Filippin (ingl. The Philippines [ðəˈfɪlɪpiːnz] fayl haqida; tagal. Pilipinas [ˌpɪlɪˈpinɐs]), rasmiy nomi — Filippin Respublikasi (ingl. Republic of the Philippines [rɪˈpʌblɪk ɒv ðiː ˈfɪlɪpiːnz], tagal. Republika ng Pilipinas [reˈpublika ŋ ˌpɪlɪˈpinɐs]) — orol davlati bo‘lib, Janubi-Sharqiy Osiyoda joylashgan. U Tinch okeanining g‘arbiy qismida joylashgan bo‘lib, Indoneziya va Tayvan oralig‘idagi 7107 ta orolni o‘z ichiga oladi. Orollar uch guruhga bo‘linadi: Luson, Visay orollari va Mindanao.
Poytaxti — Manila, eng yirik shahri — Keson-Siti. Rasmiy tillari — ingliz tili va filippin tili (tagal tili).
2024-yilgi hisob-kitoblarga ko‘ra, aholisi 114 163 719 kishi (yillik o‘sish — 2 %), aholi zichligi — 337 kishi/1 km², hududi esa 299 764 km². Filippin aholi soni bo‘yicha dunyoda 13-o‘rinda va hududi bo‘yicha 72-o‘rinda. Dindorlarning aksariyati katoliklik.
Unitar davlat, prezidentlik respublikasi; 30-iyun 2022-yildan buyon prezident lavozimini Bongbong Markos, vitse-prezident — Sara Duterte. Mamlakat 81 ta provinsiyaga bo‘lingan.
Iqtisodiyoti tez rivojlanayotgan sanoatlashgan mamlakat. Uning YaIM 2024-yilda 471,516 milliard AQSh dollari ni tashkil etdi (aholi jon boshiga taxminan 4130 AQSh dollari). Pul birligi — Filippin pesosi.
Mamlakatning Ispaniyadan mustaqilligi, mamlakat 1521—1898-yillarda uning tarkibida bo‘lganidan so‘ng, 12-iyun 1898-yilda e’lon qilindi. Keyin esa 1898-yilgi Parij tinchlik shartnomasiga muvofiq, orollar AQShtarkibiga o‘tgan va 4-iyul 1946-yilda undan to‘liq mustaqillik olgan.
Etimologiya
Filippin Ispaniya qiroli Filipp II (1527—1598) sharafiga nomlangan. Ispaniyalik tadqiqotchi Ruy Lopes de Vilyalobos 1542-yilgi ekspeditsiyasi vaqtida Leyte va Samar orollarini «Filippin Leyte va Samar» (isp. Leyte y Samar Felipinas) deb atagan. Bu nom o‘sha paytdagi Asturiya shahzodasisharafiga berilgan. Keyinchalik «Filippin orollari» nomi butun arxipelag uchun ishlatila boshlagan. Bungacha orollar «G‘arbiy orollar» (isp. Islas del Poniente) yoki Magellanbergan «San-Lasaro» nomi bilan atalgan.
Arxipelag nomi tarix davomida bir necha marta o‘zgargan. Filippin inqilobi paytida kongress bu hududni «Filippin Respublikasi» («República Filipina» yoki «Philippine Republic») deb e’lon qilgan. AQSh Filippin–Amerika urushi (1899—1902)da g‘alaba qozonganidan mustaqillik e’lon qilingunga qadar hudud «Filippin orollari» (ingl. Philippine Islands) deb atalgan. 1898-yilgi Parij shartnomasi dan boshlab arxipelag «Filippin» (ingl. Philippines) deb nomlangan. Ikkinchi jahon urushi tugaganidan buyon arxipelagning rasmiy nomi «Filippin Respublikasi» (filippin tilida Republika ng Pilipinas).
Tabiiy-geografik tavsif

Geografik joylashuvi
Filippin davlati Malay arxipelagitarkibiga kiradi. Filippinga tegishli 7100 dan ortiq orolning eng yiriklari: Luson, Mindanao, Samar, Panay, Palavan, Negros, Mindoro, Leyte, Bohol, Sebu. Filippin arxipelagi shimoldan janubga qariyb 2000 km, g‘arbdan sharqqa 900 km cho‘zilgan. Orollarni g‘arbdan Janubiy Xitoy dengizi, sharqdan Filippin dengizi, janubdan Sulavesi dengizio‘rab turadi. Shimolda Filippin orollarini Tayvan orolidan Bashi bo‘g‘oziajratib turadi. Filippin orollarining eng shimoliy nuqtasi — Batanes orollari. Eng janubiy nuqtasi — Sibutu oroli. Eng g‘arbiy nuqtasi — Balabak oroli[ingl.], eng sharqiy nuqtasi esa Mindanao orolidir. Sohil chizig‘ining uzunligi 36,3 ming km. Orollarning umumiy maydoni — 299,7 ming km².
