| Yava | |
|---|---|
| indonez. Jawa, yav. Jawa, sund. Jawa | |
| Xususiyatlari | |
| Maydoni | 132 023 km² |
| Eng baland nuqtasi | 3676 m |
| Aholisi | 151 600 000 kishi (2020) |
| Aholi zichligi | 1148,28 kishi/km² |
| Joylashuvi | |
| 7°30′10″ j. k. 111°15′47″ sh. u.HGYaO | |
| O‘rab turgan suv havzalari | Yava dengizi, Hind okeani |
| Mamlakat | |
| Provinsiyalar | Banten, G‘arbiy Yava, Jakarta, Markaziy Yava, Jokyakarta, Sharqiy Yava |
Yáva (indonez. Jawa, yav. ꦗꦮ Jawa, sund. ᮏᮝ Jawa) — Katta Zond orollari guruhiga kiruvchi va Malay arxipelagida joylashgan orol. U Indoneziya tarkibiga kiradi (mamlakat poytaxti — Jakarta — shu orolda joylashgan). Janubdan Hind okeani, shimoldan esa Yava dengizi suvlari bilan yuviladi. Yava dengizi Tinch okeani akvatoriyasiga kiradi.
Maydoni — 132 000 km². Orol butunlay Indoneziya tarkibiga kiruvchi orollar orasida kattaligi bo‘yicha uchinchi o‘rinda turadi. Undan kattaroq orollar — Sumatra va Sulavesi.
Yava dunyodagi eng ko‘p aholi yashaydigan oroldir. 2020-yil holatiga ko‘ra, uning aholisi 151,6 million kishini, ya’ni Indoneziya umumiy aholisining 56 % dan ortig‘ini (270 million kishi) tashkil etadi. Shu tariqa, bu yerda aholi zichligi deyarli 1150 kishi/km² ga teng.
Geografiyasi
Yava g‘arbda Sumatra, sharqda Bali, shimolda Borneo, janubda esa Rojdestvo oroli bilan chegaradosh hududda joylashgan. U maydoni bo‘yicha dunyodagi 13-yirik oroldir. Yavaning shimolini Yava dengizi, g‘arbini Zond bo‘g‘ozi, janubini Hind okeani, sharqini esa Bali va Madura bo‘g‘ozlari o‘rab turadi. Orolning eng katta kengligi 210 km, uzunligi esa 1000 km dan ortiq.
Yava deyarli to‘liq vulqon faoliyati natijasida paydo bo‘lgan. Orolda sharqdan g‘arbga cho‘zilgan tog‘ tizmasini tashkil etuvchi o‘ttiz sakkizta tog‘ bor va ularning barchasi muayyan davrda faol vulqon bo‘lgan. Yavadagi eng baland vulqon — Semeru tog‘i (3676 metr). Yava va butun Indoneziyadagi eng faol vulqon esa Merapi tog‘i (2930 metr). Umuman, Yavada 150 dan ortiq tog‘ mavjud.

Tog‘lar va balandliklarning ko‘pligi orol relyefini sholi yetishtirishga mos, nisbatan bir-biridan ajralgan bir qancha hududlarga bo‘ladi. Yavaning sholizorlari dunyodagi eng serhosil yerlardan hisoblanadi. Indoneziyada qahva yetishtirish 1699-yildan boshlab aynan Yavada rivojlangan. Hozirda arabika qahvasi Ijen platosida kichik yer egalari va yirik plantatsiyalar tomonidan yetishtiriladi.
Orolning eng uzun daryosi — Solo daryosi bo‘lib, uning uzunligi 600 km. Daryo Markaziy Yavadan boshlanib, shimoli-sharqqa oqadi va Yava dengiziga, Surabaya shahri yaqinida quyiladi. Boshqa yirik daryolar: Brantas, Chitarum, Chimanuk va Serayu.
