgan hukmdorlari

Ilk davr

Miloddan avvalgi I ming yillikda hozirgi Janubiy Xitoy va Shimoliy Vyetnam hududlarida qadimgi vyetlarning.

bir qancha davlatlari mavjud edi. Dastlabki qadimgi vyet davlatlari orasida shimolroqda joylashgan tuzilmalar, avvalo, Ngo podsholigi (xitoycha U) ) va Vyet podsholigi (xitoycha Yue)) mashhur bo‘lgan. Ikkinchisi miloddan avvalgi VII asrda Yanszi daryosining quyi oqimida vujudga kelgan.Biroq Vyet podsholigining o‘zida ham, janubdagi boshqa davlatlarda ham asl yozma manbalar saqlanmagan. Shunga qaramay, arxeologik maʼlumotlar bu hududda (ayniqsa Yanszi daryosining quyi oqimida va hozirgi Shimoliy Vyetnamning Qizil daryo — Xongxaquyi oqimi hududida) qadimiy va o‘ziga xos davlatchilik markazi mavjud bo‘lganidan dalolat beradi.

Qadimgi manbalarga ko‘ra, Vyet (Yue) podsholigining ijtimoiy tuzilishi qo‘shni qadimgi Xitoy davlatlariga nisbatan sodda bo‘lgan. Ulardan farqli ravishda Yue aholisi asosan sug‘oriladigan sholichilikbilan shug‘ullangan. Miloddan avvalgi VII—III asrlarda (ehtimol, bundan ancha oldin) Yanszi va Qizil daryolar quyilish joylari orasidagi hududda beshta davlat vujudga kelgan: Vanlang— unda hozirgi vyetlarning — ajdodlari lakvyetlar yashagan— Qizil daryoning quyi oqimida; sharqroqda esa Teyau (Namkyong), Namvyet, Manvyet, Dongvyetjoylashgan. Keyinchalik Teyau Vanlangni bosib olib, umumiy Aulakdavlatini barpo etgan. Ushbu davlatlarning madaniy darajasi ancha yuqori bo‘lgan, bunda shimoliy podsholiklar janubdagilarga nisbatan Xitoy madaniyatini jadalroq o‘zlashtirgan. Qadimgi vyetlarning ko‘pchiligi jamoa aʼzosi bo‘lgan ishlab chiqaruvchilar edi; yer aristokratiyasi va hukmdor — vyongga bo‘ysunuvchi xizmat zodagonlari yuqoriroq mavqega ega edi. Aulak va Namvyet Sin imperiyasigaqarshi urushlar olib borgan, natijada Namvyet Sin tomonidan bosib olingan. Biroq Sin imperiyasi qulagach, Namvyet va Aulak yagona Namvyet davlatiga birlashgan; miloddan avvalgi II asrda u qudrat jihatidan faqat Xan imperiyasidan.

orqada qolgan. miloddan avvalgi II asrning oxiridayoq mamlakat Xan imperatorlari hukmronligi ostiga tushgan. «Ikki opa-singil qo‘zg‘oloni» natijasida qisqa muddatga mustaqillik qo‘lga kiritilganiga qaramay, Xitoy hukmronligi IX asrgachadavom etgan. Shunga qaramay, lakvyetlar amalda ichki muxtoriyatini saqlagan va bosqinchilarga qarshi muttasil kurashgan; bunda xo deb atalgan urug‘ birlashmalari mamlakat hayotida muhim o‘rin tutgan. Xitoydagi ijtimoiy-iqtisodiy jarayonlar vyetlar jamiyatiga ham uncha katta taʼsir ko‘rsatmagan. Shu davrda mamlakatda hind rohiblari targ‘ib qilgan buddaviyliktarqalib, ajdodlar va tabiat kuchlariga sig‘inishga asoslangan anʼanaviy eʼtiqodlar bilan yonma-yon mavjud bo‘lgan.

541-yilda Janubiy Xitoydagi Lyan davlati vyet zodagonlarini yanada qattiqroq bo‘ysundirishga uringan. Bu esa yuqori tabaqadagi xo urug‘laridan birining vakili, yirik amaldor Li Bon boshchiligidagi qo‘zg‘olonga sabab bo‘lgan. Bir necha g‘alabadan keyin u imperator deb eʼlon qilinib, Ilk Li sulolasiga (541—603) asos solgan. 544-yilda vyetlar davlati Vansuan («minglab bahorlar imperiyasi») deb atalgan. Li Bon xitoylar bilan navbatdagi jangda halok bo‘lgach, mamlakatning amaldagi rahbari Chyeu Kuang Fuk bo‘lib, u 551-yilda bosqinchilarni quvib chiqargan. Shundan so‘ng Vansuanda ichki urush boshlanib, mamlakat ikki qismga bo‘lingan: Chyeu Kuang Fuk boshchiligidagi g‘arbiy qism va Li Bonning uzoq qarindoshi Li Fat Ti boshqargan sharqiy qism.

602-yilda butun Xitoyni birlashtirgan Suy imperiyasi vyetlarning Vansuan davlatiga qarshi urush boshlagan. 603-yilda vyet qo‘shinlari mag‘lub bo‘lib, Vansuan Suy hukmronligini tan olishga majbur bo‘lgan. Xitoylar bosib olingan Vansuan hududini «Zyaoti», keyin «Zyaotyau», 679-yildan esa «Annam doxofu».

O‘rta asrlar

Vyetnam hududining shakllanishi

880-yilda Xitoy qo‘shinlari janubdagi vyet noibligi — Annam doxofuni tark etgan. 939-yilda Ngo Kuyen vyetlarga taʼsir o‘tkazishga uringan xitoylarni mag‘lub etib, Ngo sulolasigaasos solgan; sulola 961-yilda qulagan. 968-yilda bu hudud Din Bo Lin tomonidan Daykovyet — «Buyuk qadimgi Vyet» nomi ostida birlashtirilgan. Din Bo Lin muntazam armiya tuzgan, ichki nizolarga barham bergan va amaldorlar boshqaruvini tartibga solgan. 981—1009-yillarda hokimiyat Ilk Le sulolasiqo‘lida bo‘lgan. 1010-yildan esa endilikda Dayvyetdeb atalgan mamlakatni So‘nggi Li sulolasiboshqargan; ular jamoalarning o‘zini o‘zi boshqarishini saqlagan holda markaziy hokimiyatni mustahkamlash siyosatini yuritgan. 1225-yilda iqtisodiy qiyinchiliklar keltirib chiqargan beqarorlik sharoitida hokimiyat Li sulolasiga qarindosh bo‘lgan Chanlarqo‘liga o‘tgan va ular yangi sulolaga (1225—1400) asos solgan.

XIII asrning ikkinchi yarmida Dayvyet ham boshqa Janubi-Sharqiy Osiyodavlatlari singari mo‘g‘ullar istilosiga uchragan. 1285-yilda Xubilayxonning o‘g‘li Tuganning qo‘shini Xitoydan yurish boshlagan va vyetlar davlatiga bostirib kirgan. Mamlakat dengizdan ham hujumga uchragan: Qizil daryo deltasiga mo‘g‘ul-xitoy desanti tushirilgan. Ammo bosqinchilar Kao daryosi bo‘yida tor-mor etilgan — ulardan faqat o‘ndan biri Xitoyga qaytib ketgan. Vyetlarning hal qiluvchi g‘alabasi Batdang daryosi bo‘yidagi jangda qo‘lga kiritilgan. Vyetlarning jonkalari ortidan borgan mo‘g‘ul floti daryo tubiga avvaldan qoqilgan uchi o‘tkir yog‘och ustunlarga urilgan. Mo‘g‘ul kemalariga yonayotgan mashʼalalar va o‘qlar yog‘dirilgan.

1400-yilda qo‘mondon Xo Kuy Li Chan sulolasining so‘nggi hukmdorini taxtdan ag‘dargan. Xo Kuy Li qator islohotlarni amalga oshirgan, jumladan, qog‘oz pullarnimuomalaga kiritgan. Uning hukmronligi davrida markaziy hokimiyat yana mustahkamlangan. Ammo 1407-yilda taxtdan ag‘darilgan Chan sulolasi tarafdorlari yordamga chaqirgan xitoylar mamlakatni qayta bosib olgan. Xitoy hukmronligiga feodal Le Loyqarshi chiqqan. U muvaffaqiyatli ozodlik urushidan so‘ng 1427-yilda o‘zini yangi imperator deb eʼlon qilib, So‘nggi Lesulolasiga asos solgan; bu sulola XVIII asr oxiridagi teyshonlar qo‘zg‘olonigacha hukmronlik qilgan. Le Loy yirik yer egaligini cheklashga, mayda yer egaligini esa rag‘batlantirishga uringan. Davlat yerlarining umumiy hisobi olinib, dehqonlar o‘rtasida taqsimlangan. Yer oldi-sotdisiga qatʼiy cheklovlar qo‘yilgan. Amaldorlarga mansab darajasiga qarab jamoa yerlaridan ulush ajratish amaliyoti mavjud bo‘lgan.

XV asrning ikkinchi yarmida Vyetnam yana hujumkor siyosatga o‘tib, qo‘shni Tyampaning va sharqiy hududlarini Lansangningbosib olgan; Lansang vyet hukmdorlariga qaram bo‘lib qolgan. Buddaviylik o‘z mavqeini anʼanaviy eʼtiqodlar va konfutsiychilikkabo‘shatib bergan. XV asrning 70-yillarida amaldorlarning 9 darajali tizimi joriy qilinib, ular har 6 yilda lavozim ko‘tarilishiga daʼvogarlik qilishi mumkin bo‘lgan. Yangi mansab olishning eng keng tarqalgan yo‘li ilmiy daraja uchun imtihon topshirish bo‘lgan. O‘sha davrdagi vyet zodagonlarining o‘ziga xos xususiyati mavqening merosiy mustahkamlanmaganligi, shu sababli ijtimoiy harakatchanlikning yuqoriligidir.

XVI asrda mamlakatda fuqaroviy amaldorlar hokimiyati asta-sekin harbiy-yer egalari urug‘lari qo‘liga o‘ta boshlagach, inqiroz yuzaga kelgan: urushlar va katta boshqaruv apparati dehqonlarni xonavayron qilgan, dehqonchilik va irrigatsiya tizimlari rivojiga eʼtibor berilmagan. Aholining noroziligiga vyet jamiyatining ijtimoiy tayanchi bo‘lgan jamoaning tabaqalashuvi ham sabab bo‘lgan. Birinchi chorak oxiriga kelib XVII asrda mamlakatdagi amaldagi hokimiyat ikki nufuzli urug‘ qo‘lida to‘plangan: shimolda Ngean provinsiyasidan boshlab — Chinlaroilasi, janubda esa — Nguyenlar.

Yangi davr

Ko‘chalar Xanoy fransuz mustamlakachiligidan oldin (1870-yillarda)
1884-yilda Xanoy

Inqirozning cho‘qqisi Teyshonlar qo‘zg‘oloni bo‘lgan. U 1773 (1771)—1802-yillarda Nguyenlar nazoratidagi hududning shimoliy qismida davom etgan. O‘ttiz yillik fuqarolar urushi qo‘zg‘olonchilarning mag‘lubiyati va Nguyen sulolasi vakilining taxtga kelishi bilan tugagan. U o‘zini imperator Zya Longdeb eʼlon qilgan. Vyetnam yana konfutsiychilik tamoyillariga asoslangan yagona davlatga aylangan. XIX asr boshlarida kuchaygan Vyetnam Siam bilan Kambodja.

ustidan nazorat uchun uzoq vaqt kurashgan. 1858-yilda Vyetnam hukumati erkin savdo talablarini qabul qilmagani bahonasida Fransiyaning bostirib kirishi boshlangan. 1862-yilda egallangan uch sharqiy provinsiyadan Fransuz Koxinxinasimustamlakasi tuzilgan. 1867-yilda unga uch g‘arbiy provinsiya qo‘shilib, butun Janubiy Vyetnam Fransiya taʼsiri ostiga o‘tgan. 1873-yilda Shimoliy va Markaziy Vyetnamga navbatdagi bosqin uyushtirilgan. U 1874-yilda vyetnamliklar uchun noqulay savdo shartnomasi bilan tugagan. Shartnoma kuchga kirmagan bo‘lsa-da, 80-yillarda yangi intervensiyaga bahona qilingan. 1882-yilda fransuzlar Xanoyniegallagan, 1883-yilda esa Vyetnamni protektorathaqidagi shartnomani imzolashga majbur qilgan. Mustamlaka tuzumi 1885-yilda uzil-kesil o‘rnatilgan.

