| Shahar | |||||
| Sidney | |||||
|---|---|---|---|---|---|
| ingl. Sydney | |||||
| | |||||
|
|||||
| 33°52′10″ j. k. 151°12′30″ sh. u.HGYO | |||||
| Mamlakat |
|
||||
| Shtat | Yangi Janubiy Uels | ||||
| Tarixi va geografiyasi | |||||
| Asos solingan | 1788 | ||||
| Shahar maqomi dan | 1842 | ||||
| Maydoni | 12 144,6 km² | ||||
| Markazining balandligi | 6 m | ||||
| Iqlim turi | subtropik okean iqlimi | ||||
| Vaqt mintaqasi | UTC+10:00, yozda UTC+11:00 | ||||
| Aholisi | |||||
| Aholi soni | 5 367 206 kishi (2020) | ||||
| Aholi zichligi | 422,52 kishi/km² | ||||
| Aholi nomlanishi | sidneylik, sidneyliklar | ||||
| Rasmiy til | Avstraliya ingliz tili | ||||
| Raqamli identifikatorlar | |||||
| Telefon kodi | +61 2 | ||||
| Pochta indeksi | 2000 | ||||
|
|
|||||
| cityofsydney.nsw.gov.au (ingl.) | |||||
Sidney (ingl. Sydney, talaffuzi [ˈsɪdni] fayl haqida) — aholisi eng ko‘p, eng qadimgi va maydoni bo‘yicha ikkinchi yirik shahar, Avstraliya da joylashgan. Uning maydoni 12 144,6 km², 2020-yilgi aholini ro‘yxatga olish maʼlumotlariga ko‘ra, aholisi 5 367 206 kishini tashkil etgan. Sidney Yangi Janubiy Uels shtatining poytaxtidir. Shaharga 1788-yilda Artur Fillip boshchiligida kelgan Birinchi flot aʼzolari asos solgan. U Avstraliyadagi ilk yevropalik mustamlaka manzilgohi edi. Shahar lord Sidney sharafiga nomlangan. U o‘sha paytda mustamlakalar vaziri bo‘lib ishlagan davlat — Buyuk Britaniya.
Tavsif
Sidney Avstraliyaning janubi-sharqiy sohilida joylashgan. Manzilgoh kichik, dumaloq ko‘rfaz — Sidney ko‘rfazi (ingl. Sydney Cove) qirg‘og‘ida qurilgan. U uzun Sidney-Harbor ko‘rfazining o‘rtasida, Port-Jekson qo‘ltig‘ining janubiy tarmog‘idir. Qo‘ltiq (~ 1 km) tor bo‘g‘oz orqali Tasman dengizi bilan tutashadi. Keyinchalik shahar Sidney-Harbor ko‘rfazining janubida (uzunligi 20 km gacha, kengligi 1 dan 3 km gacha, chuqurligi 50 m gacha), so‘ng uning atrofida ham kengaygan. Shu sababli Sidney ko‘pincha «Ko‘rfaz bo‘yidagi shahar» (ingl. The Harbour City).
Vaqt o‘tishi bilan shahar Port-Jekson qo‘ltig‘i atrofini butunlay egalladi. Bu qo‘ltiq uch ko‘rfazdan iborat: Sidney-Harbor, O‘rta ko‘rfaz (ingl. Middle Harbour) va Shimoliy ko‘rfaz (ingl. North Harbour). Hozir Sidney yanada kengayib, janubda Tasman dengizidagi Botani ko‘rfazini ham qamrab olgan. Uning shimoliy sohilida joylashgan inshoot — Kingsford Smit nomidagi xalqaro aeroport.
Sidney shahri o‘zining opera teatri, Harbor-Bridj ko‘prigi va plyajlari bilan mashhur. Katta Sidneyning turar joy mavzelari milliy bog‘lar bilan o‘ralgan. Dengiz sohillari ham, shahar ichidagi qirg‘oqlar ham juda egri-bugri bo‘lib, ko‘plab qo‘ltiqlar, kichik ko‘rfazlar, orollar va plyajlarga ega.
Tasnif bo‘yicha, Lafboro universiteti 1999-yilda shaharni beta toifasidagi jahon shaharlari qatoriga kiritgan. Sidney ko‘plab xalqaro siyosiy va sport tadbirlariga mezbonlik qilgan. Jumladan, Britaniya imperiyasi o‘yinlari ning 1938-yilgi musobaqalariga, 2000-yilgi Olimpiya o‘yinlari, 2003-yilgi regbi bo‘yicha jahon kubogiga mezbonlik qilgan. 2007-yil sentabrida Sidneyda Osiyo-Tinch okeani iqtisodiy hamkorligi (APEC) mamlakatlari rahbarlari uchrashuvi, 2008-yil iyulida esa Xalqaro yoshlar kuni nishonlangan.
Sidney dunyoning eng ko‘p madaniyatli va ko‘p millatli shaharlaridan biridir. Bunga doimiy yashash uchun Avstraliyaga kelgan muhojirlarning ko‘pchiligi aynan shu shaharda joylashishi sababdir. Mercer tadqiqotiga ko‘ra, Sidney yashash qimmatligi bo‘yicha Avstraliyada birinchi, jahonda esa 66-o‘rinda turadi.