O‘rtacha harorat 22 °C dan 29 °С gacha o‘zgaradi; o‘rtacha namlik 75 % ni tashkil etadi. Shimoliy qirg‘oqbo‘yi tekisliklari odatda issiqroq bo‘lib, quruq mavsumda kunduzgi o‘rtacha harorat 34 °C ga yetadi. Janubiy sohil odatda shimoliy sohildan salqinroq, orol ichkarisidagi baland tog‘li hududlar esa undan ham salqinroq bo‘ladi. Yomg‘irli mavsum noyabrda boshlanib, aprelda tugaydi. Bu davrda yog‘ingarchilik asosan kunning ikkinchi yarmida kuzatiladi, yilning boshqa mavsumlarida ham vaqti-vaqti bilan yomg‘ir yog‘adi. Eng sernam oylar — yanvar va fevral.
G‘arbiy Yava Sharqiy Yavaga qaraganda namroq, tog‘li hududlarda esa ancha ko‘p yog‘in tushadi. G‘arbiy Yavadagi Paraxyangan tog‘ligida yiliga 4000 millimetrdan ortiq, Sharqiy Yavaning shimoliy qirg‘og‘ida esa yiliga 900 millimetr yog‘in yog‘adi.
Tarixi
Yava boy tarixga ega. Bu yerdan pitekantroplar va yavantroplarning qoldiqlari topilgan. Yavada quyidagi davlatlar vujudga kelgan: Mataram, Majapaxit, Demak.

Yava oroli yevropaliklarga 1511-yilda, Malakka egallanganidan keyin ma’lum bo‘lgan. O‘sha yili Portugaliya imperiyasining bosh me’mori Afonso di Albukerki 3 ta kema yuborib, ular orqali muskat yong‘og‘i va qalampirmunchoq yetishtiriladigan mamlakatni topishni topshirgan. Uning flotiliyasi orol yonidan suzib o‘tib, shimoliy sohilini o‘rgangan. Oroldagi so‘nggi hinduizm qirolligi — Majapaxit — 1520-yilda tugatilgan, shundan keyin orolda qisqa muddat yashagan qirolliklar vujudga kelgan. Portugallar XVI asr oxirigacha janubiy sohil bilan tanish bo‘lmagan. O‘sha paytda Yava Mataram, Bantam, Jakarta va Chirebon sultonliklariga bo‘lingan edi. Bu davlatlar sultonlari Albukerkiga do‘stlik taklif qilgan, shundan so‘ng savdo aloqalari boshlangan.
1596-yilda Bantam sultonligi sohillariga dengizchi Xautman boshchiligidagi gollandlar yetib kelgan, ammo muhim natijaga erisha olmagan. 1602-yilda Gollandiya Ost-Indiya kompaniyasi tuzilgan va u bozorlardan birin-ketin siqib chiqarish orqali portugallarni Yavadan asta-sekin chetlatgan. Kompaniya Banda orollaridagi ingliz ko‘chmanchilariga qarshi turli fitnalardan foydalangan. 1603-yilda Gollandiya Ost-Indiya kompaniyasi Jakartada, 1604-yilda esa Bantam shahrida o‘rnashgan. 1610-yildayoq kompaniya o‘z savdo faktoriyasini tashkil etgan.
1619-yil martida gollandlar Jakartani egallab, shaharni vayron qilgan va uning o‘rnida Bataviya shahriga asos solgan. U Gollandiyaning Sharqdagi mulklari poytaxtiga aylangan. Gollandlar Chirebonni egallab, Mataramni asta-sekin zaiflashtirgach, 1678-yilda uning hukmdorini Gollandiyaga qaramligini tan olishga majbur qilgan. 1683-yilda gollandlar Bantam sultonini o‘z poytaxtini ularga topshirishga majbur qilgan, 1742-yilda esa bu davlat Gollandiya Ost-Indiya kompaniyasi tarkibiga kirgan. 1749-yilda Mataramdan Jokyakarta sultonligi ajralib chiqqan. Makassar va Madura aholisi hujumi Mataram sultonligiga halokat xavfini tug‘dirgach, sulton gollandlardan yordam so‘rashga majbur bo‘lgan. Ular dushmanni quvib chiqargan, ammo buning evaziga sultonni Gollandiyaga qaramligini tan olishga majbur qilgan. Keyinchalik, XVIII asr o‘rtalarida, qirollikni o‘zbilarmonlik bilan ikkiga bo‘lib, bir qismini susuxunan unvonini olgan qonuniy taxt vorisiga, ikkinchi qismini esa uning uzoq qarindoshiga bergan. Shundan boshlab hukmdorlar gollandlarga qat’iy bo‘ysungan. Gollandlar ularning saroylariga rezidentlar tayinlagan, turli cheklovlar joriy etgan va poytaxtlarida qal’alar qurgan.