Orollar relyefi asosan tog‘lardan iborat bo‘lib, eng balandi — Apo vulqoni (2954 m) — Mindanao orolida joylashgan. Tog‘ tizmalari vulqon kelib chiqishiga ega, chunki arxipelag materik va okean litosfera plitalari tutashgan hududda joylashgan hamda Tinch okean olov halqasiga kiradi; bu hudud yuqori seysmik faollik va vulqon jarayonlari bilan ajralib turadi. Chuqur suvosti novlari va vulqon orollari Filippinning o‘ziga xos xususiyatidir. Mindanao oroli qirg‘oqlari yaqinidan Filippin novi o‘tadi. Uning chuqurligi 10 830 m gacha yetadi va bu nov Dunyo okeanidagi eng chuqur novlardan biri hisoblanadi.
Iqlim
Filippinda tropik dengiz iqlimi hukm suradi: havo issiq va nam. Yil uch mavsumga bo‘linadi: tag-init yoki tag-arav — martdan maygacha davom etadigan issiq, quruq davr (yoz); tag-ulan — iyundan noyabrgacha davom etadigan yomg‘irli davr; tag-lamig — dekabrdan fevralgacha davom etadigan salqin, quruq davr. Maydan oktyabrgacha janubi-g‘arbiy musson— «habagat», noyabrdan aprelgacha esa shimoli-sharqdan esadigan quruq «amihan» mussoni ustunlik qiladi. Harorat odatda 21 °C dan 32 °C gacha bo‘ladi, biroq qisqa muddatga bu chegaralardan chiqishi ham mumkin. Eng sovuq oy — yanvar, eng issiq oy — may.
Yillik o‘rtacha harorat 26,6 °C ni tashkil etadi. Harorat hududga qarab uncha katta farq qilmaydi: orollarning janubida ham, shimolida yoki sharqida ham deyarli bir xil. Ob-havoga ko‘proq hududning dengiz sathidan balandligi ta’sir qiladi. Bagio (filippin tilida Lungsod ng Baguio), dengiz sathidan 1500 metr balandlikda joylashgan bo‘lib, uning yillik o‘rtacha harorati taxminan 18,3 °C; shu sababli u juda mashhur.
Tarixan Filippinda tayfunlar «bagio» (tagal. Bagyo sa Pilipinas) deb ham atalgan. Iyuldan oktyabrgacha bu hududda tayfunlarmintaqasi ta’sirida yomg‘irlar yog‘adi. Yillik yog‘in miqdori ochiq hududlarda, masalan, sharqiy qirg‘oqda 5000 mm gacha, o‘simliklar bilan qoplangan vodiylarda esa 1000 mm atrofida bo‘ladi. Arxipelagdagi eng nam siklon 1911-yil iyulida kuzatilgan: bir kunda 1168 mm yog‘in yog‘gan.
Mamlakatning shimoliy hududlariga tez-tez tayfunlar yopiriladi, ayrim hollarda sunami ham yuz berishi mumkin.
O‘simlik va hayvonot dunyosi

Filippin hududining qariyb yarmi nam tropik o‘rmonlarbilan qoplangan bo‘lib, ularda palmalar, kauchuk beruvchi daraxtlar, banyan, apitong, mayapis, lauanustunlik qiladi, shuningdek, bambuk, orxideyalar, dolchinko‘p uchraydi. Dengiz sathidan 1200 m dan yuqorida butazorlar va o‘tloqlar joylashgan.
Filippin orollarida yashovchi hayvonlar orasida, ayniqsa, bug‘u, mangust, yovvoyi cho‘chqako‘p uchraydi. Mamlakat faunasi qushlar va sudralib yuruvchilarturlarining xilma-xilligi bilan ajralib turadi. Qirg‘oqbo‘yi suvlarida ko‘plab baliqlar va mollyuskalaryashaydi. Ular orasida ayniqsa marvarid hosil qiluvchi mollyuskalar e’tiborga loyiq.