Etimologiya
Shaharga 1788-yilda ingliz mustamlakachilari asos solgan va unga «Sidney» (ingl. Sydney) nomi Buyuk Britaniya mustamlakalar vaziri , lord Tomas Sidney sharafiga berilgan. Xuddi shu 1788-yilda, biroq bir necha oy avval, yaqin atrofda Port-Jekson manzilgohi barpo etilgan va u tez orada Sidney tarkibiga kirgan. Shu bois XVIII asr oxiri — XIX asr boshlaridagi tarixiy-geografik adabiyotlarda quyidagi nomlash shakllari uchraydi: Port-Jekson (hozirgi Sidney) yoki Sidney (sobiq Port-Jekson).
Tarix
Radioizotop tahliliga asoslangan zamonaviy tadqiqotlarga ko‘ra, Avstraliyaning tub aholisi, aborigenlar hozirgi Sidney joylashgan hududga ilk bor taxminan 30 000 yil avval kelgan. Ushbu hududda yashagan aborigenlar Kadigal guruhiga mansub bo‘lgan. Yevropaliklar kelguniga qadar ular Port-Jekson qo‘ltig‘ining janubidagi, hozir shahar markaziy tumanlari joylashgan hududga egalik qilgan. Yevropaliklar kelishidan oldin bu yerda yashagan aborigenlarning aniq sonini aytish qiyin, biroq ular 4000—8000 kishi bo‘lgani taxmin qilinadi.

1770-yilda Jeyms Kuk o‘zining birinchi dunyo bo‘ylab sayohatida Yangi Zelandiyadan g‘arbga suzib borarkan, o‘zi Yangi Janubiy Uels deb atagan yangi yerni kashf etdi. U qirg‘oq bo‘ylab shimolga harakatlanib, Botani ko‘rfazidagi Karnell yarimoroliga tushdi. Ko‘rfazni ekspeditsiyadagi botaniklar Benks va Solander sharafiga nomladi. Ekspeditsiya bu yerda sakkiz kun davomida o‘simlik va hayvonot dunyosini o‘rgandi, hududni xaritaga tushirdi, so‘ng qirg‘oq bo‘ylab shimolga yo‘l oldi.
1776-yilda AQSh mustaqillik urushi boshlanganidan so‘ng amerikaliklar Buyuk Britaniyadan yuborilayotgan mahkumlarni qabul qilishdan bosh tortdi va Britaniya qamoqxonalari to‘lib ketdi. Parlament va mustamlakalar vaziri Taunsend (bo‘lajak vikont Sidney) (botanik Benksning do‘sti) mahkum-ko‘chmanchilarni Botani-Beyga yuborib, u yerda yangi Britaniya mustamlakasini tashkil etishga qaror qildi.

Birinchi flot Buyuk Britaniya harbiy-dengiz kuchlari tashkil etgan 11 ta kemadan (2 ta harbiy kema — flagman HMS Sirius, o‘nta to‘p bilan qurollangan, 511 tonnalik savdo kemasi va 175 tonnalik qurollangan HMS Supply xabar tashish kemasi; mahkumlarni tashuvchi 6 ta, 278 dan 452 tonnagacha transport kemasi hamda taʼminot uchun 3 ta, 272 dan 378 tonnagacha kema) iborat bo‘lib, kapitan Artur Fillip boshchiligida 1788-yil yanvarida Botani-Beyga yetib keldi. Botani-Bey qirg‘oqlari sinchiklab o‘rganilgach, avvalo chuchuk suv va tuz tanqisligi hamda kuchli shamollar tufayli bu joy yangi mustamlaka uchun unchalik mos emasligi maʼlum bo‘ldi. Artur Fillip HMS Supply kemasida shaxsan 12 km shimolda joylashgan Port-Jekson qo‘ltig‘ini tekshirdi. Uni Jeyms Kuk xaritaga tushirgan, ammo batafsil o‘rganmagan edi. Port-Jeksonga kirgan HMS Supply u uch tarmoqli ulkan qo‘ltiq ekanini aniqladi. Kichik Shimoliy tarmoqni (hozirgi North Harbour) o‘rganganidan keyin Fillip okean shamollari va to‘lqinlaridan himoyalangan keng, egri janubiy tarmoqqa (hozirgi Sydney Harbour) kirdi va bu yerda juda qulay dumaloq ko‘rfazchani topdi.
26-yanvar 1788-yilda butun Birinchi flot Botanidan Port-Jeksonga o‘tib, keyinchalik Sidney ko‘rfazchasi (ingl. Sydney Cove) deb nomlangan kichik dumaloq ko‘rfazda langar tashladi. U Port-Jeksonning tarmoqlangan qo‘ltig‘idagi 20 kilometrlik Sidney-Harbor ko‘rfazining o‘rtasida joylashgan edi (ingl. Sydney Harbour). Kapitan Artur Fillip Yangi Janubiy Uels Buyuk Britaniyaga qo‘shib olinganini, bu yerda dastlabki manzilgoh barpo etilganini va o‘zi uning birinchi gubernatori bo‘lganini eʼlon qildi. Hozir bu kun Avstraliyaning milliy bayramidir. Dastlab yangi manzilgohni Albion deb atash mo‘ljallangan edi, biroq Artur Fillip so‘nggi daqiqada uni lord Sidney sharafiga nomlashga qaror qildi. U o‘sha paytda Buyuk Britaniya ning mustamlakalar ishlari bo‘yicha kotibi edi.
Shundan keyin Birinchi flot ortidan tez orada Ikkinchi, undan keyin Uchinchi flot ham yetib keldi. Mohiyatan ular Birinchi flotdan farq qilmasdi, chunki bu ekspeditsiyalarning ham asosiy vazifasi Britaniya qamoqxonalaridagi mahkumlarni yangi mustamlakaga olib borish edi. Biroq Ikkinchi flot safarida ko‘plab odamlar singa va boshqa kasalliklardan vafot etdi.