Mustamlakachilik davri

Fransuz Vyetnami

XIX asrning ikkinchi yarmida Vyetnam Fransiyagamustamlaka sifatida qaram bo‘lib qolgan. Mamlakat sunʼiy ravishda uch qismga — Koxinxina (Janubiy Vyetnam) mustamlakasi hamda Annam (Markaziy Vyetnam) va Tonkin (Shimoliy Vyetnam) protektoratlariga bo‘lingan. Laos va Kambodja bilan birga Vyetnam Fransuz Hindixitoyi.

1930-yillarga kelib mamlakatda kuchli milliy ozodlik harakati shakllangan. Uning boshida Hindixitoy Kommunistik partiyasi (HKP, yetakchisi — Xo Shi Min)).

Ikkinchi jahon urushi. Yapon istilosi

Ikkinchi jahon urushi yillarida Vyetnam yaponlar tomonidan bosib olingan. Ular fransuz garnizonlarini qurolsizlantirib, keyin butunlay zararsizlantirgan. Urush oxiriga kelib yaponlar Yaponiya va Manjuriyaningmudofaasini kuchaytirish uchun qo‘shinlarini olib chiqishga majbur bo‘lgan. Shu bilan birga Vyetnam hududida qo‘g‘irchoq Vyetnam imperiyasini tashkil etib, unga vyetnamlik imperatorlarning Nguyen sulolasi — merosxo‘ri Bao Dayni boshliq qilib qo‘ygan.

Hokimiyatdagi bo‘shliqdan foydalangan kommunistlar 1941-yilda Vyetminnitashkil etib, 13-avgust 1945-yilda Tanchao shahridagi II partiya konferensiyasida qo‘zg‘olon ko‘tarishga qaror qilgan va Xo Shi Min boshchiligidagi Muvaqqat hukumatni saylagan. Avgust inqilobi mustamlaka maʼmuriyatining so‘nggi tuzilmalarini tugatgan: 19-avgustda qo‘zg‘olon Xanoyda, 23-avgustda Xyueda, 25-avgustda Saygondag‘alaba qozongan. 30-avgustda Bao Day imperatorlik taxtidan omma oldida voz kechgan. 2-sentabr 1945-yilda Xanoyda bo‘lib o‘tgan 500 ming kishilik mitingda Xo Shi Min Mustaqillik deklaratsiyasinieʼlon qilib, butun Vyetnam hududida yangi davlat — Vyetnam Demokratik Respublikasi (VDR)tashkil etilganini dunyoga maʼlum qilgan. 9-noyabr 1946-yilda VDR Milliy majlisi konstitutsiya qabul qilgan. Unda qonun chiqaruvchi organ sifatida xalq tomonidan 3 yilga saylanadigan Milliy majlis belgilangan; sessiyalar oralig‘ida Milliy majlis Doimiy qo‘mitasi faoliyat yuritishi, davlat boshlig‘i Milliy majlis saylaydigan prezident, ijro hokimiyati organi hukumat, mahalliy vakillik organlari xalq kengashlari, mahalliy ijro organlari maʼmuriy qo‘mitalar, sud organlari esa Oliy sud, apellyatsiya sudlari va birinchi instansiya sudlari bo‘lishi ko‘zda tutilgan.

Biroq 1945—1946-yillardagi xalqaro vaziyat VDR uchun nihoyatda noqulay edi. Potsdam kelishuviga ko‘ra AQSH va Angliya Yaponiya qo‘shinlarini qurolsizlantirishi kerak edi. AQSH bu vazifani Chan Kayshiqo‘shinlariga topshirgan; ular Vyetnamning 16° shimoliy kenglikdan shimoldagi hududlarini egallagan. Angliya qo‘shinlari esa 16-paralleldan janubdagi hududlarni egallagan. Britaniya qo‘mondonligi VDRni tan olmagan va hatto Fransiya korpusining Vyetnam janubiga qaytishiga yordam bergan. Shu tariqa mamlakat tarixida ilk marta unda «bir vaqtning o‘zida shuncha ko‘p bosqinchi» bo‘lgan. 11-noyabr 1945-yilda HKP taktik sabablarga ko‘ra o‘zini tarqatib yuborganini eʼlon qilgan, ammo norasmiy faoliyatini davom ettirgan.

Bunday murakkab xalqaro vaziyatda 6-mart 1946-yilda Xo Shi Min hukumati Fransiya bilan « Xo—Santeni kelishuvlari»ni imzolashga rozi bo‘lgan. Ularga ko‘ra, VDR suverenitetining tan olinishi evaziga mamlakat Fransuz ittifoqi tarkibida qolishiga rozi bo‘lgan. Bitimga binoan VDR Fransiya qo‘shinlarining besh yil muddatga mamlakatda bo‘lishini tan olgan (ular fevralda tuzilgan fransuz-xitoy kelishuvi asosida olib chiqilishi lozim bo‘lgan Chan Kayshi qo‘shinlari o‘rnini egallagan). Janubiy Vyetnamning (o‘sha paytdagi Koxinxinaning) respublika bilan birlashishi masalasini referendum orqali hal qilish nazarda tutilgan.

Ammo Fransiya o‘zining harbiy ustunligiga ishongani uchun mustamlaka tizimini to‘liq tiklashga intilgan. 1946-yil aprel—may oylarida Dalatdagi fransuz-vyetnam muzokaralari ijobiy natija bermagan. Har ikki tomon urushga yaxshiroq tayyorlanish uchun vaqt yutishga uringan. 1946-yil mayda «Vyetnam milliy ittifoqi» — Lien-Vyetfronti tuzilgan. U Vyetminni hamda Vyetnamning ko‘plab partiya va tashkilotlarini fransuz mustamlakachilariga qarshi birgalikda kurashish maqsadida birlashtirgan. Fransuzlar bilan muzokaralar 1946-yil dekabrgacha davom etgan; shunda urushning muqarrarligi uzil-kesil ayon bo‘lib, faol janglar boshlangan.

Birinchi Hindixitoy urushi yillarida Vyetnam

Batalyon paradi — Vyetnam milliy armiyasi , Xanoy, 14-iyul 1951-yil

1946-yil noyabr—dekabrda Vyetnam va Fransiya tomonlari o‘rtasida dastlabki harbiy to‘qnashuvlar sodir bo‘lgan. Bu avvalgi vyetnam-fransuz bitimlarini amalda bekor qilgan. 18—19-dekabr 1946-yilda Hindixitoy Kommunistik partiyasi Markaziy qo‘mitasi Vanfukda yig‘ilish o‘tkazib, butun mamlakat bo‘ylab «Qarshilik urushini» boshlashga qaror qilgan. 19-dekabrda janglar boshlangan va ular 1947-yil yanvarida ham to‘xtamagan. Shu tariqa uzoq davom etgan partizan urushi ko‘rinishidagi «butunxalq, har tomonlama va uzoq muddatli urush» boshlangan.

Fransiya va uning sobiq mustamlakalari, jumladan Vyetnam o‘rtasidagi urush 3 bosqichda kechgan: mudofaa, faol qarshilik va umumiy qarshi hujum.

Urushning birinchi bosqichida Vyetmin harbiy-siyosiy rahbariyati katta janglardan qochgan. Bundan maqsad hali to‘liq shakllanmagan muntazam armiyani yaratishni tugatish va jangovar tajriba orttirish uchun vaqt yutish edi. Bu bosqichda VDR qo‘shinlari asosiy shaharlar va provinsiya markazlarini tark etgan; janglar qishloqlar, tog‘lar va o‘rmonlarga ko‘chgan. Fransuz ekspeditsiya korpusi shaharlarning katta qismi va sohil hududlarini egallagan. Janglarning asosiy maydoni Shimoliy Vyetnam bo‘lgan. 1947-yil kuzida fransuzlar o‘sha paytda Vyetbakdajoylashgan Vyetmin rahbariyati qarorgohini egallashga uringan, biroq og‘ir mag‘lubiyatga uchrab, katta talafot bilan chekinishga majbur bo‘lgan.

1948—1950-yillarda Vyetbakdagi mag‘lubiyatdan so‘ng urushda kuchlar muvozanati davri boshlangan. Fransiya hujum amaliyotlaridan voz kechib, VDRning o‘zi egallab olgan hududlarida strategik mudofaaga o‘tgan va «vyetnamliklarga qarshi vyetnamliklarning o‘zi qo‘li bilan urushish»ga qaror qilgan. 1948-yil mayda mustamlakachilar bosib olingan hududda Nguyen Suanning qo‘g‘irchoq hukumatini tuzgan. Bir yil o‘tib esa sobiq imperator Vyetnam davlati boshchiligidagi Bao Day (Nguyen sulolasining so‘nggi vakili)).

Fransiya harbiy aviatsiyasining F8F Birket samolyoti tashlamoqda napalmni Vyetmin artilleriyasi ustiga, Muete operatsiyasi davomida (1953-yil noyabr)

Yirik harbiy yurishlar bo‘lmagan sokin davrda VDR nazoratidagi hududlarda agrar islohotlar amalga oshirilib, armiyani kuchaytirish va hokimiyatni mustahkamlash choralari ko‘rilgan. Fransuz mustamlakachilari va vyetnamlik «xoinlar»ning yerlarini musodara qilish, kambag‘al dehqonlarga vaqtincha foydalanishga berish, yer ijarasini 25 % ga kamaytirish, ijara munosabatlari va qarz foizlarini qisqartirishga oid farmonlar chiqarilgan. 1950-yil martda mamlakat yerosti boyliklari, asosiy sug‘orish tizimlari, o‘rmonlar va transport yo‘llarini milliylashtirish boshlangan. 4-noyabr 1949-yildagi farmon bilan umumiy majburiy harbiy xizmat joriy etilgan. General Vo Nguyen Zyap rahbarligida armiyani «havaskor» kuchdan «professional» qo‘shinga aylantirish choralari ko‘rilgan. Bunda Vyetminga Xitoy katta yordam ko‘rsatgan. 1950-yilda Xitoy bilan diplomatik munosabatlar o‘rnatilgan (shu yili SSSR bilan ham diplomatik aloqalar o‘rnatilgan).

1950-yilda urushda burilish yuz bergan. Vyetmin 1949-yildayoq Laokay atrofidagi fransuz qalʼalariga hujum qilib, hujum amaliyotlarini dastlabki bor sinab ko‘rgan edi. 1950-yilda u Xitoy bilan chegaradosh hududlarni tozalash va sotsialistik davlatlardan VDRga yordam yetib keladigan yo‘lak ochish maqsadida hujumga o‘tgan. Natijada Shimoliy Vyetnamning katta hududi ozod qilingan. 1951-yilda Zyap umumiy qarshi hujum kampaniyasini boshlagan, biroq u muvaffaqiyatsiz tugab, katta talafotga olib kelgan.