Davlat tuzumi va siyosat
Amaldagi Konstitutsiya ga (1987-yil) ko‘ra, Filippin prezidentlik respublikasi bo‘lib, ikki palatali parlament va mustaqil sud tizimiga ega. Davlat boshlig‘i — prezidentbo‘lib, umumxalq to‘g‘ridan-to‘g‘ri saylovida 6 yilga saylanadi va muddatini uzaytirish yoki qayta nomzodini qo‘yish huquqiga ega emas. Prezident vazirlar mahkamasi (hukumat)ga rahbarlik qiladi va qurolli kuchlarning bosh qo‘mondoni hisoblanadi.
Mamlakatning oliy qonun chiqaruvchi organi — Kongressikki palatadan iborat: Filippin Senati (24 o‘rin) va Filippin Vakillar palatasi (316 o‘rin). Senatorlar 6 yilga saylanadi (har uch yilda navbat bilan 12 nafardan, ketma-ket ikki muddatdan ortiq emas), Vakillar palatasi a’zolari esa uch yilga (ketma-ket uch muddatdan ortiq emas).
Vazirliklar
- Filippin agrar islohotlar vazirligi
- Filippin budjet va boshqaruv vazirligi
- Filippin ichki ishlar va mahalliy o‘zini o‘zi boshqarish vazirligi
- Filippin tashqi ishlar vazirligi
- Filippin fan va texnologiyalar vazirligi
- Filippin milliy mudofaa vazirligi
- Filippin jamoat ishlari va avtomobil yo‘llari vazirligi
- Filippin ijtimoiy ta’minot va rivojlanish vazirligi
- Filippin savdo va sanoat vazirligi
- Filippin mehnat va bandlik vazirligi
- Filippin energetika vazirligi
Siyosiy partiyalar
2007-yil may oyidagi saylov natijalariga ko‘ra asosiy partiyalar:
- Lakas/Kampi/Xristian va musulmon demokratlar — markazchi, 4 senator, 142 deputat
- Milliy xalq koalitsiyasi — markazchi, 2 senator, 28 deputat
- Liberal partiya — so‘l markazchi, 4 senator, 14 deputat
- Millatchilar partiyasi — o‘ng markazchi, 3 senator, 8 deputat
- Bayan — so‘l, 7 deputat
- Demokratik partiya/Laban — so‘l markazchi, 1 senator, 4 deputat
- Pversa Masan — so‘l markazchi, 2 senator, 3 deputat
- Birlashgan muxolifat — markazchi, 2 senator, 3 deputat.
Bundan tashqari, parlamentda yana bir necha partiya vakillari mavjud. Parlamentda vakili bo‘lmagan partiyalar — ikkita kommunistik partiya (FKP-1930 va FKP-1968) hamda Yashillar partiyasi.
Filippin Kommunistik partiyasining (1968) 1969-yildan buyon qurolli tashkiloti — Yangi xalq armiyasi mavjud (1980-yillar boshida qariyb 25 ming jangchi, 2009-yilda 4 mingga yaqin).
Filippinda islomiy qurollangan guruhlar ham faoliyat yuritadi — Moro islomiy ozodlik fronti va Abu Sayyof.
Xalqaro munosabatlar
Filippinning xalqaro munosabatlarida boshqa davlatlar bilan savdo-sotiq hamda 11 million filippinlikning chet davlatlarda yashashi muhim o‘rin tutadi. Filippin Birlashgan Millatlar Tashkilotining ta’sischilaridan va faol a’zolaridan biri bo‘lib, bir necha bor BMT Xavfsizlik Kengashiga saylangan. Karlos Romulo bir muddat BMT Bosh Assambleyasi raisi bo‘lgan. Mamlakat Inson huquqlari kengashining faol a’zosi bo‘lib, tinchlikparvarlik missiyalarida, xususan Sharqiy Timorda qatnashadi.
Mamlakat BMTning faol a’zosi bo‘lish bilan birga, Janubi-Sharqiy Osiyo davlatlari assotsiatsiyasining ham asoschilari va faol a’zolaridan biridir. Ushbu tashkilot Janubi-Sharqiy Osiyo davlatlari o‘rtasidagi aloqalarni mustahkamlash hamda ularning madaniy va iqtisodiy taraqqiyotini qo‘llab-quvvatlash maqsadida tuzilgan.
Filippin AQShbilan munosabatlarini juda qadrlaydi. U Sovuq urush va terrorizmga qarshi kurash davrida AQShni qo‘llab-quvvatlagan. Filippin NATOning asosiy ittifoqchilaridan biri hisoblanadi. Ilgari Amerika mustamlakasi bo‘lishiga qaramay, Filippin AQShga o‘z hududida harbiy baza joylashtirishga ruxsat bergan. Yaponiya Filippin taraqqiyotiga eng ko‘p yordam beradigan mamlakatlardan biridir. Filippinda ayollarning ahvoli hanuz yetarlicha yaxshi bo‘lmasa-da, Ikkinchi jahon urushi ning oqibatlari allaqachon bartaraf etilgan.