Sidney uzoq vaqt davomida Buyuk Britaniyadan surgun qilingan mahkumlar uchun asosiy joy bo‘lib qoldi. 1815-yilda Napoleon urushlari tugagach, erkin immigratsiya kuchaya boshlagan bo‘lsa-da, 1820-yilda aholining taxminan 40 % ini mahkumlar tashkil etardi.
1789-yildan ko‘p o‘tmay Sidneyga yaqin hududda yashovchi aborigenlar orasida og‘ir chechak epidemiyasi tarqaldi va minglab odamlarning o‘limiga sabab bo‘ldi.

1808-yilda Sidneyda Rom isyoni deb atalgan hodisa yuz berdi. Bunga Yangi Janubiy Uels gubernatori Uilyam Blayning (u «Baunti» kemasidagi isyon bilan bog‘liq voqealarning asosiy ishtirokchilaridan biri sifatida tanilgan) Yangi Janubiy Uels korpusi zobitlarining spirtli ichimliklar savdosidagi monopoliyasini tugatishga urinishi sabab bo‘ldi. Mustamlakada cheksiz hokimiyatga ega zobitlar tovar va xizmatlar uchun pul o‘rniga spirtli ichimlik bilan haq to‘lab, aholini deyarli qullarga aylantirgan edi. Uzoq bahs va muzokaralardan keyin qarama-qarshilik ochiq to‘qnashuvga aylanib, gubernator Blayning hibsga olinishi va lavozimidan chetlatilishiga olib keldi. Bu Avstraliyatarixida hokimiyatni qurolli yo‘l bilan muvaffaqiyatli egallashning yagona holati bo‘ldi. Sidneyga yangi harbiy qismlar kelganidan so‘ng korpus tarqatib yuborildi va isyonda qatnashgan zobitlar jazolandi. Biroq gubernator Blay ham lavozimidan olindi. Uning o‘rniga nisbatan liberalroq gubernator tayinlandi — Laklan Makkvori.
Geografiya
Topografiya
Sidneyning shahar tumanlari sharqda Tinch okeani, g‘arbda Moviy tog‘lar bilan, shimolda Xoksberi daryosi va janubda Qirollik milliy bog‘i bilan chegaralangan sohilbo‘yi vodiyda joylashgan. Qirg‘oq chizig‘i ko‘plab qo‘ltiq va ko‘rfazlar bilan kesilgan. Ular muzlik davri oxirida iqlim isishi va Jahon okeani sathi ko‘tarilishi natijasida suv qirg‘oqdagi daryo vodiylari va past tog‘ daralarini bosib ketganida hosil bo‘lgan. Port-Jekson qo‘ltig‘i, shu jumladan Sidney-Harbor, aynan shunday vujudga kelgan va dunyodagi eng katta tabiiy ko‘rfaz hisoblanadi. Shaharning turar joy tumanlarida taxminan 70 ta kichik qo‘ltiq va plyaj, jumladan janubdagi mashhur Bondi-Bich[ingl.] hamda shimoldagi Menli plyajlari mavjud. 2001-yilda shaharning turar joy tumanlari maydoni 1687 km² edi. Biroq Sidney statistika byurosi hisob-kitoblariga ancha katta hududni, shu jumladan Moviy tog‘lar, Markaziy qirg‘oq mintaqasi va shaharga tutash milliy bog‘larni ham kiritadi. Shunday qilib, Katta Sidneyning umumiy maydoni 12 145 km².
- Ko‘prik: Harbor-Bridj ko‘prigi
- Shahar markazi
- Kosmosdan olingan Sidney surati. Yuqori o‘ngda uzun va egri-bugri Port-Jekson qo‘ltig‘i, pastda esa undan janubda joylashgan Botani
Geografik jihatdan Sidney ikki hudud orasida joylashgan: Kamberlend tekisligi — qo‘ltiqning janubi va g‘arbidagi nisbatan tekis yerlar hamda shaharning shimolidagi Xornsbi platosi. Shaharning eng qadimgi tarixiy tumanlari Port-Jekson qo‘ltig‘ining janubiy sohilida joylashgan. Shimoliy sohil tog‘liroq bo‘lgani va shahar rivojining dastlabki bosqichida unga yetib borish qiyinligi sababli ancha kech o‘zlashtirila boshladi. O‘sha davrda Sidney-Harborning shimoliy sohili va Port-Jeksonning olis nuqtalari bilan asosiy qatnov shaharning markaziy pristani orqali paromlarda amalga oshirilgan (hozir ham davom etmoqda). Bu pristan «Sirkular-Ki»[ingl.] — yaʼni «Doira shaklidagi pristan» deb ataladi va shaharga asos solingan tarixiy Sidney ko‘rfazchasining sohilida joylashgan. Shimoliy tumanlarning rivojlanishi 1932-yilda katta ko‘prik qurilishi tugagach keskin o‘zgardi: Harbor-Bridj ko‘prigi.