Vyetmin askarlari Xanoy ko‘chalarida g‘alaba paradida yurmoqda, 9-oktabr 1954-yil

1951-yil mayda Vyetnam Milliy bankitashkil etilgan, pul islohoti o‘tkazilgan va davlat savdo xizmati yo‘lga qo‘yilgan. Soliq tizimi birxillashtirilgan, inflyatsiya va narxlar oshishini kamaytirish, chayqovchilikka chek qo‘yish choralari ko‘rilgan. 1951-yil fevraldagi 2-qurultoyda HKP HKP nomini Vyetnam Mehnatkashlar partiyasi (VMP) deb o‘zgartirishga qaror qilgan. 1951-yil martda Vyetmin va Lien-Vyet yagona Vyetnam milliy fronti — Lien-Vyetga.

birlashgan. 1953-yilda AQSHning urushga aralashuvi va faol ko‘magiga qaramay (1953-yilda bu yordam Fransiyaning harbiy xarajatlari 80 % iga yetgan), Vyetnam xalq armiyasi barcha frontlarda umumiy hujumga o‘tgan. Hujum 1954-yil iyulgacha davom etgan. 1954-yil bahorida u Fransiya mustamlaka armiyasini Dyenbyenfu jangidator-mor etgan. Bu VDRning Qarshilik urushidagi eng yirik g‘alabasi bo‘lgan. Fransiyaning katta harbiy mag‘lubiyatlari va mamlakat ichidagi urushga qarshi noroziliklar Fransiya hukumatini Hindixitoy masalasini tartibga solish bo‘yicha muzokaralarga majbur qilgan. 20—21-iyul 1954-yilda Jeneva konferensiyasida Hindixitoyda tinchlikni tiklash haqidagi bitimlar imzolangan. Ularga ko‘ra, VDR va Fransiya qurolli kuchlari o‘t ochishni to‘xtatishi, 300 kun ichida taxminan 17-parallel bo‘ylab belgilangan chegara chizig‘idan shimol va janubdagi ikki hududda qo‘shinlarini qayta joylashtirishni yakunlashi kerak edi. 2 yil o‘tgach umumiy saylov o‘tkazilishi, yagona Vyetnam hukumati tuzilishi va mamlakat birlashishi ko‘zda tutilgan. Jeneva bitimlarining imzolanishi Vyetnam suvereniteti va mustaqilligining xalqaro miqyosda tan olinishini anglatgan.

Ikkinchi Hindixitoy urushi yillarida Vyetnam

Vyetnamning bo‘linishi

1954-yil yozida Jeneva bitimlariimzolangan. Ular Vyetnam, Laos va Kambodjaningto‘liq mustaqilligini, shuningdek, imkon qadar tezroq erkin va umumiy saylovlar o‘tkazishni nazarda tutgan. Saylovlargacha Vyetnam hududi vaqtincha Benxay daryosi orqali ikki qismga bo‘lingan. Bunday vaziyat AQSHniqoniqtirmagan, chunki u Janubi-Sharqiy Osiyoda kommunizmning tarqalishiga to‘sqinlik qilmoqchi edi. AQSH ko‘magida saylovlar o‘tkazilmay qolgan va janubda Vyetnam Respublikasi eʼlon qilingan. Uning poytaxti Saygon bo‘lib, davlatga Ngo Din Zyemrahbarlik qilgan. 1959-yilda shimoldagi Vyetnam Demokratik Respublikasi (VDR) rahbariyati mamlakatni kuch ishlatib birlashtirish zarur degan xulosaga kelgan. Janubiy Vyetnamni ozod qilish milliy fronti (JVOQMF; Vyetkong nomi bilan ham mashhur) tuzilgan. U partizanlik harakatlari orqali Saygon hukumatining chekka hududlardagi taʼsirini susaytirishga uringan. Shu yili yangi konstitutsiya qabul qilinib, Hukumat Maʼmuriy kengash, Oliy sud esa Oliy xalq sudi deb qayta nomlangan. Apellyatsiya va birinchi instansiya sudlari tugatilib, ularning o‘rniga mahalliy xalq sudlari, shuningdek, Oliy xalq prokuraturasi hamda mahalliy xalq prokuraturalari tashkil etilgan.

1965-yilga kelib JVOQMF Janubiy Vyetnam hududining kamida 30 % ini nazorat qilgan. Bunga javoban AQSH Tonkin hodisasidan (go‘yoki neytral suvlarda bo‘lgan AQSH esminetsining vyetnam katerlari tomonidan o‘qqa tutilishi) VDRni muntazam bombardimon qilishni boshlash uchun foydalangan va Janubiy Vyetnamga JVOQMFga qarshi kurashish uchun qo‘shin yubora boshlagan. Biroq janubdagi partizanlarning qatʼiy harakatlari va VDRning havo hujumlariga muvaffaqiyatli qarshilik ko‘rsatishi (bunda SSSR va Xitoyningkatta ko‘magi bo‘lgan) amerikaliklarning katta talafot ko‘rishiga olib kelgan va Vashingtonni 1973-yilda Parij tinchlik bitimlariniimzolashga majbur qilgan. Ularga ko‘ra, AQSH qo‘shinlari Vyetnamdan olib chiqilgan. Amerika yordamisiz qolgan, ustiga-ustak iqtisodiy inqiroztufayli ahvoli og‘irlashgan Saygon hukumati chuqur inqirozga tushib, tez orada Shimoliy Vyetnam qo‘shinlari hujuminatijasida qulagan. 30-aprel 1975-yilda Janubiy Vyetnam qo‘shinlari Saygonni topshirgan..

Shimoliy Vyetnam ichki siyosatida ham jiddiy ziddiyatlar yuz bergan. Kommunistik partiya rahbariyatida eng qatʼiy siyosat tarafdorlari va nisbatan mo‘tadil guruh ajralib chiqqan. 1967-yilda Markaziy qo‘mitaning Markaziy tashkiliy komissiyasi Le Dik Txo va jamoat xavfsizligi vaziri Chan Kuok Xoan — MK kotibi Le Zuan ishtirokida hamda Xo Shi Minning — mudofaa vaziri Vo Nguyen Zyap.

tarafdorlari va mo‘tadillardan iborat «partiyaga qarshi guruh»ga qarshi qatag‘on kampaniyasini boshlagan. 1974-yilda Xitoy anneksiya qilgan Janubiy Vyetnamning Parasel orollarini, ular quyidagi orolning janubi-sharqida joylashgan: Xaynan.

Zamonaviy tarix

Xanoy ko‘chalari

2-iyul 1976-yilda Shimoliy va Janubiy Vyetnam Vyetnam Sotsialistik Respublikasiga birlashgan. 1976-yilda Vyetnam Sotsialistik Respublikasining (VSR) yangi konstitutsiyasi qabul qilingan. Saygon Xoshimin deb qayta nomlangan, Milliy majlis Doimiy qo‘mitasi va prezident lavozimi tugatilgan; ularning vakolatlari Davlat kengashiga o‘tkazilgan. Hukumat kengashi Vazirlar kengashi deb, Bosh vazir lavozimi Vazirlar kengashi raisi deb, maʼmuriy qo‘mitalar esa xalq qo‘mitalari deb qayta nomlangan.

1978-yil dekabrda Vyetnam qo‘shinlari agressiyaga javoban Kambodjaga kirgan va Pol Potrejimini ag‘dargan. Bu XXRningkeskin noroziligini keltirib chiqargan. Natijada 1979-yil bahorida Xitoy—Vyetnam urushisodir bo‘lgan. Unda VSR armiyasi mamlakatga bostirib kirgan Xitoy qo‘shinlari hujumini to‘xtatib, ularga katta talafot yetkazgan. SSSRning diplomatik aralashuvi XXRni Vyetnamga qarshi harakatlarini davom ettirishdan voz kechishga majbur qilgan. Shundan keyin Xitoy—Vyetnam chegarasida vaqti-vaqti bilan qurolli to‘qnashuvlar sodir bo‘lgan. Urush Vyetnamdagi ichki siyosiy vaziyatni ham keskinlashtirgan: siyosiy byuroning sobiq aʼzosi Xoang Van Xoan Xitoyga qochgan, partiya rahbariyati esa navbatdagi siyosiy «saflarni tozalash»ni amalga oshirgan.

1979-yildagi qisqa chegara urushi davomida Xitoy Vyetnamning shimoldagi bahsli hududlarini tortib olgan. Xitoy, shuningdek, Spratli orollarining.

bir qismini egallagan. XXR va VSR munosabatlari faqat 1991-yilda, 5—10-noyabr kunlari o‘tkazilgan oliy darajadagi muzokaralardan so‘ng to‘liq tiklangan.

1980-yillarda antikommunistik siyosiy muhojirlar va yashirin tashkilotlar qurolli qarshilik ko‘rsatishga uringan. Eng yirik harakatlardan biri Vyetnamni ozod qilish milliy birlashgan fronti bo‘lib, unga sobiq Janubiy Vyetnam zobitlari Xoang Ko Min va Le Xongqo‘mondonlik qilgan. Bunday urinishlar hukumat tomonidan qatʼiy bostirilgan. Chet eldagi isyonchilarning oxirgi qurolli harakati Dao Ba Ke boshchiligidagi 1989-yil avgust reydi bo‘lgan.

Sovet xalq xo‘jaligi modelini ko‘r-ko‘rona ko‘chirish Vyetnamda jiddiy iqtisodiy inqirozga sabab bo‘lgan. SSSRdagi qayta qurish va XXRdagi islohotlar taʼsirida Vyetnam rahbariyati 1986-yilda «yangilanish siyosati»ni («Doy Moy») boshlashini eʼlon qilgan. Siyosiy sohada bu yo‘nalish davlat va kommunistik partiyaning qatʼiy nazorati, sotsialistik tuzumning rasmiy belgilari saqlangan holda ijtimoiy-iqtisodiy hayotni asta-sekin va ehtiyotkorlik bilan erkinlashtirishni nazarda tutgan.

1988-yilda Vyetnam Sotsialistik partiyasi va Vyetnam Demokratik partiyasi o‘zini o‘zi tarqatgan.

1992-yilda Vyetnamning hozir amalda bo‘lgan konstitutsiyasi qabul qilingan, Davlat kengashi tugatilgan, Milliy majlis Doimiy qo‘mitasi va prezident lavozimi qayta tiklangan, Vazirlar kengashi Hukumat deb, Vazirlar kengashi raisi esa Bosh vazir deb qayta nomlangan.

Hozirda Vyetnamda iqtisodiy tizim qisman erkinlashtirilgan, xorijiy davlatlar bilan aloqalar ancha kengaygan, partiyaning ijtimoiy hayotning barcha sohalarini nazorat qilishi esa maʼlum darajada susaygan.

Vyetnam Janubi-Sharqiy Osiyo davlatlari assotsiatsiyasining (ASEAN) to‘laqonli aʼzosi. AQSH, Avstraliya, XXR va boshqa mamlakatlar bilan diplomatik aloqalar rivojlanmoqda. SSSR bilan diplomatik munosabatlar 30-yanvar 1950-yilda o‘rnatilgan.

Davlat tuzilishi

Boshqaruv shakliga ko‘ra Vyetnam (VSR) respublikadir. Amaldagi Vyetnam Konstitutsiyasi 15-aprel 1992-yilda qabul qilingan. Unga ko‘ra davlat va jamiyatdagi yetakchi rol Vyetnam Kommunistik partiyasiga.

Markaziy hokimiyat organlari

Eng oliy davlat hokimiyati organi bir palatali Milliy majlisbo‘lib, 498 deputatdan iborat, ular 5 yil muddatga umumiy to‘g‘ridan-to‘g‘ri ovoz berishyo‘li bilan saylanadi. Konstitutsiya va qonunlarni faqat Milliy majlis qabul qilishi mumkin. U qonunlar va Konstitutsiyaga rioya qilinishini ham nazorat qiladi. Milliy majlis prezident, Milliy majlis Doimiy qo‘mitasi, hukumat, Oliy xalq sudi va Oliy xalq prokuraturasi faoliyati bo‘yicha hisobotlarni ko‘rib chiqadi. Majlis budjet loyihasini tasdiqlaydi, soliqlarni joriy etadi yoki bekor qiladi. U prezident, vitse-prezident, Milliy majlis raisi va uning o‘rinbosarlari, Milliy majlis Doimiy qo‘mitasi aʼzolari, bosh vazir, Oliy xalq sudi raisi va Oliy xalq prokuraturasi bosh prokurorini saylash, lavozimidan ozod etish va chaqirib olish huquqiga ega; hukumat aʼzolarini tayinlash yoki chaqirib olish to‘g‘risidagi bosh vazir taklifini tasdiqlaydi; yuqoridagi organ va mansabdor shaxslarning Konstitutsiya, qonunlar yoki Milliy majlis qarorlariga zid hujjatlarini bekor qiladi. Milliy majlisning boshqa vakolatlariga amnistiyato‘g‘risida qaror qabul qilish, harbiy va boshqa unvonlarni belgilash, urush va tinchlik masalalarini hal etish, ratifikatsiya va denonsatsiya qilish, Vyetnam ishtirokidagi xalqaro shartnomalar masalasini va umumxalq referendumini hal etish kiradi. 2010-yillarda Milliy majlis hukumat taklifini rad etishi mumkinligi namoyon bo‘lgan: 2010-yilda parlament hukumat taqdim etgan Shimoliy va Janubiy Vyetnam o‘rtasida tezyurar temiryo‘l qurish loyihasini qimmat va samarasiz deb topib, bekor qilgan.