Umuman, Filippinning boshqa mamlakatlar bilan munosabatlari yaxshi. Filippin iqtisodiy jihatdan rivojlangan davlatlarning yordamini qadrlaydi, shu bilan birga o‘zi ham iqtisodiyoti sustroq davlatlarni qo‘llab-quvvatlaydi. Tarixiy aloqalar va madaniy o‘xshashlik Ispaniya bilan hamkorlik uchun yaxshi asos bo‘lib xizmat qiladi. Chet elda yashayotgan filippinliklarning turmush sharoiti har doim ham yaxshi emas, ular ba’zan kamsitish va zo‘ravonlikka duch kelsa-da, ko‘plari boshqa mamlakatlarda ishlaydi.
Kommunistik inqilob xavfi yo‘qolgani sababli Filippinning Xitoy bilan 1950-yillardagi avvalgi dushmanona munosabatlari ancha yaxshilangan. Tayvan va Spratli orollari masalasida esa Filippin Xitoyning ta’sir doirasini kengaytirishga urinishlarini hisobga olib, hamon ehtiyotkorlik bilan harakat qiladi. So‘nggi paytda mamlakat Janubiy Osiyo davlatlari hamda Tinch okeanidagi qo‘shnilari bilan iqtisodiy hamkorlikni yaxshilash ustida ishlagan.
Filippin Janubiy Osiyo sammiti, Osiyo–Tinch okeani iqtisodiy hamkorligi, 24 guruhi va Qo‘shilmaslik harakatining faol a’zosidir. Filippin, shuningdek, musulmon mamlakatlar bilan munosabatlarini mustahkamlashga intiladi va shu maqsadda Islom hamkorlik tashkiloti faoliyatida ishtirok etadi.
Armiya va huquq-tartibotni saqlash
Filippin qurolli kuchlari ning vazifasi milliy xavfsizlikni ta’minlash bo‘lib, ular 3 qismga bo‘linadi: Filippin harbiy-havo kuchlari, Filippin armiyasi va Filippin harbiy-dengiz kuchlari (shu jumladan dengiz piyodalari). Filippin armiyasida xizmat ko‘ngillilik asosida amalga oshiriladi. Fuqarolik xavfsizligi bilan Filippin milliy politsiyasishug‘ullanadi. U Ichki ishlar departamenti va mahalliy hokimiyat tomonidan boshqariladi.
Mindanao orolidagi Musulmon muxtor viloyatida ichki militsiya faoliyatini ham Moro milliy ozodlik frontinazorat qiladi. Bundan tashqari, Mindanao orolida Kommunistik yangi xalq armiyasi va Abu Sayyoffaoliyat yuritadi. Bu guruhlar chet elliklarni tovon puli talab qilib o‘g‘irlash bilan shug‘ullanadi. Biroq Filippin hukumati fuqarolar xavfsizligini yaxshiroq ta’minlay boshlagani tufayli ularning faoliyati vaqt o‘tishi bilan susaygan. Filippin qurolli kuchlariga boshqa Janubi-Sharqiy Osiyo mamlakatlariga qaraganda YaIMning 1,1 % miqdorida kamroq mablag‘ sarflaydi. Masalan, 2014-yilda Malayziya va Tailand o‘z qurolli kuchlariga 1,5 %, Xitoy — 2,1 %, Vyetnam esa 2,2 %, Janubiy Koreya YaIMining 2,6 %ini sarflagan[manba 56 kundan beri ko‘rsatilmagan].
Filippin Ikkinchi jahon urushidan buyon AQSh ittifoqchisi hisoblanadi. O‘zaro harbiy yordam shartnomasi 1951-yilda imzolangan. Filippin Sovuq urush davrida Amerikani qo‘llab-quvvatlagan va Vyetnam hamda Koreyadagi urushlarda qatnashgan. Filippin hozir faoliyatini to‘xtatgan SEATOtashkilotiga a’zo bo‘lgan, uning faoliyati NATOfaoliyatiga o‘xshash edi. Tashkilotga Avstraliya, Fransiya, Yangi Zelandiya, Pokiston, Tailand, Buyuk Britaniya va AQSh kirgan. Filippin Iroqdagi terrorchilarga qarshi kurashda AQShni qo‘llab-quvvatlagan[manba 56 kundan beri ko‘rsatilmagan].