Iqlim
Sidney subtropik okean iqlimi mintaqasida joylashgan. Bu yerda yoz mo‘tadil issiq, qish esa mo‘tadil iliq bo‘ladi. Yog‘in yil davomida yog‘adi, biroq qish oylarida biroz ko‘proq kuzatiladi. Okeanga bevosita yaqin tumanlarda iqlim barqarorroq; qitʼa ichkarisida joylashgan g‘arbiy tumanlarda esa haroratning keskin o‘zgarishlari tez-tez uchraydi. Eng issiq oy — yanvar, o‘rtacha havo harorati 16,6—25,8 °C. Harorat 30 °C dan oshadigan kunlar o‘rtacha 14,6 ta. Mutlaq harorat rekordi 18-yanvar 2013-yilda Avstraliyadagi kuchli issiq to‘lqini paytida qayd etilgan: 45,8 °C, shahar chekkalarida 47 °C. Bir necha soat davomida esgan kuchli, issiq g‘arbiy shamol va quyosh taʼsirida shahar harorati bir necha soatda 24 °C ga ko‘tarilgan. Ertasi kuni shamol teskari tomondan esib, harorat 22 °C dan oshmagan. Qishda sohilbo‘yi hududlarida harorat kamdan-kam hollarda 5 °C dan pastga tushadi. Eng sovuq oy — iyul, o‘rtacha sutkalik harorat 8—16,2 °C. Sidneydagi eng past qayd etilgan harorat 2,1 °C.
- Bog‘dagi hovuz
- «Shisha uy» piramidasi
- Bog‘dagi uchar tulkilar
Yog‘in yil davomida deyarli bir tekis taqsimlanadi, yilning boshida sharqiy shamollar taʼsirida biroz ko‘proq yog‘adi. Sidneyda yillik o‘rtacha yog‘in 1217 mm, yog‘inli kunlar yiliga o‘rtacha 138 ta. Shahar markazida oxirgi marta qor 1836-yilda qayd etilgan. Ammo 2008-yilda shaharga yog‘gan, baʼzan adashib qor deb hisoblanadigan qor donalari 1836-yildagi hodisa ham shunga o‘xshash bo‘lishi va aslida qor bo‘lmagan bo‘lishi mumkinligini ko‘rsatadi. 1947-yilda Sidneyga do‘l yog‘ib, 1000 dan ortiq kishi jabrlangan.
Siklonlar Sidneyga kuchli taʼsir ko‘rsatmasa-da, El-Ninyo hodisasi shahar iqlimini shakllantirishda muhim rol o‘ynaydi. Uning bosqichiga qarab bir tomondan qurg‘oqchilik va o‘rmon yong‘inlari, boshqa tomondan esa bo‘ron va toshqinlar yuz berishi mumkin. O‘rmon va butazorlar yonidagi ko‘plab shahar tumanlari yong‘in xavfiga bevosita duch keladi. 1994 hamda 2001—2002-yillarda shahar yaqinida ayniqsa kuchli yong‘inlar bo‘lgan. Bahor va yoz eng yong‘in xavfli fasllardir. Shaharda kuchli do‘l va bo‘ronli shamollar ham tez-tez uchraydi. Eng kuchli do‘llardan biri 1999-yilda yog‘gan. U Sidneyning markaziy va sharqiy tumanlariga jiddiy zarar yetkazgan. Bo‘ron paytida ayrim do‘l donalarining diametri taxminan 9 santimetrga yetgan. Sug‘urta kompaniyalari zararni qariyb $1,7 mlrd deb baholagan.
Sidneyda asosan qish va bahorda yog‘adigan kuchli yomg‘irlar oqibatida suv toshqinlari yuz beradi. Bu davrdagi serob yog‘ingarchilik, o‘z navbatida, sharqiy Avstraliya hududidan o‘tuvchi past bosimli havo massalari bilan bog‘liq. Kuchli yog‘in bilan birga bu davrda shamol kuchayadi va dengizda tez-tez bo‘ron bo‘ladi. Eng yirik suv toshqini 6-avgust 1986-yilda yuz bergan: 24 soatda shaharga 327,6 millimetr yog‘in yoqqan. Natijada ayrim hududlarda transport qatnovi to‘xtab qolgan va ko‘plab binolar zarar ko‘rgan.
Maʼlumotlarga ko‘ra, Avstraliya meteorologiya byurosi 2002–2005-yillardagi yoz oylarini 1859-yilda kuzatuvlar boshlanganidan buyon eng issiq davr sifatida qayd etgan. 2004-yilda o‘rtacha kunlik eng yuqori harorat 23,39 °C, 2005-yilda — 23,35 °C, 2002-yilda — 22,91 °C, 2003-yilda — 22,65 °C bo‘lgan. 1859–2004-yillarda o‘rtacha kunlik maksimal harorat 21,6 °C edi. 2003-yil noyabridan boshlab faqat ikki oyda o‘rtacha kunlik maksimal harorat ko‘p yillik o‘rtachadan past bo‘lgan: 2005-yil martida (1 °C past) va 2006-yil iyunida (0,7 °C past). Biroq byuro maʼlumotiga ko‘ra, 2007/08-yil yozi kuzatuvlar tarixidagi eng sovuq yozlardan biri bo‘lgan. 2009/10-yil yozi 11 yildagi eng sovuq va 6 yildagi eng seryomg‘ir yoz hisoblangan. Bu butun kuzatuvlar tarixida kunlik harorat 31 °C dan oshmagan uchinchi yoz edi.
