Samoviy jismlari - ifazo.uz

Siz ilmiy darsliklarda “osmon jismi” (heavenly body) degan atamaga biror marta duch kelgan bo‘lishingiz mumkin. Hech o‘ylab ko‘rganmisiz: osmon jismlari aslida nima? Samoviy jismlar yoki osmon jismlari — Quyosh, Oy, sayyoralar va yulduzlar kabi kosmosdagi obyektlardir. Ular biz yashayotgan ulkan koinotning bir qismi bo‘lib, odatda bizdan juda uzoqda joylashgan. Ulug‘vor tungi osmon ana shunday jismlar bilan “sochilib” yotadi va biz ularni teleskop orqali kuzatsak, ular o‘ziga xos, nihoyatda qiziqarli olamlarni namoyon qiladi.

Shunday qilib, osmon jismlarini quyidagicha ta’riflash mumkin:

Kosmosdagi sayyora, yo‘ldosh (moon), yulduz yoki boshqa tabiiy obyekt

Ushbu maqolada turli osmon jismlari nomlari va ularning ma’nosi haqida so‘z yuritamiz.

Samoviy jismlarning tasnifi

Yulduzlar

Yulduzlar — o‘z nurini (yorug‘ligini) o‘zi hosil qila oladigan, juda issiq gazlardan tashkil topgan ulkan sharlar. Yulduzlar energiyani o‘z yadrosida vodorod gazini geliyga aylantirish orqali ajratib chiqaradi. Yulduzlar nihoyatda ulkan bo‘lib, juda kuchli gravitatsion tortishishga ega. Quyosh o‘rtacha kattalikdagi yulduz bo‘lib, u bizga energiya beradi va Yerda hayot bo‘lishini ta’minlaydi.

Sayyoralar — Quyosh atrofida aylanadigan yirik (deyarli) sharsimon jismlardir. Sayyoralar Quyosh atrofida ma’lum, o‘zgarmas orbitlar bo‘ylab harakatlanadi. Bizning Quyosh tizimimizda 8 ta sayyora bor. Sayyoralar tosh, metall va vodorod, azot, metan kabi gazlardan tarkib topgan bo‘lishi mumkin. Yer ham sayyora bo‘lib, u koinotda hayotni qo‘llab-quvvatlashi ma’lum bo‘lgan yagona joydir. Boshqa yulduzlar atrofida aylanadigan sayyoralar ekzoplanetalar (exoplanets) deb ataladi.

Yo‘ldoshlar

Yo‘ldoshlar — sayyoralar atrofida aylanadigan jismlar. Ular samoviy jismlarning muhim qismi hisoblanadi. Yo‘ldoshlar tabiiy kelib chiqishga ega bo‘lishi ham, inson tomonidan uchirilgan bo‘lishi ham mumkin. Oy Yerning tabiiy yo‘ldoshi bo‘lib, Yerning gravitatsion tortish kuchi ta’siri tufayli uning atrofida aylanadi. Inson esa ularni o‘rganish va aloqa (kommunikatsiya) maqsadlarida Yer va boshqa sayyoralar atrofida sun’iy yoki inson yasagan yo‘ldoshlarni ham joylashtirgan.

Kometalar

Bular Quyosh tizimining tashqi chetlaridan keladigan muz va toshning kichik bo‘laklaridir. Ularning orbitasi Quyoshga yaqinlashtirganda, kometa tarkibidagi muz bug‘lanadi va uning ortidan chiroyli “dum” hosil bo‘ladi.

Asteroidlar

Bular Quyosh atrofida aylanadigan, metall yoki minerallardan tuzilgan, notekis shaklli mayda tosh jismlardir. Ularning ko‘pchiligi Mars va Yupiter orasida joylashgan, “asteroidlar kamari” (asteroid belt) deb ataladigan hududda uchraydi.

Meteorlar va meteoritlar

Bular kosmosdan kelib, Yerning gravitatsiya kuchi tortishi natijasida atmosferamizga kirib keladigan jismlardir. Meteorlar odatda kichik bo‘ladi va Yer atmosferasiga kirishi bilan u yerda yonib ketadi. Bu hodisa osmon yuzida xuddi yulduz “qulab tushgandek” izlar hosil qiladi. Ular ko‘pincha “uchuvchi yulduzlar” (shooting stars) deb ham ataladi. Agar meteor yetarlicha katta bo‘lsa, u yerga yetib kelib krater (chuqurlik) hosil qilishi mumkin. Bunday jismlar meteoritlar deb ataladi.

Galaktikalar

Galaktikalar — gravitatsiya kuchi bilan bir-biriga bog‘langan yulduzlarning ulkan to‘plamlaridir. Quyosh va Quyosh tizimi Somon yo‘li (Milky Way) deb ataladigan galaktikaning bir qismidir. Boshqa galaktikalar odatda shu qadar uzoqda bo‘ladiki, ular tungi osmonda yulduzlarga o‘xshab ko‘rinadi. Andromeda galaktikasi va Katta Magellan buluti (Large Magellanic Cloud) — ochiq, tiniq tunda yalang‘och ko‘z bilan ham ko‘rish mumkin bo‘lgan galaktikalardir.

Keyingi safar tungi osmon go‘zalligini tomosha qilish uchun tashqariga chiqqaningizda, ushbu obyektlarni ajratib ko‘rishga harakat qiling. Agar sizda yulduzlar xaritasi (star chart) bo‘lsa, undan foydalanib, tungi osmonda yuqorida tilga olingan turli samoviy obyektlarni toping.

Ko‘p so‘raladigan savollar – FAQ

Samoviy jismlar deganda nimani tushunamiz?

Samoviy jismlar yoki osmon jismlari — kosmosda mavjud bo‘lgan sayyoralar, yulduzlar, oylar (moons) va boshqa barcha tabiiy obyektlarni anglatadi.

Samoviy jismlarning nechta turi mavjud?

Samoviy jismlar yoki osmon jismlariga quyidagilar kiradi:
1) Sayyoralar
2) Yulduzlar
3) Yo‘ldoshlar
4) Kometalar
5) Asteroidlar
6) Meteorlar va meteoritlar
7) Galaktikalar

Asteroidlarning ko‘pchiligi qayerda uchraydi?

Asteroidlarning ko‘pchiligi Mars va Yupiter orasidagi asteroidlar kamari (asteroid belt) deb ataladigan hududda topiladi.

Kometalar nima?

Kometalar — Quyosh tizimining tashqi chetlaridan keladigan muz va toshning kichik bo‘laklaridir. Ularning orbitasi Quyoshga yaqinlashtirganda, kometa tarkibidagi muz bug‘lanadi va uning ortidan chiroyli dum hosil qiladi.
Galleyning kometasi (Halley’s comet) — eng mashhur kometalardan biri bo‘lib, u Yerda 75–76 yilda bir marta yalang‘och ko‘z bilan ko‘rish mumkin bo‘ladi.

Biz qaysi galaktika tarkibiga kiramiz?

Quyosh va bizning Quyosh tizimimiz Somon yo‘li (Milkyway) galaktikasining bir qismidir.

Sayyoralar va yulduzlar o‘rtasidagi bitta asosiy farq nima?

Sayyoralardan farqli ravishda, yulduzlar o‘zining yorug‘lik manbasini o‘zi ishlab chiqaradi. Sayyoralar esa Quyosh kabi boshqa yulduzdan kelgan yorug‘likni faqat aks ettiradi.