Fransiyada Napoleon hukmronlik qilgan davrda Yava qisqa muddat Angliya nazoratida bo‘lgan (1811—1816), so‘ng 1815-yilgi Parij tinchlik shartnomasiga muvofiq yana Gollandiya boshqaruviga qaytgan. 1820—1830-yillardagi bir qator qo‘zg‘olonlardan so‘ng gollandlar orolda o‘z hukmronligini to‘liq mustahkamlagan: yo‘llar qurilgan, oqilona boshqaruv tizimi joriy etilgan. 1883-yil yozida Krakatau vulqonining otilishi va dahshatli zilzila orolga ulkan zarar yetkazib, 40 ming nafargacha kishining o‘limiga sabab bo‘lgan.
XX asr boshida Yava aholisining 99 % ini islomning sunniylik yo‘nalishiga e’tiqod qiluvchi mahalliy malay xalqlari tashkil etgan. Xristianlar soni atigi 20 ming, brahmanizmga e’tiqod qiluvchilar (Tengger tog‘i atrofida) esa 3 ming kishi bo‘lgan. Mustamlaka ma’muriyati vakillari, plantatsiya egalari va xo‘jayinlari, ulgurji savdogarlar jami 35 mingga yaqin kishini tashkil etgan. Xitoyliklarning ko‘chib kelishiga ma’muriy va qonunchilik to‘siqlari qo‘yilgan bo‘lsa-da, o‘sha davrdayoq ularning soni yevropaliklarnikidan ko‘p bo‘lgan. Arab musulmonlari va malaylardan, asosan dengizchilar va kema egalaridan iborat kichik jamoa ham mavjud bo‘lgan.
Orol iqtisodiyoti qishloq xo‘jaligiga asoslangan, sanoat esa hunarmandchilik tusida bo‘lgan (gazlamalarni batik usulida bo‘yash, «kris» xanjarlarini va gamelan musiqa asboblarini yasash). 2 ming kilometr temiryo‘l butun bir arava yo‘llari tarmog‘ining o‘rnini bosgan. Asosiy import tovarlari paxta ipi, gazlamalar, temir va metall buyumlar, quritilgan hamda qoq qilib tayyorlangan baliq bo‘lgan. Eksport qilingan mahsulotlar: shakar, qahva, tamaki, choy, indigo bo‘yog‘i, sinxona po‘stlog‘i, guruch. O‘sha vaqtda orolda 450 dan ortiq xususiy va davlat boshlang‘ich maktabi ishlab, ularda qariyb 65 ming o‘quvchi ta’lim olgan.
Oroldagi sud tizimi ikki tarmoqqa bo‘lingan: yevropaliklar uchun Yevropa sudlari va mahalliy aholi uchun adat (urf-odatlar) hamda shariat (Qur’on)ga asoslangan mahalliy sudlar.
1942—1945-yillarda Yava Yaponiya tomonidan bosib olingan; hozir u Indoneziya Respublikasi tarkibiga kiradi.
Rossiyadagi inqilobdan keyin va Ikkinchi jahon urushiga qadar Yava orolida rus koloniyasi va pravoslav cherkovi mavjud bo‘lgan.