Milliy majlis sessiyalari oralig‘idagi doimiy organ uning Doimiy qo‘mitasidir. U saylovlarni eʼlon qiladi va Milliy majlis sessiyalarini chaqiradi; Konstitutsiya, qonunlar va farmonlarni sharhlaydi; Milliy majlis topshirig‘i bilan farmonlar chiqaradi; Konstitutsiya va qonunlarga rioya etilishini nazorat qiladi; hukumat, Oliy xalq sudi va Oliy xalq prokuraturasi faoliyatini kuzatadi; hukumat, bosh vazir, Oliy xalq sudi va Oliy xalq prokuraturasining Konstitutsiya, qonunlar va Milliy majlis qarorlariga zid hujjatlarini to‘xtatadi hamda Doimiy qo‘mita farmon va qarorlariga zid hujjatlarni bekor qiladi. Doimiy qo‘mita bosh vazirning hukumat aʼzolarini tayinlash, ozod qilish yoki chaqirib olish haqidagi taklifini tasdiqlab, keyingi sessiyada Milliy majlisga maʼlum qilishi mumkin.

Davlat boshlig‘i — Vyetnam prezidentibo‘lib, u Milliy majlis oldida javobgardir. Prezident Milliy majlis deputatlari orasidan besh yil muddatga saylanadi. Prezidentning vakolatlari orasida Konstitutsiya, qonunlar va farmonlarni eʼlon qilish ; vitse-prezident, bosh vazir, Oliy xalq sudi raisi va Oliy xalq prokuraturasi bosh prokurorini tayinlash, ozod qilish yoki chaqirib olish haqida Milliy majlisga taklif berish; VSR nomidan xalqaro bitimlar tuzish; buyruq va qarorlar chiqarish; qurolli kuchlarning oliy bosh qo‘mondoni bo‘lish va boshqalar bor. 23-oktabr 2018-yildan VSR prezidenti VKP bosh kotibi Nguyen Fu Chong bo‘lgan; shu tariqa Xo Shi Min davridan beri ilk bor partiya va davlatning eng yuqori lavozimlari bir shaxs qo‘lida birlashgan (VSR Davlat kengashi raisi sifatidagi Chyong Tinning maqomi prezident maqomiga teng bo‘lmagan).

Milliy majlisning ijro organi hamda VSRning eng yuqori boshqaruv organi hukumatdir. U Milliy majlis, uning Doimiy qo‘mitasi va prezident oldida javob beradi. Hukumat tarkibiga bosh vazir, bosh vazir o‘rinbosarlari, vazirlar va boshqa aʼzolar kiradi. Yuqori organlar hujjatlari asosida hukumat qaror va farmoyishlar, bosh vazir esa qarorlar va direktivalar chiqaradi.

Mahalliy hokimiyat organlari

Maʼmuriy jihatdan Vyetnam 58 ta provinsiya va markazga bo‘ysunuvchi beshta shahardan iborat: Xanoy, Xoshimin, Xayfon, Danang va Kantxo. Bu shahar va provinsiyalarda aholi saylaydigan davlat hokimiyati organlari — xalq kengashlari faoliyat yuritadi. Ularning vakolat muddati 4 yil. Provinsiyalar okruglarga (uyezdlarga) bo‘linadi; shahar va qishloqlarda (kommunalarda) ham aholi saylaydigan xalq kengashlari mavjud. 1997-yildan provinsiyalar va boshqa maʼmuriy-hududiy birliklarga tashqi savdo operatsiyalari bilan shug‘ullanish huquqi berilgan.

Sud tizimi

Sud tizimiga Xanoydagi Oliy xalq sudi hamda provinsiyalar va yirik shaharlardagi quyi xalq sudlari kiradi. Milliy majlis alohida hollarda, masalan, milliy xavfsizlik manfaatlariga daxldor masalalarda o‘z qarori bilan maxsus sud organi tuzishi mumkin. Oliy xalq sudi quyi muassasalar ishini nazorat qiladi. Milliy ozchiliklar vakillari sudda ona tilidan foydalanish huquqiga ega. Davlat va provinsiya darajalarida, shuningdek, armiyada xalq inspeksiyalari faoliyat yuritadi. Ularning har biriga davlat idoralari, xususiy tashkilotlar, harbiy xizmatchilar va fuqarolar tomonidan qonunlarga rioya etilishini tekshiruvchi masʼul prokuratura xodimlari rahbarlik qiladi. Sudya ishlarni besh-to‘qqiz kishidan iborat xalq maslahatchilari kengashi bilan birga ko‘rib chiqadi. Mamlakatda bunday kengashlar 10 mingdan ortiq.

Siyosiy partiyalar

Siyosiy partiyalar: Vyetnam Kommunistik partiyasi — hukmron partiya. U 1930-yil fevralda 1920-yillardan beri mavjud bo‘lgan kommunistik guruhlarning Gonkongda muhojirlikda o‘tgan birlashuv konferensiyasida tuzilgan. Partiya yetakchisi Xo Shi Minbo‘lgan. 1930-yil oktabrda u Hindixitoy Kommunistik partiyasi (HKP) deb qayta nomlangan. 1951-yil fevralda HKP Vyetnam Mehnatkashlar partiyasiga (VMP) aylantirilgan. Markaziy qo‘mita raisi Xo Shi Minbo‘lgan va 1969-yilda vafotigacha bu lavozimda qolgan. 1976-yil dekabrda VMP Vyetnam Kommunistik partiyasi(VKP) deb qayta nomlangan. VKP bosh kotibi Le Zuanbo‘lgan va 1986-yilda vafotigacha bu lavozimni egallagan.

VKP mamlakatdagi yagona partiyadir, chunki Demokratik va Sotsialistik partiyalar 1988-yilda faoliyatini tugatgan.

Boshqa siyosiy tashkilotlardan Vyetnam Vatan frontiajralib turadi. U 1955-yilda tuzilgan va 1977-yilda o‘z tarkibiga Janubiy Vyetnamni ozod qilish milliy frontini (1960—1977) hamda Janubiy Vyetnam milliy, demokratik va tinchliksevar kuchlar ittifoqini (1968—1977) qo‘shib olgan. Vyetnam Vatan fronti tarkibiga, shuningdek, Kommunistik partiya, Umumiy mehnatkashlar konfederatsiyasi (1976-yilda tuzilgan), Xo Shi Min Kommunistik yoshlar ittifoqi (1931-yilda tuzilgan), Vyetnam ayollar ittifoqi (1930-yilda tuzilgan) va boshqa tashkilotlar kiradi.

Huquq tizimi

Vyetnam huquq tizimi feodal vyet huquqi (yozma va odat huquqi),), fransuz huquqi va sotsialistik mamlakatlar huquqining o‘zaro taʼsiri natijasida shakllangan.

Tarixi va umumiy tavsifi

Mustamlakachilikdan avvalgi davrda Vyetnam huquqi Xitoy huquq tizimi bilan ko‘p jihatdan umumiy bo‘lgan. Qonunchilik ikkinchi o‘rinda turgan, axloqiy meʼyorlar asosiy rol o‘ynagan. Huquq qo‘shimcha (subsidiar) tarzda, faqat davlat ahamiyatiga ega masalalarni hal etish uchun qo‘llangan. Shaxslar o‘rtasidagi munosabatlarni tartibga solishni qonun chiqaruvchi oila va jamoaga topshirgan, ularga jinoiy jazolar qo‘llash huquqini bergan.

Fransiya mustamlakachiligi davrida mahalliy tafakkurga yot bo‘lgan G‘arb huquqiy meʼyor va institutlari joriy etilgan. O‘sha paytda mamlakat shimoliy, markaziy va janubiy 3 ta hududga bo‘lingan bo‘lib, ularda turli qonunlar amal qilgan. Koxinxina — Janubiy Vyetnam — mustamlaka maqomini olgan va Fransiya qonunchiligiga to‘liq bo‘ysungan. Shimoldagi uch shahar ham mustamlaka maqomiga va tegishli huquqiy rejimga ega bo‘lgan: Xanoy, Xayfon va Turan. Annam — Markaziy Vyetnam — Fransiya protektorati bo‘lgan va rasman mahalliy qirol boshqargan. 1925-yilda Annam qiroli o‘zining maʼmuriy va qonunchilik vakolatlarini Fransiya Oliy komissariga topshirgan. Shimoliy Vyetnam ham protektorat maqomida bo‘lsa-da, bevosita Fransiyaga bo‘ysungan.

Janubiy Vyetnam va uchala shaharda fuqarolik qonunchiligi (1883-yil farmoniga ko‘ra) amal qilgan. Biroq u to‘liq bo‘lmagan, ko‘rsatilmagan holatlarda Markaziy Vyetnam Fuqarolik kodeksiga yoki 1815-yilda Gia Longkodeksiga kiritilgan odat huquqiga murojaat etishga to‘g‘ri kelgan. Janubdan farqli ravishda Markaziy Vyetnamda Fuqarolik kodeksi (1936—1939), Fuqarolik va savdo protsessi kodeksi (1919), Jinoyat kodeksi (1933), Jinoyat-protsessual kodeksi va Savdo kodeksi (1942) kabi to‘laroq kodekslar mavjud edi. Shimoliy Vyetnamda Fuqarolik kodeksi (1931) qabul qilingan.

Mustaqillikka erishilgach, Vyetnam ikki qismga bo‘linib, ularda huquq turlicha rivojlangan. VDRda mustamlaka davri qonunchiligining deyarli barchasi almashtirilgan. 1959-yilgi Konstitutsiyada sotsialistik turdagi huquq tizimining asoslari mustahkamlangan. Bu tizimga sovet qonunchiligi namuna bo‘lgan. Janubiy Vyetnamda eski qonunchilik saqlangan, biroq 1954-yildan keyin barcha xorijiy hujjatlarning amal qilishi bekor qilingan.

1975-yilda yagona Vyetnam eʼlon qilinishi qonunchilikni sotsialistik tamoyillar asosida birxillashtirishni talab etgan. 1986-yilda bozor munosabatlariga o‘tish yo‘li tanlangach, huquq tizimini yana deyarli to‘liq qayta qurishga ehtiyoj tug‘ilgan. 1992-yilda yangi Konstitutsiya, 1995-yilda esa ilk umumvyetnam Fuqarolik kodeksi qabul qilingan.

Shunga qaramay, Vyetnam huquq tizimi avvalgi ayrim xususiyatlarini saqlab qolgan: Kommunistik partiyaningyakka rahbarligi, markscha-lenincha mafkuraning rasmiy maqomi, sotsialistik mulk hamda jamoat va davlat manfaatlarining xususiy manfaatlardan ustunligi.

Huquq manbalari: Konstitutsiya, qonunlar va qarorlar Milliy majlisning, Milliy majlis Doimiy qo‘mitasining farmonlari (dekretlari) va qarorlari, Respublika prezidentining buyruqlari (ordonanslar) va qarorlari, Respublika prezidentining, Hukumat qarorlari va ko‘rsatmalari, vazirliklar, idoralar va mahalliy hokimiyat organlarining qonunosti hujjatlari.