Ma’muriy bo‘linishi
Filippinning asosiy ma’muriy birligi — provinsiya. Filippin 81 ta provinsiyaga bo‘linadi, ular 18 ta mintaqaga birlashgan. «Mustaqil» deb ataluvchi ayrim shaharlar huquqiy jihatdan provinsiyalar tarkibiga kirmaydi. Provinsiyalar munitsipalitetlar va ularning tarkibiga kiruvchi shaharlarga bo‘linadi. Munitsipalitetlar eng kichik ma’muriy birliklar —barangay jamoalari.
Tarix
Tarixdan oldingi davr
Arxipelagdan topilgan eng qadimgi inson qoldiqlari miloddan avvalgi 65-ming yillikka tegishli. Palavanorolidan topilgan Tabun odami qoldiqlari miloddan avvalgi 25-ming yillikka mansub. Arxipelagning dastlabki aholisidan biri negritoslarbo‘lgan, ammo ularning ilk manzilgohi qachon paydo bo‘lganini hozircha ishonchli aniqlashning imkoni yo‘q.
Filippinning dastlabki aholisi kelib chiqishi haqida bir necha nazariya mavjud. F. Land nazariyasiga ko‘ra, filippinliklarning ajdodlari mahalliy kelib chiqishga ega. Vilgelm Solxeymning «Filippinliklar ajdodlarining kelib chiqishi haqida» nazariyasi ham hozirgi filippinliklarning ajdodlari miloddan avvalgi 4800—5000-yillarda keng ko‘lamli migratsiya natijasida emas, balki shu yerning o‘zida shakllanganini ta’kidlaydi. Avstroneziya nazariyasiga ko‘ra, malay-polineziyaliklar taxminan miloddan avvalgi 4000-yilda Tayvan orolidan kelib, asta-sekin mahalliy aholini siqib chiqargan.
Tilshunoslik va arxeologik dalillarga asoslangan eng keng tarqalgan nazariya — «Tayvan orolidan kelib chiqish» nazariyasidir. Unga ko‘ra, Tayvandagi avstroneziyaliklarning o‘zlari Yanszi daryosi bo‘yidagi Lyanju madaniyatiga mansub neolit sivilizatsiyalarining avlodlari bo‘lgan. Ular miloddan avvalgi taxminan 4000-yilda Filippinga ko‘chib kela boshlagan va avvaldan yashab kelgan aholini siqib chiqargan. Neolit davrida orollarda «Jeyd madaniyati» mavjud bo‘lgan. Buni Filippindan topilgan, miloddan avvalgi 2000-yilga mansub o‘n minglab nafis ishlangan nefrit buyumlari tasdiqlaydi.
Buyumlarga ishlov berishda nefritdan foydalanishmadaniyati, taxminlarga ko‘ra, Tayvan da vujudga kelib, keyinchalik Osiyoning materik qismidagi janubi-sharqiy hududlarga tarqalgan. Ushbu buyumlarning arxipelag orollaridan topilishi tarixdan oldingi davrda arxipelag aholisi Janubi-Sharqiy Osiyoning boshqa mamlakatlari bilan aloqada bo‘lganini ko‘rsatadi. Miloddan avvalgi 1000-yilda arxipelag aholisini 4 guruhga ajratish mumkin edi: ovchi-terimchi qabilalar, jangovar qabilalar, plutokratlar deb atalgan tog‘li hudud aholisi va port knyazlari.
Qadimgi davr
V asrdan boshlab hozirgi Filippin hududida turli madaniyat va elatlarning qorishuviga asoslangan sivilizatsiya shakllangan. Orollarning negritoslar nomi bilan keng tanilgan tub aholisi — aetalartarixdan oldingi davr quruqliklari va materik muzliklarini bosib o‘tib, oxir-oqibat orollarning sero‘simlik o‘rmonlariga joylashgan. Keyinchalik Tayvan orqali orollarga avstroneziya tillari da so‘zlashuvchi Janubiy Xitoydan kelgan muhojirlar yetib kelgan. Xitoy savdogarlari VIII asrda kelgan. VII—XVII asrlarda hind-malay dengiz qirolliklariga tegishli bo‘lgan Filippin Yevropa (G‘arb) sivilizatsiyasi uchun Fernan Magellan tomonidan 1521-yilda kashf etilgan.