| Ko‘rsatkich \ Davr | Yan | Fev | Mar | Apr | May | Iyun | Iyul | Avg | Sen | Okt | Noy | Dek | Yil |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Mutlaq maksimal t, °C | 45,8 | 42,1 | 39,8 | 35,4 | 30,0 | 26,9 | 26,5 | 31,3 | 34,6 | 38,2 | 41,8 | 42,2 | 45,8 |
| O‘rtacha maksimal t, °C | 27,0 | 26,8 | 25,7 | 23,6 | 20,9 | 18,2 | 17,9 | 19,3 | 21,6 | 23,2 | 24,2 | 25,7 | 22,8 |
| O‘rtacha minimal t, °C | 20,0 | 19,9 | 18,4 | 15,3 | 12,3 | 10,0 | 8,9 | 9,7 | 12,3 | 14,6 | 16,6 | 18,4 | 14,7 |
| Mutlaq minimal t, °C | 10,6 | 9,6 | 9,3 | 7,0 | 4,4 | 2,1 | 2,2 | 2,7 | 4,9 | 5,7 | 7,7 | 9,1 | 2,1 |
| Yog‘in (meʼyor), mm | 91 | 132 | 118 | 114 | 101 | 142 | 80 | 75 | 63 | 68 | 91 | 73 | 1147 |
| Havo namligi, % | 60 | 62 | 59 | 58 | 58 | 56 | 52 | 47 | 49 | 53 | 57 | 58 | 56 |
| Quyosh nurlanishi davomiyligi, soat | 232,5 | 205,9 | 210,8 | 213,0 | 204,6 | 171,0 | 207,7 | 248,0 | 243,0 | 244,9 | 222,0 | 235,6 | 2639 |
| Manba: Avstraliya meteorologiya byurosi | |||||||||||||
Meʼmorchilik
Meʼmoriy jihatdan Sidney markazidagi ko‘p qavatli binolar va uning atrofidagi ayvonli mustamlaka davri uylari[ingl.] bo‘lgan keng xususiy turar joy hududlarini o‘zida birlashtiradi.
Shaharda quyidagi diniy inshootlar bor: anglikan xristian cherkovlari (Avliyo Pyotr, Avliyo Filipp va boshqalar), pravoslav Avliyo Sofiya cherkovi va Pyotr va Pavel sobori, katolik Bibi Maryam sobori, katta masjidlar (Lakemba masjidi va Obern-Gallipoli masjidi) hamda Katta sinagoga.
Shahar boshqaruvi

Sidneyda hech qachon yagona shahar boshqaruv organi bo‘lmagan. Aksincha, shahar mahalliy o‘zini o‘zi boshqarish hududlari ga (okrug-prefekturalarga) — councils deb ataluvchi kengashlar hududlariga bo‘lingan. Ular mahalliy hokimiyatga qarashli hududlar (local government areas) doirasida faoliyat yuritadi. Bu okruglarning saylangan kengashlariga Yangi Janubiy Uels shtati hukumati vakolat beradi. Ular chiqindilarni olib ketishdan tortib mahalliy rejalashtirishgacha bo‘lgan keng vazifalarni bajaradi. Okruglar o‘z navbatida suburbs deb ataladigan tumanlarga bo‘linadi. Har bir okrug o‘z merini saylaydi.

Shaharning eng qadimgi okruglaridan biri — Sidney shahri hududi — City of Sydney meriga Sidney lord-meri — Lord Mayor of Sydney unvoni beriladi, lekin u faqat o‘z okrugi uchun javobgardir. Ayrim hollarda, masalan, Olimpiya o‘yinlarida lord-mer butun Sidney nomidan vakillik qilishi mumkin.
Shahar hayotining asosiy jihatlarini shtat hukumati nazorat qiladi. Bunga jamoat transporti, magistral yo‘llar, yo‘l harakatini boshqarish, politsiya, maktabgacha taʼlimdan yuqori taʼlim bosqichlari va yirik infratuzilma loyihalarini rejalashtirish kiradi.
Yangi Janubiy Uels aholisining katta qismi Sidneyda yashagani sababli, shtat hukumati vakolatlarini mahalliy hukumatlar bilan bo‘lishishni doimo istamagan va hatto okrug chegaralarini o‘zgartirib turgan. Jumladan, 1945-yildan buyon City of Sydney chegaralari shtat hukumati tomonidan kamida to‘rt marta o‘zgartirilgan.