Qurolli kuchlar, politsiya va davlat xavfsizligi organlari

Vyetnam xalq armiyasi va boshqa kuch tuzilmalariga oid barcha maʼlumotlar qatʼiy maxfiy saqlanadi. 1998-yil noyabrda Milliy majlis davlat boshqaruvidagi axborot «shaffofligi»ni yoqlab ovoz bergan. Shundan so‘ng hukumat o‘ziga bo‘ysunuvchi xizmat va idoralarning moliyalashtirilishi bilan jamoatchilikni tanishtirish uchun batafsil dastur ishlab chiqqan (dastur armiya, ichki xavfsizlik organlari va partiya tashkilotlariga tatbiq etilmaydi). Mamlakatdagi harbiy xizmatchilar soni taxminan 0,5 mln, xavfsizlik organlari xodimlari esa rasmiy maʼlumotlarga ko‘ra 2 mln kishi deb baholanadi. Ichki ishlar organlariga Vyetnam xalq politsiyasi va davlat xavfsizligi organlari — «Vyetnam xalq xavfsizligi» kiradi.[manba 263 kundan beri ko‘rsatilmagan].

Vyetnam mudofaa vaziri 2021-yildan buyon Fan Van Zyang hisoblanadi (2016—2021-yillarda bu lavozimni armiya generali Ngo Suan Lit).

Jamoat xavfsizligi vaziri 2024-yildan buyon Liong Tam Kuangbo‘lib, u bu lavozimda To Lamning o‘rnini egallagan. To Lam avval VSR prezidenti, keyinchalik esa Markaziy qo‘mitaning bosh kotibi bo‘lgan — VKP.

Tashqi siyosat

31-avgust 2004-yilda KXDR Tashqi ishlar vazirligi Vyetnamning «fitnada ishtirok etishi» sababli Shimoliy Koreyaning Vyetnamdagi elchisi chaqirib olinganini maʼlum qilgan. Ushbu voqea natijasida 2004-yil iyulda Janubiy Koreyaga Shimoliy Koreyadan 460 nafar qochqin olib kelingan. KXDR TIV Vyetnamdan rasmiy uzr so‘rashni talab qilib, mamlakat hukumati bunday hodisalarning takrorlanishiga yo‘l qo‘ymaslik uchun barcha choralarni ko‘rmasa, Vyetnamdagi diplomatik missiyasining barcha xodimlarini chaqirib olish bilan tahdid qilgan.

Maʼmuriy-hududiy tuzilish

Vyetnamning birinchi darajali maʼmuriy birliklari ko‘rsatilgan 2025-yilgi rasmiy xarita; unga mamlakat daʼvo qiladigan barcha bahsli hududlar va orollarham kiritilgan.

Vyetnamning maʼmuriy bo‘linishi 2013-yilgi Konstitutsiyaga muvofiq belgilanadi va ikki darajadan iborat:

  1. birinchi, eng yuqori darajada butun mamlakat 28 ta provinsiya va provinsiyalar bilan teng maqomga ega markazga bo‘ysunuvchi 6 ta yirik shaharga bo‘lingan;
  2. ikkinchi darajada eng kichik maʼmuriy birliklar — shahar mahallalari, shahar kommunalari va qishloq kommunalari joylashgan.

Qishloqlar, ovullar va shu kabilardan iborat yanada kichik daraja maʼmuriy hisoblanmaydi; u asosan mahalliy o‘zini o‘zi boshqarishni yengillashtirish uchun mavjud.

2025-yilgi islohot qator maʼmuriy birliklarni birlashtirdi: ularning soni 63 tadan 34 taga kamaydi.

Aholisi

Aholining yosh-jins piramidasi , Vyetnam, 2020-yil
Vyetnamdagi aholi punkti

Umumiy tavsif

  • 2024-yilgi aholini ro‘yxatga olish maʼlumotlariga ko‘ra aholi soni — 101 112 656 kishi (2019-yilgi ro‘yxatga olish maʼlumotlari bo‘yicha — 96 208 984 kishi).
  • Yillik o‘sish — 1,1 % (tug‘ilish koeffitsiyenti — har bir ayolga 1,91 tug‘ilish, dunyoda 137-o‘rin).
  • O‘rtacha umr ko‘rish davomiyligi — erkaklarda 69,7 yil, ayollarda 74,9 yil.
  • Shahar aholisi — 30 %.
  • Savodxonlik — erkaklarda 96 %, ayollarda 92 % (2002-yilgi baho).
  • Yuqtirish darajasi: odam immunitet tanqisligi virusi (OIV) — 0,4 % (2009-yilgi baho).

Milliy tarkib

Vyetnam aholisining etnik tarkibi: vyetlar — 85,7 %, taylar — 1,9 %, txaylar — 1,8 %, mionglar — 1,5 %, kxmerlar — 1,5 %, myaolar — 1,2 %, nunglar — 1,1 % va boshqalar (2009-yilgi aholini ro‘yxatga olish bo‘yicha).

Tillar

Xattotlik , kuokngi

yozuvida. Mamlakatning davlat tili — vyetnam tili . U avstroosiyo tillaridan (vyet tillaribiridir. Bugungi kunda vyetnamliklar tilini yozishda lotin alifbosidan (vyetnam alifbosi) va turli diakritik belgilardan foydalanadi; ular til ohanglariniifodalaydi. Ilgari bu tilni yozishda xitoy iyerogliflari (tʼi-nomishlatilgan. Vyetnam tilining shimoliy, markaziy va janubiy shevalari ajratiladi.

Bundan tashqari, mamlakatda txo, miong tili, cham tillari, xitoy tili, kxmer tili, xmong tili kabi tillarda so‘zlashuvchi til ozchiliklari yashaydi. Ayrim maʼlumotli vyetnamliklar, ayniqsa mamlakat janubida, ikkinchi til sifatida fransuz tilida so‘zlashadi. Bu mamlakatning mustamlakachilik o‘tmishini aks ettiradi.

Hozirgi Vyetnamda o‘rganiladigan xorijiy tillar orasida ko‘pincha yapon tili, koreys tili, shimoliy xitoy tili va ingliz tili uchraydi.

Din

Vyetnamda dinlar quyidagicha taqsimlangan: buddaviylar — 9,3 %, katoliklar — 6,7 %, xoa-xao — 1,5 %, kaoday — 1,1 %, protestantlar — 0,5 %, ateistlar va mahalliy animistik eʼtiqodlar tarafdorlari — 80,8 % (1999-yilgi aholini ro‘yxatga olish bo‘yicha).

Vyetnamliklarning asosiy diniy eʼtiqodi xalqona ishonchlar tizimi bo‘lib, uning asosini «txo kung to tyen» (ajdodlarga sig‘inish» marosimlari tashkil qiladi. Mamlakat aholisining aksariyati ularga qatʼiy amal qiladi. Ushbu eʼtiqodning shakllangan aqidasi, ruhoniylar iyerarxiyasi yoki ijtimoiy tashkiloti (jamoa, cherkov qavmi va h.k.) bo‘lmagani sababli u alohida diniy konfessiya maqomiga ega emas. 1999-yilgi ro‘yxatga olishda o‘z diniy mansubligini aniqlay olmaganlarning barchasi ateistlar toifasiga kiritilgan.

Iqtisodiyot

Sholizorlar
Vyetnamlik o‘quvchilar laboratoriya ishini bajarmoqda

Umumiy tavsif

Iqtisodiyotni boshqarishning davlat-byurokratik tizimi 1980-yillarning o‘rtalarida surunkali inqirozga olib kelgan. 1986-yilda sotsialistik rivojlanish yo‘nalishini saqlagan holda bozor munosabatlarini rivojlantirish islohotlari boshlangan. 1990-yilda Milliy majlis xususiy korxonalar, aksiyadorlik jamiyatlari va masʼuliyati cheklangan jamiyatlar haqidagi dastlabki qonunlarni qabul qilgan; bunda Fransiya qonunchiligi namuna bo‘lgan. Shunga qaramay, davlat xususiy tadbirkorlik ustidan to‘liq nazorat huquqini saqlab qolgan. Yangi ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlar 1992-yilgi Konstitutsiyada ham tasdiqlangan: unga ko‘ra, xo‘jalik hayoti umumxalq, jamoaviy va xususiy mulkka asoslanadi (15-modda).

Qator davlat korxonalari xususiylashtirilgan, ularning soni 12 084 1991-yilda ko‘rsatilgan sondan 6300 tagacha 1995-yilda kamaygan. Bunga zaif korxonalarni tugatish hamda korxonalarni birlashtirish orqali erishilgan. 1991-yilda davlat ilk bor 220,5 mlrd dongmiqdorida davlat qarzi obligatsiyalarini joylashtirgan; keyinchalik dollarda nominallangan obligatsiyalar chiqarilgan.

Bozor islohotlari yuqori natija bergan. 1990-yildan 1997-yilgacha YAIM har yili 8,9 % ga oshgan. 1995—1997-yillarda Vyetnam ASEANaʼzolari orasida yetakchi bo‘lgan. 2000-yilga kelib aholi jon boshiga YAIM 400 dollarni tashkil etgan. 1991-yilda taxminan 2,3 mlrd AQSH dollariga teng bo‘lgan to‘g‘ridan-to‘g‘ri xorijiy investitsiyalar 1997-yilda 31,2 mlrd dollarga yetib, barcha kapital qo‘yilmalarning 30 % ini tashkil qilgan. 1998-yilda tovar va xizmatlar eksporti YAIMning 42 % ini, importi esa 47 % ini tashkil etgan.

Osiyo moliyaviy inqirozi 1998—1999-yillarda mamlakat importini 3 % ga kamaytirgan, eksport esa 0,9 % ga oshgan va xorijiy investitsiyalar hajmi qisqargan.

2009-yilda YAIM 92,4 mlrd dollarni tashkil etgan. Aholi jon boshiga YAIM (xarid qobiliyati pariteti bo‘yicha) 2,9 ming dollar (dunyoda 167-o‘rin) bo‘lgan.

Vyetnamda butun mamlakat bo‘yicha yagona eng kam ish haqi yo‘q. U iqtisodiy taraqqiyot va yashash xarajatlari bo‘yicha ajratilgan to‘rtta iqtisodiy mintaqaga qarab belgilanadi. 1-yanvar 2020-yildan oylik miqdorlar:

  • I mintaqa — 4,42 mln dong ($190,51);
  • II mintaqa — 3,92 mln dong ($168,94);
  • III mintaqa — 3,43 mln dong ($147,83);
  • IV mintaqa — 3,07 mln dong ($132,31).

Bandlik va kasaba uyushmalari

Vyetnamda ishlayotganlarning faqat kichik qismi kasaba uyushmalariga aʼzo. 2014-yil o‘rtalarida mamlakatda 116 ming boshlang‘ich kasaba uyushmasi tashkiloti bo‘lib, ularga 8,3 mln dan ortiq kishi aʼzo edi. Shu bilan birga, mamlakatda (asosan xorijiy korxonalarda) ish tashlashlar tez-tez sodir bo‘ladi: 2009—2011-yillarda ularning soni 1712 ta bo‘lgan.

Xorijga mehnat migratsiyasi

2000-yillar boshida «Vyetnamlik mehnat migrantlarini shartnoma asosida xorijga yuborish asoslari to‘g‘risida»gi qonun kuchga kirgan. Natijada 2001—2011-yillarda xorijda ishlovchilar soni 36 168 kishidan 88 298 kishiga yetgan.

Sanoat va energetika

Vyetnam gidroelektr stansiyasi

Tabiiy resurslar: fosfatlar, ko‘mir, marganes, boksitlar, xromitlar, neft va gaz dengiz shelfi konlarida, shuningdek, o‘rmon resurslari va gidroenergiya.

Sanoat (bandlarning 15 % i, YAIMning 40 % i) — uyali telefonlar, maishiy elektronika, kompyuter qismlari va ofis texnikasi, qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini qayta ishlash, kiyim-kechak, poyabzal, neft qazib olish, kemasozlik va metallurgiya. Xizmat ko‘rsatish sohasi — bandlarning 33 % i va YAIMning 39 % i. Ishsizlar — 6,5 % (2009-yil).[manba 263 kundan beri ko‘rsatilmagan].