- Ibodatxona — Borobudur
Ma’muriy bo‘linishi
| № | Provinsiya | Ma’muriy markaz | Maydoni, km² | Aholisi, ming kishi (2010) |
|---|---|---|---|---|
| 1 | Banten | Serang | 9019 | 10 632 |
| 2 | G‘arbiy Yava | Bandung | 36 925 | 43 054 |
| 3 | Markaziy Yava | Semarang | 32 800 | 32 383 |
| 4 | Sharqiy Yava | Surabaya | 46 690 | 37 477 |
| 5 | okrug Jakarta | Jakarta | 740 | 9608 |
| 6 | okrug Jokyakarta | Jokyakarta | 3133 | 3458 |

Aholisi
Dunyodagi eng ko‘p aholi yashaydigan orol: 2020-yil holatiga ko‘ra, bu yerda 151,6 million kishi, ya’ni Indoneziya umumiy aholisining 56 % dan ortig‘i yashagan. Aholi zichligi — 1148,28 kishi/km². Aholining katta qismini yavaliklar tashkil etadi, ular asosan orolning markaziy va sharqiy qismlarida istiqomat qiladi. Eng yirik etnik ozchilik — sundanlar bo‘lib, ular Yavaning g‘arbiy chekkasida yashaydi. Shuningdek, Indoneziyaning boshqa ko‘plab xalqlari vakillari ham bor. Orol aholisining mutlaq ko‘pchiligi — musulmonlar, biroq boshqa dinlar tarafdorlarining ham ancha katta jamoalari mavjud.
Diqqatga sazovor joylari
Orolda Indoneziyaning eng asosiy diqqatga sazovor obidasi — Borobudur ibodatxonasi joylashgan. Bu buddaviylik diniga mansub muqaddas maskan buddaviylik kosmologiyasining modelini ifodalaydi. Ibodatxona dunyodagi eng yirik buddaviylik inshooti bo‘lib, YUNESKOning muhim me’moriy-tarixiy yodgorliklari ro‘yxatiga kiritilgan va Jahon merosi obyektlari qatoriga kiradi.
Shuningdek, Yava orolida eng qadimgi hinduizm ibodatxonalari majmuasi — Prambanan joylashgan. U dunyodagi kattaligi bo‘yicha ikkinchi hinduizm ibodatxonasi bo‘lib (Angkor-Vatdan keyin), Jokyakarta shahri yaqinida joylashgan. Bu me’moriy yodgorlik Indoneziya madaniyatining eng buyuk yutuqlaridan biri va YUNESKOning Jahon merosi ro‘yxatidagi eng muhim obyektlardan biri hisoblanadi. Majmua IX va X asrlar oralig‘ida, mintaqada hinduizm ravnaq topgan davrda qurilgan turli o‘lcham va shakldagi 240 ta ibodatxonadan iborat. Majmuaning Shiva xudosiga bag‘ishlangan markaziy ibodatxonasi 47 metrdan baland bo‘lib, xudolar, jinlar va hinduizm mifologiyasidagi sahnalar tasvirlari bilan bezatilgan. Uning yonida quyidagi ilohlarga bag‘ishlangan ibodatxonalar ham bor: Durga, shuningdek Vishnu va Brahma.
Madaniy va tarixiy ahamiyatga ega yana bir joy — Bromo-Tengger-Semeru milliy bog‘i. Uning maydoni qariyb 800 kvadrat kilometr bo‘lib, hududida bir necha vulqon joylashgan. Bu yerda qadimdan saqlanib qolgan qishloqlar va arxeologik obyektlar ham bor. Bromo-Tengger-Semeru milliy bog‘i vulqon hosilalari va ekotizimlarni o‘rganuvchi olimlar uchun ham qiziqish uyg‘otadi.
Adabiyotlar
- Buntaran. Markaziy Yava bo‘ylab = Djawa Tengah / Indonez tilidan tarjima va izohlar — V. N. Stepanov; so‘zboshi — V. Nikolayev; rassom — N. A. Shishlovskiy. — Moskva: Geografgiz, 1959. — 80 bet — 25 000 nusxa
- Yava // Brokgauz va Yefron ensiklopedik lug‘ati : 86 jildda (82 jild va 4 qo‘shimcha). — Sankt-Peterburg, 1904. — Jild XLI.