XIV asr — arablarning kelib tushishi. Dastlabki yevropaliklar kelgan paytda orollarning shimolida (hozirgi Manilahududida) rojalarhukmronlik qilgan. Ular tarixiy sharoit tufayli Janubi-Sharqiy Osiyo davlatlariga, xususan, Shrivijaya qirolligiga o‘lpon to‘lagan. Ammo aslida Filippin orollari o‘sha paytdayoq o‘zini o‘zi ta’minlay oladigan va ichki boshqaruviga ega hudud bo‘lgan.
- 1521 — ispan ekspeditsiyasi Fernan Magellan boshchiligida Filippinga kelib tushdi.
- 1565 — 27-aprel ispaniyalik konkistador Migel Lopes de Legaspi to‘rt yuz qurollangan askar hamrohligida orollarga kelib, San-Migel — ilk ispan manzilgohiga asos soldi. Orollar 1543 dan boshlab Ispaniya shahzodasi, keyinchalik qiroli bo‘lgan Filipp IIsharafiga Filippin deb atala boshlagan. Hudud vitse-qirol Yangi Ispaniyaga bo‘ysungan. Akapulko-— Manila o‘rtasida dengiz qatnovi yo‘lga qo‘yilgan.Ispan tili ispan tili va katoliklikkeng tarqalgan, biroq musulmonlar yashagan janubiy isyonkor orollar bundan mustasno bo‘lgan.
- O‘sha yil, 1762-yilda qattiq jangdan so‘ng Manilani Buyuk Britaniyamustamlaka qo‘shinlari bosib olgan, ammo keyingi yili shahar Ispaniyaga qaytarilgan. Asr oxirida bo‘lginchilik harakati kuchaygan: musulmonlar va mahalliy xitoy diasporasi Ispaniyaga qarshi chiqqan.
- XIX asrga kelib XIX asr ispan tilida so‘zlashuvchi filippinlik katoliklar, kreollar va metislarqatlami shakllanib, ular mustaqillik uchun kurashning yetakchilariga aylangan. Xose Risal— eng mashhur targ‘ibotchi — qo‘poruvchilik faoliyati uchun 1896-yilda hibsga olinib, qatl etilgan. Ko‘p o‘tmay, Filippin inqilobiboshlangan. Unga «uch K» jamiyati (filippin tilida Kataastaasan at Kagalang Katipunan ng mga Anak ng Bayan) yoki «Katipunan» nomli yashirin inqilobiy jamiyat rahbarlik qilgan. Jamiyatga Andres Bonifasio asos solgan, keyinroq unga Emilio Aginaldorahbarlik qilgan. Inqilobchilar ispanlarni deyarli quvib chiqarishga muvaffaq bo‘lgan. 1898.
Ispanlarning Filippindagi hukmronligi deyarli butun davrida qo‘zg‘olonlarko‘tarilgan, ammo ular muvaffaqiyatga erishmagan.
Amerika hukmronligi (1898—1946)
1898-yilda, Ispaniya–Amerika urushidan so‘ng Ispaniya Filippin, Kuba, Guam va Puerto-Riko ni Amerika Qo‘shma Shtatlari ga 20 million dollar evaziga, quyidagi shartnomaga muvofiq topshirdi: 1898-yilgi Parij tinchlik shartnomasi. 12-iyun 1898-yilda Emilio Aginaldo boshchiligidagi filippinliklar Ispaniyadan mustaqil ekanliklarini e’lon qildi. Bu Filippin–Amerika urushidavrida isyonchilar bilan urushlar va inqilobga olib keldi. Urush rasman 1902-yilda tugagan bo‘lsa-da, ayrim janglar 1913-yilgacha davom etgan. 1903-yilda isyonchilar qo‘shini bosh qo‘mondoni Makario Sakay tan olinmagan Tagal Respublikasi prezidenti deb e’lon qilingan.
Filippin orollari vakolatlari cheklangan o‘z hukumatiga ega AQShga qaram hududga aylangan (Filippin Hamdo‘stligi). 1935-yilda Filippin Hamdo‘stligi AQSh tarkibida muxtoriyat maqomini olgan. O‘sha paytda Filippin muxtoriyatidan AQSh Kongressi quyi palatasiga saylanmagan vakil yuborilgan. Bugun ham shunday amaliyot quyidagi hududlarda mavjud: Kolumbiya okrugi, Guam, Puerto-Riko va AQSh Virjiniya orollari[manba 807 kundan beri ko‘rsatilmagan].
Ikkinchi jahon urushi davrida Filippin Yaponiya tomonidan bosib olingan.