Mamlakatda elektr energiyasi asosan gidroelektr stansiyalaridaishlab chiqariladi. Yomg‘irli mavsum kech boshlansa, elektr taʼminotida uzilishlar yuz beradi. Rivojlanish rejalarida Nintxuan provinsiyasida Rossiya loyihasi va rossiyalik mutaxassislar yordamida birinchi atom elektr stansiyasini qurish ko‘zda tutilgan. Bundan tashqari, yangi «Yadro fani va texnologiyalari markazi» tadqiqot markazini ham rossiyalik mutaxassislar qurishi rejalashtirilgan.

Vyetnamda yengil avtomobillar ishlab chiqaruvchi faqat bitta mahalliy kompaniya mavjud — VinFast[manba 263 kundan beri ko‘rsatilmagan].

Qishloq xo‘jaligi va baliqchilik

Vyetnam qishloq xo‘jaligining (bandlarning 52 % i, YAIMning 21 % i) asosiy daromad manbalari — guruch, qahva, kauchuk daraxtlari, paxta, choy (choyzorlarning umumiy maydoni taxminan 131 ming ga; soha daromadi yiliga 150 mln dollar atrofida, uning 70 % i eksport hissasiga to‘g‘ri keladi), murch, soya, keshyu, shakarqamish, yer yong‘oq, banan, parranda hamda baliq va dengiz mahsulotlarini ovlash.

Xalqaro qahva tashkiloti maʼlumotiga ko‘ra, 2012-yilning birinchi yarmida Janubi-Sharqiy Osiyodagi ushbu davlat qahva doni ishlab chiqarishda Braziliyadan 13 % o‘zib ketgan. Shu tariqa Vyetnam tarixda birinchi marta dunyodagi eng yirik qahva doni eksportchisiga.

aylangan. Qishloq xo‘jaligi va baliqchilik jihatidan mamlakatning eng muhim hududlaridan biri — Mekong deltasi. Hisob-kitoblarga ko‘ra, deltaning 2,6 mln gektari qishloq xo‘jaligida foydalaniladi; bu Vyetnamdagi ishlov beriladigan yerlarning to‘rtdan bir qismidir.

Xizmatlar sohasi

Moliya sektori

Turizm

Jahon merosi ro‘yxatiga kiritilgan diqqatga sazovor joy

Kompaniyalar

Petrolimex kompaniyasining AYOQSHi

Vyetnamning eng yirik kompaniyalariga quyidagilar kiradi:

Vyetnamning eng yirik xususiy kompaniyalariga Saigon Jewelry Company, Asia Commercial Bank, FPT Group (Corporation for Financing and Promoting Technology), Vinamilk (Vietnam Dairy Products Joint Stock Company), Vietnam Technological and Commercial Bank, Saigon Thuong Tin Commercial Bank, Vietnam Export Import Commercial Bank, Phu Nhuan Jewelry Company, Hoa Phat Group va Maritime Commercial Bank kiradi.

Vyetnamning eng yirik kompaniyalari qatoriga Tan Tao Group, PetroVietnam Insurance, Hau Giang Pharmaceutical, PetroVietnam Fertilizer and Chemicals, Dong Phu Rubber, PetroVietnam Drilling & Well Services va Vinashin Petroleum Investment Transport ham kiradi.

Tashqi iqtisodiy aloqalar

Vyetnam xom neft, dengiz mahsulotlari, guruch, qahva, kauchuk, choy, kiyim-kechak va poyabzal eksport qiladi (2017-yildagi hajmi 214 mlrd dollar). Asosiy xaridorlar: AQSH — 20,1 %, Xitoy — 14,5 %, Yaponiya — 8 %, Janubiy Koreya — 7 %.

Mamlakatga sanoat mahsulotlari, neft mahsulotlari, o‘g‘itlar, don, paxta, sement va mototsikllar import qilinadi (211,1 mlrd dollar, 2017-yil). Asosiy yetkazib beruvchilar: Xitoy — 25,8 %, Janubiy Koreya — 20,5 %, Yaponiya — 7,8 %, Tailand — 4,9 %.

Ilgari SSSR va Vyetnam qishloq xo‘jaligi, neft qazib olish, qurilish va ilm-fan kabi turli sohalarda, shu jumladan harbiy-texnik yo‘nalishda yaqindan hamkorlik qilgan. Hozir ko‘plab loyihalar yopilgan bo‘lsa-da, Vungtau shahridagi qo‘shma neft korxonasi «Vyetsovpetro» va Xanoydagi Rossiya Fanlar akademiyasining Tropik tadqiqotlar markazi (Xoshimin va Nyachangda bo‘limlari bor) ishlamoqda. Rossiyaning «Siloviye mashini» xoldingibilan energetika bo‘yicha hamkorlik davom etmoqda. Mamlakatda Rossiya kapitali ishtirokidagi jami 64 ta loyiha mavjud, ularning qiymati 390,3 mln dollar («Vyetsovpetro»dan tashqari).

2008-yilda «Vimpelkom» kompaniyasi GTEL Corporation bilan birga aksiyalarining 49 % i unga tegishli bo‘lgan «GTel Mobile JSC» vyetnam-rossiya kompaniyasini tashkil qilgan. 2009-yil avgustdan 2012-yil sentabrgacha GTel Mobile mamlakatning uch eng yirik shahri — Xanoy, Xoshimin va Danangda«Beeline VN» brendi ostida uyali aloqa xizmatlarini ko‘rsatgan. 2012-yil aprelda muvaffaqiyatsizliklar va vyetnamlik aksiyadorlar bilan kelishmovchiliklar sababli «Vimpelkom» barcha aksiyalarini Vyetnam tomoniga o‘tkazib, mamlakat bozorini tark etgan.

Uzoq vaqt Vyetnam iqtisodiy o‘sishiga AQSHning embargosi va sovet davlatining haddan tashqari homiyligi to‘sqinlik qilgan — mamlakatda xorijiy kapital rag‘batlantirilmagan. 1988-yil dekabrda Vyetnam hukumati xorijiy investitsiyalar to‘g‘risidagi qonunni qabul qilib, boshqa mamlakatlar kompaniyalarining mulki va foydasi milliylashtirilmasliginikafolatlagan. Dastlab Vyetnamga Osiyo—Tinch okeani mintaqasi mamlakatlaridan (avvalo Janubiy Koreya va Avstraliyadan) kompaniyalar, keyin esa boshqa ko‘plab mamlakatlardan sarmoyadorlar kelgan. 1997-yilda Vyetnam parlamenti barcha provinsiya va okruglarga mustaqil tashqi savdo operatsiyalarini amalga oshirishga ruxsat bergan. 11-yanvar 2007-yildan Vyetnam 150-aʼzosi sifatida Jahon savdo tashkilotiga (JST) qo‘shilgan.

Xorijiy investitsiyalar

So‘nggi yillarda ko‘plab xorijiy kompaniyalar, ayniqsa maishiy elektronika va yuqori texnologiyalar sohasidagilar ishlab chiqarish hamda ilmiy-tadqiqot quvvatlarini qo‘shni Xitoydan Vyetnamga ko‘chirmoqda. Buning asosiy sabablari — ishchi kuchining arzonligi, soliq imtiyozlari va Xitoy, Koreya hamda Yaponiyada mavjud zavodlar va logistika markazlariga yaqinlik. Eng yirik investorlar orasida Samsung (smartfon ishlab chiqarish), LG Electronics (televizor ishlab chiqarish), Nokia (mobil telefon ishlab chiqarish), Panasonic (maishiy elektronika ishlab chiqarish), Intel (mikrosxema ishlab chiqarish), Fuji Xerox (printer ishlab chiqarish) bor.

Ijtimoiy soha

Vyetnamda kambag‘allik darajasi yuqori. 2006-yilda kambag‘allik chegarasi shaharlarda aholi jon boshiga kuniga 0,54 dollar, qishloqlarda 0,42 dollar ekvivalentida belgilangan. Keyinchalik bu ko‘rsatkichlar inflyatsiyaga moslashtirilgan. Kambag‘allikka qarshi kurashish uchun qator davlat dasturlari qabul qilingan. Tog‘li va chekka hududlarni rivojlantirish bo‘yicha 135-sonli hukumat dasturi (1998-yilda tasdiqlangan): provinsiya banklariga 21 trln dong ajratilgan. Banklar 2 362 ta kommunaga 22 provinsiyada imtiyozli kredit bergan. 135-sonli dastur amalga oshirilgach, o‘ta qashshoqlikda yashovchilar ulushi 37,4 % (1998-yil) dan 12,6 % (2011-yil) gacha kamaygan.

Ijtimoiy tengsizlik muammosi

Vyetnamda daromadlar tengsizligi ancha yuqori. Umuman olganda, tafovut oshib bormoqda. 2002-yilda mamlakat bo‘yicha eng yuqori daromadli 20 % aholining daromadi eng quyi daromadli 20 % aholining daromadidan 8,1 baravar yuqori bo‘lgan bo‘lsa, 2010-yilda bu ko‘rsatkich 9,2 baravarga yetgan.

Pensiyalar va ijtimoiy nafaqalar

Rasmiy maʼlumotlarga ko‘ra, mamlakatda 3,5—5 mln nogironligi bo‘lgan kishi mavjud. Ularning o‘rtacha davlat pensiyasi 2007—2008-yillarda parvarish kim tomonidan va qayerda ko‘rsatilishiga qarab 3—10 dollarni tashkil etgan.

Sog‘liqni saqlash

1990-yillar oxirida 6 mln kishi, yaʼni Vyetnam aholisining 8—9 % i umumiy bepul tibbiy sug‘urta bilan qamrab olingan. Deyarli har bir qishloq aholi punktida tibbiyot xodimlari mavjud. 2008-yilda sog‘liqni saqlash islohoti boshlangan va uning natijasida 2010-yilda majburiy tibbiy sug‘urta bilan qamrab olingan aholi ulushi 62 % ga yetgan.

Transport va aloqa

Suv transporti

Tashishlarda suv transporti juda katta ahamiyatga ega: 5 149 km kema qatnoviga yaroqli daryo va kanallar, 3 ming km dan ortiq dengiz qirg‘og‘i va keng ko‘llar tarmog‘iga minglab qirg‘oqbo‘yi kemalari, xususiy katerlar va qayiqlar xizmat qiladi. Aksariyat hollarda yo‘l haqi kema kapitani yoki egasi bilan bevosita kelishiladi.

Avtomobil transporti

Vyetnam avtomobil yo‘llarining umumiy uzunligi taxminan 93,3 ming km.

Temiryo‘l transporti

Mamlakat temiryo‘llarining umumiy uzunligi taxminan 2,6 ming km. Ularning aksariyati tor izli bo‘lib, davlatga tegishli «Vyetnam temiryo‘llari» kompaniyasi tomonidan boshqariladi. Eng zich temiryo‘l tarmog‘i sohil bo‘ylab mamlakat shimoli va janubini bog‘laydi, alohida yo‘nalish Pekinga boradi. Ko‘pchilik qatnovlar haftasiga ikki marta amalga oshiriladi. Poyezdlar ancha eski, sekin yuradi va tez-tez to‘xtaydi, biroq avtobuslarga qaraganda kengroq va xavfsizroq. Vagonlarning bir necha turi bor: qattiq o‘rindiqli, yumshoq o‘rindiqli, qattiq yotoqli, yumshoq yotoqli va konditsionerli yotoqli. Xizmat darajasi sinfga qarab oshadi; yumshoq yotoqli vagonlar yetarlicha zamonaviy va Yevropa uslubidagi vagonlarda joylashgan.

Vyetnam aviakompaniyalari

Vyetnamda 20 ta fuqaro aeroporti, jumladan, xalqaro aeroportlar faoliyat yuritadi: Xanoy, Danang va Tan shon nyat Xoshiminda. Tan shon nyat mamlakatdagi eng yirik aeroport bo‘lib, xalqaro reys yo‘lovchilarining aksariyati shu yerdan o‘tadi. Davlat rejasiga ko‘ra, 2015-yilda Vyetnamda yana yettita xalqaro aeroport ochilishi belgilangan: Vin, Xyue, Kamran, Fukuok, Xayfon Katbi, Kantxo va Longtxan. Oxirgisi yiliga 100 mln yo‘lovchiga xizmat ko‘rsatishi lozim edi, u 2025-yilda to‘liq ishga tushishi rejalashtirilgan.