Hozir Sidney tarkibida 38 ta okrug bor:

| O‘zbekcha | Inglizcha | O‘zbekcha | Inglizcha |
| Bervud | Burwood | Merrikvill | Marrickville |
| Blektaun | Blacktown | Xornsbi | Hornsby |
| Botani-Bey | Botany Bay | Obern | Auburn |
| Benkstaun | Bankstown | Parramatta | Parramatta |
| Varringa | Warringah | Penris | Penrith |
| Villobi | Willoughby | Pittvoter | Pittwater |
| Vullara | Woollahra | Rayd | Ryde |
| Veyverli | Waverley | Rokdeyl | Rockdale |
| Kamden | Camden | Rendvik | Randwick |
| Kanterberi | Canterbury | Sazerlend | Sutherland |
| Kogara | Kogarah | Shimoliy Sidney | North Sydney |
| Ku-ring-gay | Ku-ring-gai | Sidney | Sydney |
| Kempbelltaun | Campbelltown | Strasfild | Strathfield |
| Kanada-Bey | Canada Bay | Feyrfild | Fairfield[ingl.] |
| Laykxardt | Leichhardt | Xanterz-Xill | Hunter's Hill |
| Liverpul | Liverpool | Xerstvill | Hurstville |
| Leyn-Kov | Lane Cove | Xillz | The Hills |
| Mosman | Mosman | Xolroyd | Holroyd |
| Menli | Manly | Eshfild | Ashfield |
Aholi
| Chet elda tug‘ilgan aholi | |
| Mamlakat | Aholi soni (2006) |
|---|---|
| Buyuk Britaniya | 175 166 |
| Xitoy Xalq Respublikasi | 109 142 |
| Yangi Zelandiya | 81 064 |
| Vyetnam | 62 144 |
| Livan | 54 502 |
| Hindiston | 52 975 |
| Filippin | 52 087 |
| Italiya | 44 563 |
| Gonkong | 36 866 |
| Janubiy Koreya | 32 124 |
| Rossiya | 5364 |
| Ukraina | 4330 |
2006-yilgi aholini ro‘yxatga olish maʼlumotiga ko‘ra, Sidney va uning atroflarida 4 119 190 kishi, Sidneyning o‘zida esa 3 641 422 kishi yashagan. Sidneyliklar o‘z nasl-nasabini ko‘pincha avstraliyalik, ingliz, irland, shotland va xitoylik deb ko‘rsatgan. Ro‘yxatga olish natijalariga ko‘ra, Sidney aholisining 1,1 % ini aborigenlar tashkil qilgan, 37,7 % i esa Avstraliyadan tashqarida tug‘ilgan. Shahar aholisining 18,1 % i Osiyodan kelib chiqqan. Immigrantlar keladigan uchta asosiy mamlakat — Buyuk Britaniya, Xitoy va Yangi Zelandiya; ulardan keyin Vyetnam, Livan, Hindiston, Italiya va Filippin turadi. Ko‘plab aholi ingliz tilidan tashqari kamida yana bir tilda gapiradi, ko‘pincha xitoy tilining kanton yoki mandarin lahjasida, shuningdek arab, yunon va vyetnam tillarida. Rus tilida 13 220 kishi so‘zlashgan, ulardan 156 nafari ingliz tilini qay darajada bilishi haqidagi savolga javob bermagan. Chet elda tug‘ilgan aholi ulushi bo‘yicha Sidney dunyoda yettinchi o‘rinda turadi. Aholining o‘rtacha yoshi — 36 yosh; 15,4 % i 65 yoshdan katta, 15,2 % i kamida bakalavr diplomiga ega.
2011-yilgi ro‘yxatga olishga ko‘ra, rus tilida 15 431 kishi gaplashgan, ulardan 181 nafari ingliz tili haqidagi savolga javob bermagan. Shaharda 4 391 674 kishi yashagan. Ulardan 60,9 % i o‘zini xristian deb hisoblagan, 17,6 % i hech bir dinga eʼtiqod qilmagan, 7,6 % i savolga javob bermagan, 4,7 % i musulmon, 4,1 % i buddist, 2,6 % i hinduizm vakili, 0,9 % i yahudiy va 1,6 % i boshqa dinlar vakillari bo‘lgan.
Iqtisodiyot
Ish bilan bandlar soni bo‘yicha Sidney iqtisodiyotining eng muhim tarmoqlari xizmat ko‘rsatish sohasi, savdo, ishlab chiqarish, sog‘liqni saqlash va kommunal xizmat ko‘rsatish hisoblanadi. 1980-yillardan beri mehnat bozorida ish o‘rinlari ishlab chiqarishdan xizmat ko‘rsatish va axborot texnologiyalari sohasiga ko‘chmoqda. Sidney iqtisodiyoti butun mamlakat iqtisodiyotining taxminan 25 foizini tashkil etadi; bu mamlakat — Avstraliya. Shaharda Avstraliya qimmatli qog‘ozlar birjasi (ASX), Avstraliya zaxira banki, shuningdek 90 ta bankning va mamlakat eng yirik kompaniyalarining yarmidan ko‘pining bosh qarorgohlari joylashgan. Sidney Avstraliyadagi xalqaro kompaniyalar mintaqaviy vakolatxonalari (ularning soni taxminan 500 ta) joylashgan asosiy markazdir. Avstraliyaning eng yirik o‘nta kompaniyasidan to‘rttasining bosh qarorgohi Sidneyda (Caltex Australia, Commonwealth Bank, Westpac va Woolworth). Fox Studios Australia kompaniyasining shaharda yirik kinostudiyasi bor. Sidney fyuchers birjasi (SFE) Avstraliya va Tinch okeani mintaqasidagi shu turdagi eng yirik birjalar dan biridir. U dunyoda fyuchers birjalari orasida hajmi bo‘yicha 12-o‘rinda, opsionlar aylanmasi hisoblanganda esa 19-o‘rinda turadi. Forbes tadqiqotiga ko‘ra, 2014-yilda Sidney jalb qilingan xorijiy investitsiyalar miqdori va umumiy iqtisodiy holati bo‘yicha dunyoning eng nufuzli shaharlari ro‘yxatida sakkizinchi o‘rinni egallagan.
Shahar aholisining jon boshiga o‘rtacha daromadi Avstraliyadagi eng yuqori ko‘rsatkich bo‘lib, har bir kishi uchun 42 599 USD ni tashkil etadi. 2004-yil holatiga ko‘ra, shaharda ishsizlik darajasi 4,9 foiz bo‘lgan. The Economist jurnali tadqiqotiga ko‘ra, Sidney dunyoning eng qimmat shaharlari orasida 16-o‘rinda. Boshqa tadqiqotlar aholi ish haqi darajasi bo‘yicha shahar 15-o‘rinda ekanini ko‘rsatadi. 20-sentabr 2007-yil holatiga ko‘ra, Sidneydagi uylarning o‘rtacha narxi Avstraliyaning yirik shaharlari orasida eng yuqori bo‘lib, 559 000 AUDni tashkil etgan. Sidneyda o‘rtacha ijara haqi ham Avstraliyadagi eng yuqori darajada: haftasiga 450 AUD .