Mustaqil Filippin
Amalda Filippinga yakuniy mustaqillik 1946-yilda.
berilgan. Keyingi yillar urushdan keyingi qiyinchiliklar bilan kechgan. 1986-yildagi Sariq inqilobdeb atalgan xalq noroziliklari tan olinmagan Ferdinand Markosdiktaturasining ag‘darilishiga olib kelgan. qo‘zg‘olonlar ko‘targan maoistlar (qarang: Filippin Kommunistik partiyasi) va trotskiychilar (qarang: Filippin Inqilobiy ishchilar partiyasi va Mindanao Inqilobiy ishchilar partiyasi), shuningdek musulmon ayirmachiligi (qarang: Moro milliy ozodlik fronti, Moro islomiy ozodlik fronti, Abu Sayyof guruhi).
Zamonaviy tarix
30-iyun 2016-yilda mamlakat prezidenti etib Rodrigo Roa Dutertesaylangan. 2022-yilda uning o‘rniga saylovda eng ko‘p ovoz olgan Ferdinand Romualdes Markoskelgan va saylovda eng ko‘p ovoz olgan. Yangi prezident Ferdinand Markosning o‘g‘lidir. Uning otasi 1965—1986-yillarda Filippin prezidenti bo‘lgan.
Aholi


- 2022-yilgi hisob-kitobga ko‘ra, aholisi — 114 597 229 kishi (dunyoda 13-o‘rin).
- 2022-yilgi hisob-kitobga ko‘ra, yillik o‘sish — 1,6 % (dunyoda 62-o‘rin).
- Tug‘ilish koeffitsiyenti 2022-yilgi hisob-kitobga ko‘ra, bir ayolga 2,78 ta tug‘ilish to‘g‘ri keladi (dunyoda 58-o‘rin).
- Tug‘ilish darajasi 2022-yilgi hisob-kitob: 22,28 tug‘ilish har 1000 kishiga (dunyoda 57-o‘rin).
- O‘lim darajasi 2022-yilgi hisob-kitob: 6,41 o‘lim har 1000 kishiga (dunyoda 140-o‘rin).
- Go‘daklar o‘limi 2022-yilgi hisob-kitob: 22,23 go‘dak o‘limi har 1000 kishiga (dunyoda 73-o‘rin).
- 2022-yilgi hisob-kitobga ko‘ra, o‘rtacha kutilayotgan umr davomiyligi — 70,14 yil, erkaklarda 66,6 yil, ayollarda 73,86 yil.
- Savodxonlik 2019-yilgi hisob-kitobga ko‘ra, 96,3 %; erkaklarda 95,7 %, ayollarda 96,9 %.
- Shahar aholisi 2022-yilgi hisob-kitobga ko‘ra, 48 %.
Etnik tarkib (2020-yilgi aholini ro‘yxatga olish, PSA ma’lumotlari): tagallar — 28,1 %, sebuanlar — 13,1 %, ilokanlar — 9,1 %, hiligaynonlar — 7,5 %, visaylar (umumiy guruh) — 7,6 %, bikollar — 6 %, varaylar — 3,3 %, kapampanganlar — 3 %, boshqalar — 22,3 %.
Filippinda chet elliklar ham yashaydi. Ular orasida xitoylik filippinliklar eng ko‘p: ikki million sof xitoylik hamda xitoy-filippin metislari aholining 20 %ini tashkil qiladi. Qabristonlardan olingan namunalarga asoslangan tadqiqotga ko‘ra, yevropalik filippinliklar (asosan ispanlar) aholi sonining 7 %ini tashkil etadi. Boshqa tomondan, lotin amerikaliklar (asosan meksikaliklar) va aralash kelib chiqishga ega avlodlari aholining 12,7 %ini tashkil etadi. Hindlar aholining 3 %ini tashkil etadi. Shuningdek, Filippinda AQShdan kelgan 300 000 amerikalik va Manilada, Anxeles hamda Olongapoda yashovchi filippinliklar bilan aralash kelib chiqishga ega 250 000 amerikalik istiqomat qiladi.
Filippin hozir ishchi kuchini, asosan, AQSh, Kanada, Yaponiya va Avstraliya kabi mamlakatlarga eksport qiluvchi yirik davlatlardan biridir.
Mamlakatda ikkita rasmiy til bor — pilipino (asosida tagal tili) va ingliz tili.
Filippin — dunyoda Vatikandantashqari ajralish taqiqlangan yagona mamlakat.