2012-yilda davlat aviakompaniyasi Vietnam Airlines 86 ta yo‘lovchi samolyotiga ega bo‘lgan va parkini 170 taga yetkazishni 2020-yilgacha rejalashtirgan. Bundan tashqari, mamlakatda bir necha xususiy aviakompaniya ishlaydi, jumladan Air Mekong, Bamboo Airways, Jetstar Pacific Airlines, VASCO va VietJet Air.

Aeroport yig‘imi barcha yo‘lovchilardan undiriladi. Xalqaro reyslar uchun u 12 dollardan (Xoshimin va Xanoy aeroportlaridan uchishda) 8 dollargacha ( Danangaeroportidan), ichki reyslar uchun esa 20 ming dong (markaziy shaharlar aeroportlaridan) va 10 ming dong (provinsiya aeroportlaridan) miqdorida bo‘ladi.

Madaniyat va jamiyat

Tarixi va umumiy tavsifi

Vyetnam madaniyati shakllanishiga Sharqning eng yirik diniy-falsafiy taʼlimotlari — buddaviylik va konfutsiychilik kuchli taʼsir ko‘rsatgan. Ular bilan birga mamlakatga Hindiston va Xitoyningtegishli badiiy anʼanalari kirib kelgan. Shu bilan birga, tarixning ayrim davrlarida Xitoy madaniyati Vyetnamda zo‘rlik bilan singdirilgan; bu ayniqsa I va VII asrlarda yaqqol ko‘ringan.

Bundan tashqari, xorijiy taʼsirlarga qaramay, qishloq muhitida milliy madaniy anʼana — din-langshakllangan. U diniy tasavvurlar, murakkab urf-odat va marosimlar, diniy meʼmorchilik va haykaltaroshlik, xalq rasmlarini qamrab olgan. Anʼanaviy sanʼatning ko‘plab turlari muayyan o‘zgarishlarga uchragan bo‘lsa-da, hozirgacha saqlangan.

Qadimgi Vyetnam sanʼatining eng yuksak yutuqlaridan biri Shimoliy Vyetnamdagi Dongshon madaniyatiga mansub mashhur bronza buyumlardir (miloddan avvalgi IX—VIII asrlar — milodiy I—II asrlar). Ular XVII asr oxirida topilgan. Bronza topilmalar orasida mehnat qurollari, zargarlik buyumlari, ro‘zg‘or anjomlari hamda dehqonchilik marosimlarida ishlatilgan mashhur bronza nog‘oralar bo‘lgan.

Xitoy ekspansiyasi davrida, I—X asrlarda, vyetnamliklar kulolchilikning yanada rivojlangan texnologiyasini o‘zlashtirgan; loydan sirlangan fayans buyumlar — piyolalar, chiroqlar, tutatqi idishlar va rangli cherepitsalar tayyorlana boshlagan. III asrda qog‘oz ishlab chiqarish aloy daraxti po‘stlog‘i va barglari hamda dengiz suvo‘tlaridanyo‘lga qo‘yilgan. Badiiy laklashsanʼati tarqalgan. Jut, zig‘ir va bambuk tolalaridan to‘qish yanada rivojlangan. VIII—X asrlarda ipak matolar tayyorlash yuksak darajaga yetgan.

XI—XII asrlarda davlat diniga aylangan buddaviylik Vyetnam hayotining turli sohalariga kuchli taʼsir ko‘rsatgan. Ibodatxonalar, pagodalar va monastirlar qurilishi misli ko‘rilmagan darajada rivojlangan. Biroq o‘sha davr binolari deyarli saqlanmagan, ular haqida faqat qazishmalar va yodgorlik toshlaridagi bitiklardan tasavvur hosil qilish mumkin. Ibodatxona bezagining ajralmas qismi ajdarhotasviri bo‘lgan. Ajdarho to‘rtta muqaddas hayvondanbiri sanalgan, qolganlari feniks, yakkashox va toshbaqadir. Ajdarho vyetnamliklarning himoyachi ajdodi va suv unsuri hukmdori deb eʼzozlangan.

To‘rtta muqaddas hayvon mavzusi — baʼzan ularga yana to‘rtta muqaddas hayvon: baliq, ko‘rshapalak, afsonaviy turna va yo‘lbars qo‘shiladi — Vyetnam bezak sanʼatida eng keng tarqalgan. Boshqa mashhur unsurlar boylik va ilm-maʼrifat ramzi bo‘lgan «sakkiz qimmatbaho buyum»: qovoq mevasi, mo‘yqalam uchi, anjir daraxtibarglaridan yelpig‘ich, nay, gul savati, qilich, gongva patlardan supurgi; «sakkiz meva» — shaftoli, anor, olxo‘ri, nok, «Budda qo‘li» mevasi, uzum, kalebasa, dumaloq qovoq; «to‘rt o‘simlik» — shaftoli guli, xrizantema, bambuk, orxideya; «to‘rt fasl»dir.

XI—XIV asrlar kulolchilik sezilarli rivojlangan davr bo‘lgan. Sirining rangiga ko‘ra ikki turga ajratilgan: «gom men ngok» — nefrit rangidagi sirli va «gom men nga» — fil suyagi rangidagi sirli. XIX asr oxirida xalq rasmlarikeng tarqalgan. Ular ko‘plab qishloqlarda tayyorlanib, arzonligi sababli har bir dehqon sotib olishi mumkin bo‘lgan. Tasvirlar diniy, tabrik, himoya, tarixiy, adabiy yoki hajviy mavzuda bo‘lgan.

Fransuz mustamlakachiligi davrida Vyetnam xalqi Yevropa madaniyatibilan tanishish imkoniyatiga ega bo‘lgan. Mamlakatda kasb-hunar maktablari tarmog‘i ochilgan, Oliy nafis sanʼatlar maktabi tashkil etilgan. Vyetnamliklar tasviriy sanʼatning yangi turi — dastgohli rangtasvirnio‘zlashtirgan. XX asrda anʼanaviy rangtasvir usullari yangicha talqin qilinib, ipakdagi dastgohli rangtasvir va lakli dastgoh rangtasviri vujudga kelgan.

Davlat bayramlari va ramzlari

Davlat bayramlari (dam olish kunlari):

  • Tet (Yangi yil) — yanvar yoki fevraldagi bir haftalik dam olish (oy-quyosh taqvimiga ko‘ra nishonlangani uchun aniq doimiy sanasi yo‘q);
  • Vyetnam Kommunistik partiyasi tashkil topgan kun — 3-fevral;
  • Xung qirollarini xotirlash kuni — odatda aprel oyida nishonlanadi (oy-quyosh taqvimiga asoslangani uchun qatʼiy sanasi yo‘q);
  • 30-aprel — Janubiy Vyetnam ozod qilingan kun;
  • 1-may — Mehnatkashlar kuni;
  • 2-sentabr — Mustaqillik kuni (1945-yilda Fransiyadan).

Adabiyot

X—XII asrlarda vyetnam yozuvining dastlabki yodgorliklari xanvandayaratilgan. XIII—XIV asrlar buddaviylik dunyoqarashini qabul qilgan saroy sheʼriyati shakllangan davrdir. Sheʼriy va nasriy asarlarda, jumladan, Chan Xing Daoning«Sarkardalarga murojaat» asarida mo‘g‘ullarga qarshilik mavzusi aks etgan. XIV asrda «Vyetnam zamini mo‘jizalari va sirlari to‘plami» hikoyasi paydo bo‘lgan. XV asrdan og‘zaki vyet tilidagi sheʼriyat, jumladan, Nguyen Chayning«Ona tilidagi sheʼrlar to‘plami» rivojlangan. Bu yo‘nalish taraqqiyotida «Yigirma sakkiz yulduz majlisi» adabiy birlashmasi muhim rol o‘ynagan. XVI asrda dramaturgiya va teatr sanʼati yuksak darajaga yetgan. XVII asr oxiri — XVIII asr boshlarida tarixiy va afsonaviy qahramonlar jasoratiga bag‘ishlangan «Samoviy Janub kitobi» tarixiy-epik dostoni nashr etilgan. XVIII asr — XIX asr boshlarida insonning ichki dunyosini aks ettiruvchi lirik doston (ngem) va oilaviy-maishiy mavzudagi doston janrlari paydo bo‘lgan. Ushbu anʼanalar Nguyen Zuning«Qiynalgan qalb nolasi» dostonida birlashgan. XIX asrning 2-yarmidan boshlab adabiyot mustamlakachilik sharoitida rivojlangan. Yevropa adabiyoti taʼsirida XX asrda zamonaviy janrlar — hikoya, roman va zamonaviy drama vujudga kelgan.

1945-yilgi inqilobdan so‘ng yuz bergan voqealar ko‘plab nasriy va sheʼriy asarlarda sotsialistik realizmruhida tasvirlangan. Janubiy Vyetnam adabiyotiga G‘arbning falsafiy va adabiy oqimlari: personalizm, ekzistensializm va boshqalar taʼsir ko‘rsatgan. 1968-yilda «yo‘qotilgan avlod» adabiyoti ruhida Van Kuangning «Binafsha ufq» romani yozilgan. 1976-yildan adabiyot yagona davlat doirasida rivojlanib, XX asr oxirida ijtimoiy-psixologik nasr paydo bo‘lgan.

Tasviriy sanʼat

XV—XVIII asrlar rangtasviri — ibodatxona devoriy rasmlari, ipak va qog‘oz o‘ramlaridagi tasvirlar. Diniy rangtasvir, manzaralar va xalq bosma rasmlarikeng tarqalgan; ularni tayyorlashning asosiy markazlari Xanoy va Dongxo atrofidagi hududlar edi. Bunday rasmlar mavzusi afsonalar va adabiy asarlardan olingan, ayniqsa yangi yil rasmlari mashhur bo‘lgan: dongxo, kimxoang va xangchong. XX asrda milliy va Yevropa anʼanalari birlashishi natijasida lakli rangtasvir va ipakdagi dastgohli rangtasvir paydo bo‘lgan. So‘nggi yo‘nalishning asoschisi Nguyen Fan Tyen sanaladi.

Meʼmorchilik

Shimoliy Vyetnam meʼmorchiligida milodiy 1-ming yillikda Xitoy anʼanalari taʼsiri aks etgan; bunga pog‘onasimon gumbazli qabrlar yoki hayvonlarning tosh haykallari misol bo‘ladi. Markaziy Vyetnamda Hindiston anʼanalari taʼsiri seziladi. Tyampaning odatiy diniy inshooti kalan — baland poydevor ustida turgan va pog‘onali cho‘qqi bilan yakunlangan minorasimon g‘isht bino. Fasadlarni bezashda hind xudolarining haykal tasvirlari ishlatilgan.

Shimoliy Vyetnam meʼmorchiligi ravnaqi markazlashgan Dayvyetdavlati shakllanishi bilan bog‘liq. Butun mamlakatda buddaviy ibodatxonalar va monastirlar qurilgan. Ularning rejasi simmetrik bo‘lib, asosiy qurilish materiali yog‘och bo‘lgan. Adabiyot ibodatxonasi rejasi va qurilishida qo‘llangan meʼmoriy usullar Xitoy taʼsiridan dalolat beradi. Bir ustunli pagoda ibodatxonasi Vyetnam diniy meʼmorchiligidagi ixchamlik va nafis bezak namunasidir.

XIII—XVIII asrlar meʼmorchiligi turli dinlar ibodatxonalari, amaldorlar maqbaralari, yopiq ko‘priklar va bozorlar bilan ifodalangan. Muhim ibodatxona-monastir majmualari orasida But-Txap va Tey-Fiong bor (XIII—XIV asrlar, XVII—XVIII asrlarda qayta qurilgan).