Shahar markazida ko‘plab ofislardan tashqari juda ko‘p savdo markazlari, do‘konlar va rastalar bor. Xarid qilish imkoniyati, ko‘plab madaniy va sport tadbirlari, meʼmorchilik, tarixiy obidalar va go‘zal tabiat nafaqat Avstraliyaning turli hududlaridan, balki butun dunyodan ko‘plab sayyohlarni jalb qiladi. Statistikaga ko‘ra, 2004-yilda shaharga 7,8 million avstraliyalik sayyoh va 2,5 million xorijlik mehmon tashrif buyurgan.
Transport

Sidneyda avtomobil yo‘llari tarmog‘i rivojlangan, chunki shahar aholisi qatnovda avtomobillardan keng foydalanadi. Tezyurar yo‘llar (motorway) tizimi mavjud bo‘lib, ularning bir qismi pullik (tollway), qolganlari bepul (freeway). Katta yo‘llar 10 ta magistral (Metroads)ga birlashtirilgan; ular 110 kilometrlik aylanma tarmoqni (Sydney Orbital Network) o‘z ichiga oladi.
Sidneyda avtobus yo‘nalishlari, taksi va poyezdlardan iborat jamoat transporti tarmog‘i yaxshi rivojlangan. Sidney ko‘rfazi va unga quyiladigan Parramatta daryosi bo‘ylab yo‘lovchi paromlari qatnaydi.
2-yanvar 2012-yildan boshlab shahar markazidagi avtobusda bir martalik yo‘l haqi (Multi-1 zonasi) kattalar uchun 3,5 AUD (borib-kelish — 6,1 AUD), bolalar uchun mos ravishda 1,7 AUD va 3,0 AUD bo‘lgan. Shu zonada barcha transport turlari (avtobus, poyezd, parom) uchun haftalik, qatnovlar soni cheklanmagan chiptalar mos ravishda 43 AUD va 21,5 AUD turadi.
2012-yil dekabrida qog‘oz chiptalar tizimi bekor qilindi, so‘nggi chipta avtomatlari 2016-yil oxirida olib tashlandi. Joriy qilingan kontaktsiz transport kartalari Opal[ingl.] barcha transport turlarini qamrab oldi. Endi undan avtobus, tramvay, metro va paromda foydalanish mumkin.
Poyezdlar

Birinchi temiryo‘l liniyasi 1855-yilda Sidney bilan Parramatta o‘rtasida ochilgan. Hozir poyezdlar sutkasiga 20 soat qatnaydigan tarmoqning uzunligi 2080 km, unda 306 ta bekat (shahar atrofi bekatlari bilan birga) mavjud. Tig‘iz vaqtlarda poyezdlar oralig‘i taxminan 15 daqiqa, boshqa paytlarda 30 daqiqa. Shahar markazi va sharqiy tumanlarda poyezdlar yer ostidan yuradi. Elektr tortish kuchiga o‘tish 1926-yilda boshlangan. Hozir shahar temiryo‘l parkining barchasi elektrlashtirilgan, taʼminot kuchlanishi 1500 V o‘zgarmas tok. Poyezdlardan yiliga qariyb 270 million yo‘lovchi foydalanadi.
Metropoliten
26-may 2019-yilda Sidneyda Avstraliyadagi birinchi va yagona metro ochildi. Uning 36 km uzunlikdagi bitta liniyasida 13 ta bekat bor. U Rouz-Xill va Chatsvud chekka tumanlarini, shuningdek Sidney ishbilarmonlik markazi va portni o‘zaro bog‘laydi.
Avtobuslar
Sidneyning avtobus yo‘nalishlari tarmog‘i hozir bekor qilingan eski tramvay tarmog‘iga taxminan mos keladi. Avtobus raqami odatda uch xonali bo‘lib, birinchi raqam yo‘nalish qaysi tumanda qatnashini bildiradi. Masalan, 3XX avtobuslari Sidneyning sharqiy tumanlarida, 8XX yo‘nalishlari esa janubi-g‘arbida qatnaydi. Davlatga qarashli State Transit Authority (STA)[ingl.] kompaniyasi Yangi Janubiy Uels shtati hukumatiga tegishli bo‘lib, Sidney va Nyukasl avtobus tarmoqlari hamda yo‘lovchi paromlarini boshqaradi. Ikki shaharning avtobus parki 2100 dan ortiq transport vositasidan iborat bo‘lib, ular 13 ta depoda joylashgan.
Paromlar

Sidneydagi ilk paromlar tarixi Birinchi flot kelgan davrga borib taqaladi: 1789-yildayoq Sidney ko‘rfazi dan daryo bo‘ylab Parramattadagi dehqon manzilgohlariga parom qatnagan. Birinchi rasmiy parom mahkumlar tomonidan qurilgan va yelkan hamda eshkak bilan harakatlangan. Parramattaga safar taxminan bir hafta davom etgan. 1899-yilga kelib Sidney parom kompaniyasi dunyodagi eng yirik parom kompaniyasiga aylangan. Ammo Harbor-Bridj 19-mart 1932-yilda ochilgach, yillik yo‘lovchilar soni 30 milliondan 13 milliongacha keskin kamaydi.
Hozir paromlar yiliga taxminan 14 million yo‘lovchini tashiydi. Ularning ko‘pchiligi, ayniqsa dam olish kunlari, nafaqat ish yuzasidan, balki hordiq uchun ham safar qiladi. Masalan, 2009—2010-yillarda plyajlari va dunyodagi eng uzun 110 metrlik suvosti tunneliga ega akvariumi bilan tanilgan Menli tumaniga qatnovlar ommalashgan. Bir kunda chipta sotish rekordi 2-yanvar 2011-yilda qayd etilgan: 94918 ta chipta sotilgan, ularning deyarli yarmi Menliga qatnov uchun olingan. Hozir flot 28 ta paromdan iborat bo‘lib, ular 38 ta pristanni bog‘laydi; tarmoq uzunligi 37 km.
Tramvay

Sidneyning hozir tugatilgan tramvay tarmog‘i bir paytlar Britaniya imperiyasida uzunligi bo‘yicha Londondan keyin ikkinchi o‘rinda va dunyodagi eng kattalaridan biri bo‘lgan. Birinchi ot tortadigan tramvay 1861–1866-yillarda qatnagan. 1879-yilda bug‘ kuchi bilan yuradigan tramvaylar paydo bo‘lgan. Yo‘llarni elektrlashtirish 1898-yilda boshlanib, 1910-yilda asosan yakunlangan. Tarmoq 1923-yilda eng katta uzunlikka — 291 km (181 milya)ga yetgan. 1930-yilda tramvay parkida qariyb 1600 ta vagon bor edi. Eng ko‘p yo‘lovchi 1945-yilda tashilgan — 405 million kishi. Shaxsiy avtomobillar va avtobuslar bilan raqobat kuchayishi hamda tirbandliklar yo‘nalishlarning bosqichma-bosqich yopilishiga olib kelgan. Sidneydagi so‘nggi eski tramvay 1961-yilda qatnagan. Ayrim joylarda relslar hozirgacha saqlangan, lekin eski tramvaylar faqat 3,5 kilometrlik yo‘nalishda tramvay muzeyi dan Qirollik milliy bog‘igacha.
Yangi tramvay
So‘nggi tramvay yo‘nalishi yopilganidan 30 yildan ko‘proq vaqt o‘tib, 1997-yil avgustida yangi yengil relsli tramvay yo‘nalishi Metro Light Rail (metropoliten bilan adashtirmaslik kerak) ochildi. U 2000 va 2014-yillarda uzaytirildi va hozir Central Station markaziy temiryo‘l vokzalidan Dulwich Hill (Dalvich-Xill) tumanigacha boradi. Yo‘nalish uzunligi 12,8 km, bekatlar soni 23 ta, undan yiliga qariyb 3,9 million yo‘lovchi foydalanadi. Central Stationdan shahar markazi orqali Circular Quay markaziy parom pristanigacha yangi tarmoq qurish loyihasi mavjud. Pristan bir necha daqiqalik piyoda masofada quyidagi joylarga yaqin: opera teatri, Qirollik botanika bog‘i (Royal Botanic Gardens) va boshqa diqqatga sazovor joylar. Qurilish 2015-yilda boshlangan. Shuningdek, liniyalarni quyidagi joylargacha uzaytirish taklifi ham bor: Sidney universiteti va Yangi Janubiy Uels universiteti.
- 2025-yilda tizimda 4 ta liniya (L1, L2, L3, L4), 58 ta bekat va 48,8 km yo‘l mavjud. 1997-yildan 30-mart 2025-yilgacha 159,79 million yo‘lovchi tashilgan.
- Liniyalar
- L1 — 1997-yil avgustida ochilgan.
- L2 —
- L3 —
- L4 — qurilishi 2019-yilda boshlangan, 16 ta bekat, 12 km; 20-dekabr 2024-yilda ochilgan.
Asosiy diqqatga sazovor joylar


- Sidney opera teatri
- Avstraliya muzeyi — Avstraliyadagi eng qadimgi muzeylardan biri, ilgari Sidney muzeyi deb atalgan (The Sydney Museum).
- «Elektr stansiyasi» muzeyi (ingl. Powerhouse Museum), fan muzeyi.
- Avstraliya milliy dengiz muzeyi.
- Sidney meriyasi.
- Sidney akvariumi
- Sidney teleminorasi
- Centennial Parklands — Sidneydagi park.
- Elizabet-Bey uyi[ingl.].
- Elizabet fermasi[ingl.].
- Adliya va politsiya muzeyi (Justice & Police Museum)
- Rouz Seydler uyi[ingl.].
- Qasr: Rouse Hill[ingl.]
- Meroogal uyi
- Susannah Place Museum
- Sidney zarbxonasi
- Qasr: Vaucluse House[ingl.]
- Hyde Park Barracks[ingl.]
- Hukumat uyi[ingl.]
- Harbor ko‘prigi
- Bibi Maryam sobori
- Vullumulu qo‘ltig‘i pristani
- Darling Harbor qirg‘oqbo‘yi
- Bondi Beach plyaji
- Taronga hayvonot bog‘i.
Qardosh shaharlar
Sidneyning 6 ta qardosh shahri bor:
Adabiyot
- Pospelov Y. M. Dunyoning geografik nomlari. Toponimik lug‘at / masʼul muharrir R. A. Ageyeva. — 2-nashr, o‘zgarishsiz. — Moskva: «Russkiye slovari», «Astrel», «AST», 2002. — 512 bet — 3000 nusxa. — ISBN 5-17-001389-2.