Musiqa

Bakshon madaniyatiga oid litofon, to‘plamlari va Dongshon madaniyatiga oid bronza nog‘oralar saqlangan. Anʼanaviy musiqa Xitoy taʼsirida bo‘lgan, shuningdek, Tyampadavlati madaniyatini meros qilib olgan. XI—XIII asrlarda musiqiy teatr shakllari — tuong teatri rivojlangan. XIII—XVIII asrlarda saroy musiqasi daynyak — «ulug‘ musiqa» va nyanyak — «nafis musiqa»dan iborat bo‘lib, orkestr kompozitsiyalari, madhiyalar va raqs musiqalarini o‘z ichiga olgan. Musiqaga chan-buddaviylik taʼsir ko‘rsatgan. Vyetnam xalqlarining o‘z anʼanalari va cholg‘ulari bor: varganlar, ksilofonlar, gonglar, yerga qo‘yiladigan sitra cholg‘ulariva torli cholg‘ular turlari. XIX asr oxiridan musiqa Yevropa taʼsirini boshdan kechirgan. 1920-yillarda kayliongmusiqiy teatri vujudga kelgan. 1930-yillarda ommaviy qo‘shiqlar, 1940-yillarda esa jazpaydo bo‘lgan. 1950-yillarda milliy bastakorlik maktabi shakllangan, opera va simfoniya kabi Yevropa janrlari o‘zlashtirilgan. 1970—1980-yillarda ko‘plab musiqachilar SSSRda tahsil olgan.

Teatr

Vyetnamning anʼanaviy teatr sanʼatini musiqiy-dramatik janrlar — tuong va teo.

Teatr tuong, ajdodlarga sig‘inish anʼanasiga asoslangan bo‘lib, XI—XIII asrlarda Shimoliy Vyetnamda saroy ko‘ngilochari sifatida paydo bo‘lgan. U Xitoy taʼsirida rivojlangan. Pardoz va liboslar Xitoydan o‘zlashtirilgan. Spektakl pardalarga bo‘linmagan. Imo-ishora, ohang va liboslar muhim bo‘lgan. Dekoratsiya ishlatilmagan. Repertuarda Vyetnam tarixiga oid voqealar haqidagi pyesalar va Xitoy syujetlarining qayta ishlanmalari ustunlik qilgan. XIX asrda dramaturg Tan Da imperator saroyi buyurtmasi bilan tuong janrida qator asarlar yaratgan.

Teo — improvizatsiyaga asoslangan xalq teatridir. U sholi hosilini yig‘ib olishga bag‘ishlangan har yilgi bayramlardan kelib chiqqan. Xalq musiqasi, raqs va xor qo‘shiqlarini o‘z ichiga oladi. Pyesalar ko‘pincha yuqori tabaqalarning illatlarini fosh qiluvchi hajviy ruhda bo‘lgan. XX asrning birinchi yarmida yashagan dramaturg Nguyen Din Ngi katta mashhurlikka erishgan. U 50 dan ortiq tarixiy, komedik va hajviy pyesa yaratgan.

XX asrda tuong va teo janrlarini asta-sekin kayliong — sayyor xonandalar sanʼatiga tayangan musiqiy teatr siqib chiqara boshlagan. Unda zamonaviy xalq kuy-qo‘shiqlari, dekoratsiya, parda, yorug‘lik effektlari va pardalarga bo‘lish ishlatilgan. Bu janrni shoir Txe Li ommalashtirgan.

Kitnoy — zamonaviy «so‘zlashuv» yoki drama teatridir. 1946—1954-yillardagi urush davrida kayliong va kitnoy eng mashhur janrlar bo‘lgan. Vyetnamda suv qo‘g‘irchoq teatri.

ham mavjud. XXI asrda televideniye va kino rivojlanishi bilan anʼanaviy teatr janrlari tanazzulga yuz tutmoqda. Budjet mablag‘lari qisqargani sababli ayrim teatrlar tarqatib yuborilgan, xususiy studiya-teatrlar va xususiy gastrol truppalari.

Raqslar

Vyetnamning anʼanaviy raqslari to‘rt turga bo‘linadi: xalq, diniy, saroy va teatr raqslari. Xalq raqslari nog‘ora, shaqildoq va qo‘shiq jo‘rligida ijro etiladi. Plug raqsi, eshkakchilar raqsi, jonli shaxmat donalari raqsi, yangi yil yakkashox raqsi va yomg‘ir so‘rash raqsi mavjud. Diniy jamoalar aʼzolari ijro etadigan raqslar ham bor, masalan, sehrgarning xushbo‘y tayoqchalar bilan raqsi, shuningdek, ayol shomonlar ijro etadigan mua bong va mua chao raqslari. Buddaviy rohiblarning oltita hadya raqsi ham mavjud. Imperatorlar saroylarida raqslar keng tarqalgan. Masalan, xitoycha ildizlarga ega Bat dat raqsini 128 raqqos ijro etgan; uch yulduz, to‘rtta afsonaviy hayvon (ajdarho, yakkashox, feniks va toshbaqa) hamda jangchi ayollar raqslari bo‘lgan. Tuong va teo teatrlari bilan bog‘liq raqslarning shakli chuqur ishlab chiqilgan bo‘lib, har bir harakat yoki imo-ishora qahramonning hissiy holatini ifodalaydi.

1920-yillarda kichik xoreografik asarlar keng tarqalgan. 1961-yilda dastlabki ko‘p pardali balet spektakllari sahnalashtirilgan. Balet artistlari sotsialistik mamlakatlarda.

Kinematografiya

O‘sha davrda Vyetnam hududini ham o‘z ichiga olgan Fransuz Hindixitoyidasuratga olingan birinchi badiiy film — «Kim, Van va Kieu» (1923) hisoblanadi. U klassik roman asosida yaratilgan, roman muallifi — Nguyen Zu. 1920—1940-yillarda fransuz va xitoy kinematografchilari rahbarligida «Je xonim» (1929, rejissyor J. Spesh), «Arvohlar vodiysi» (1938, rejissyor Chan Fi), «Mekong daryosidagi oqshom» (1940, rejissyor A. Zau) kabi ovozsiz va ovozli filmlar ham suratga olingan.

Eʼlon qilinganidan so‘ng VDR 1945-yilda yarim yashirin hujjatli kino rivojlana boshlagan. Fransuz mustamlakachiligiga qarshi kurash, kanallar qurilishi va qurg‘oqchilikka qarshi kurash haqida filmlar suratga olingan.

1954-yilda fransuzlar ketgach, Vyetnam Shimol va Janubga bo‘lingan. Dastlabki vyetnamlik kinochilar Fransiya yoki SSSRda tahsil olgan. Bu davrda Janubiy Vyetnamda tijoriy yoki antikommunistik targ‘ibot filmlari yaratilgan, ularni qayta ishlash va montaj xorijda bajarilgan. 1956-yilda Filippin bilan hamkorlikda mashhur janubiy vyetnamliklarning antikommunistik «Biz yashashni istaymiz» filmi (rejissyorlar — Vin Noan va Manuel Konde) suratga olingan. Shimoliy Vyetnamda birinchi kinostudiya 1956-yilda tashkil etilgan. 1959-yilda VDRning ilk badiiy filmi — «Bir daryo qirg‘oqlarida» (rejissyorlar — Fam Xieu Zan va Nguyen Xong Ngi) ekranga chiqqan. 1960-yillarda Shimoliy Vyetnam kinosida mamlakat shimolida sotsializm qurilishi va ozodlik kurashi mavzulari rivojlangan.

1975-yilda kommunistlarning g‘alabasidan so‘ng Shimoliy va Janubiy Vyetnam qayta birlashgan. 1970—1980-yillarda kino asarlarining asosiy mavzulari armiya va xalq qahramonligi hamda sotsialistik jamiyat qurilishi bo‘lgan.

XX—XXI asrlar chegarasida vyetnamlik rejissyorlar mafkuraviy qolip va targ‘ibotdan chekinishga intilib, yangi shakllarni izlay boshlagan. Sobiq muhojir kinochilar — Vyetnam diasporasi.

vakillari ishtirokidagi qo‘shma filmlar keng tarqalgan. Vyetnamda kino sanoati mutaxassislari Vyetnam davlat teatr va kino institutida tayyorlanadi. 1970-yildan mamlakatda muntazam ravishda milliy Vyetnam kinofestivali.

o‘tkaziladi. 2003-yildan AQSHda vyetnam diasporasi kinochilarining xalqaro festivali — «Vyetfilmfest» xalqaro Vyetnam kinofestivalimuntazam bo‘lib o‘tadi. Unda Vyetnam kinochilari ham faol qatnashadi.

Urf-odatlar va turmush

Vyetnamda asrlar davomida ko‘pxotinlilik keng tarqalgan va u Vyetnam Kommunistik partiyasi tomonidan 1959-yilda taqiqlanguncha amal qilgan. Biroq Vyetnam urushidan (1957—1975) keyin ham urushda ko‘plab erkaklar halok bo‘lishi oqibatida jinslar nisbatidagi nomutanosiblik sababli noqonuniy ko‘pxotinlilik ancha keng tarqalgan holda qolgan.

Oshxona

Falsafa

Ommaviy axborot vositalari

Bosma OAV

Vyetnamdagi «The Word Ho Chi Minh City» jurnalining muqovasi

Radio va televideniye

  • VTV1 — umumiy yangiliklar va siyosat kanali;
  • VTV2 — madaniyat, turmush, fan va maʼrifat kanali;
  • VTV3 — musiqa, axborot va ko‘ngilochar kanal;
  • VTV4 — xorijiy rezidentlar uchun kanal;
  • VTV5 — xorijga eshittirish kanali, shuningdek, avtomobil kanali;
  • VTV6
  • VOVGT-Ha Noi
  • VOVGT-TP.HCM
  • VOVTV

Sport

Vyetnam tarixidagi ilk va yagona Olimpiya chempioni — Xoang Suan Vin

Mamlakatda futbol, stol tennisi, shaxmat va anʼanaviy jang sanʼatlari mashhur. 1952-yildan boshlab Vyetnam sportchilari ishtirok etmoqda yozgi Olimpiya o‘yinlarida. Butun tarix davomida vyetnamliklar bitta oltin va uchta kumush medalni qo‘lga kiritgan. Vyetnam tarixidagi yagona Olimpiya chempioni — to‘pponchadan otish bo‘yicha sportchi Xoang Suan Vinbo‘lib, u 2016-yilgi o‘yinlarda g‘alaba qozongan. Vyetnam sportchilari hali qishki Olimpiya o‘yinlarida qatnashmagan.

Vyetnam Osiyo chempionatlari va Janubi-Sharqiy Osiyo o‘yinlaridamuntazam qatnashib, muvaffaqiyatlarga erishadi. 2003-yilgi o‘yinlarda Vyetnam mezbon bo‘lgan va mamlakat sportchilari umumiy medallar hisobida birinchi o‘rinni egallagan. So‘nggi 2015-yilda Singapurdagi o‘yinlarda (shuningdek, 2011-yil Indoneziyada va 2013-yil Myanmada o‘tgan o‘yinlarda) Vyetnam terma jamoasi umumiy medallar hisobida uchinchi o‘rinni olgan.

2007-yilda mamlakat futbol bo‘yicha Osiyo chempionatiga Tailand, Indoneziya va Malayziya bilan birga mezbonlik qilgan. Jamoa guruhdan chiqqan, ammo chorak finalda keyinchalik chempion bo‘lgan Iroqqa yutqazgan. 2019-yilda Vyetnam terma jamoasi ikkinchi marta Osiyo kubogida yana 1/4 finalgacha yetgan va unda Yaponiyaga 0:1 hisobida yutqazgan. 2008 va 2018 yillarda Vyetnam ASEAN futbol chempionatida g‘olib chiqqan.

2010-yillarda shaxmatda o‘sish kuzatilgan; 2018-yilgi shaxmat olimpiadasida Vyetnam sakkizinchi o‘rinni egallagan. Grossmeyster Le Kuang Lyem 2015-yildan beri jahonning eng kuchli 50 nafar shaxmatchisi orasida, FIDE reytingida. Mamlakatda syansi ning ko-tuong deb ataluvchi turi mashhur. Shuningdek, 2012-yilda Vyetnamda birinchi xalqaro velopoyga o‘tkazilgan: Vyetnam turi.

Adabiyotlar

Qo‘shimcha adabiyotlar

Havolalar