Shaharlar
Filippinning 20 ta eng yirik shahri:
| Eng yirik shaharlar (Filippin) | |||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| № | Shahar | Mintaqa | Aholi | № | Shahar | Mintaqa | Aholi | ||||
| 1 | Keson-Siti | Poytaxt mintaqasi | 2 679 450 | 11 | Dasmarinyas | IV-A mintaqasi | 556 330 | ||||
| 2 | Manila | Poytaxt mintaqasi | 1 660 714 | 12 | Kagayan-de-Oro | X mintaqasi | 553 966 | ||||
| 3 | Kalukan | Poytaxt mintaqasi | 1 378 856 | 13 | Paranyak | Poytaxt mintaqasi | 552 660 | ||||
| 4 | Davao | XI mintaqasi | 1 363 337 | 14 | Las-Pinyas | Poytaxt mintaqasi | 532 330 | ||||
| 5 | Sebu | VII mintaqasi | 798 809 | 15 | General-Santos | XII mintaqasi | 529 542 | ||||
| 6 | Zamboanga | IX mintaqasi | 774 407 | 16 | Makati | Poytaxt mintaqasi | 510 383 | ||||
| 7 | Antipolo | IV-A mintaqasi | 633 971 | 17 | Bakolod | VI mintaqasi | 499 497 | ||||
| 8 | Pasig | Poytaxt mintaqasi | 617 301 | 18 | Muntinlupa | Poytaxt mintaqasi | 452 493 | ||||
| 9 | Tagig | Poytaxt mintaqasi | 613 343 | 19 | San-Xose-del-Monte | III mintaqasi | 439 090 | ||||
| 10 | Valensuela | Poytaxt mintaqasi | 568 928 | 20 | Marikina | Poytaxt mintaqasi | 424 610 | ||||
| Filippin, 2007-yilgi aholi ro‘yxati | |||||||||||
Tillar
Turli hisob-kitoblarga ko‘ra, Filippinda 130 dan 195 tagacha til ishlatiladi. Ularning deyarli barchasi malay-polineziya tillari ((avstroneziya tillari oilasi)ga mansub. Ayrim jamoalarda xitoy tilining mahalliy ko‘rinishlari va kreol tili chabakano.
ham ishlatiladi. Filippinning davlat tili — tagal tili (tagalogyoki pilipino), aniqrog‘i, ingliz va ispan tillaridan ko‘plab o‘zlashmalar olgan me’yorlashtirilgan shakli — filippin tilidir. Bu til, asosan, Manila aglomeratsiyasiaholisining ona tilidir. 12-noyabr 1937-yilda Filippinning birinchi Milliy assambleyasi mamlakat milliy tilining asosi bo‘ladigan tilni tanlash maqsadida barcha mahalliy shevalarni o‘rganish va ko‘rib chiqish uchun Milliy til institutini tashkil etish haqidagi qonunni qabul qilgan. Ko‘p o‘tmay institut milliy tilga tagal tilini asos qilib olishni tavsiya etgan. 31-dekabr 1937-yilda prezident Manuel Keson tagal tiliga asoslangan tilni Filippinning milliy tili deb e’lon qilgan. Hozirda u lingva franka (umumiy muloqot tili) vazifasini o‘tab, mamlakatdagi turli tillarda so‘zlashuvchi xalqlarni birlashtiradi. Filippinliklar kundalik nutqda tagal tilini ingliz tili bilan aralashtirib gapirishadi, bu «taglish».
deb ataladi. Aholining aksariyati Filippin tillari avstroneziya oilasiga mansub tillarda so‘zlashadi. Eng keng tarqalganlari — tagal, sebuan tili, ilokano tili, bikol tili, hiligaynon tili, pangasinan tili, kapampangan tili, varay-varay tili. Aholining salmoqli qismi ingliz tilini biladi. Shuningdek, ispan tili (3 %), ispanchakreol tili chabakano (1 %), arab tili va xitoy tili. Filippindagi ispan tili uch asrdan ortiq vaqt (1571—1898) mamlakatning yagona yozma tili bo‘lgan. Ammo Ispaniyaning juda uzoqda joylashgani sababli u mahalliy aholining aksariyati uchun ona tiliga aylanmagan. Ispaniya–Amerika urushi 1898-yilda Filippinning AQShnazorati ostiga o‘tishi bilan yakunlangan. Shunga qaramay, ispan tili 1950-yillar boshigacha mamlakatning an’anaviy umumiy muloqot tili bo‘lib qolgan, keyin esa Amerika hukumati uni ingliz tilibilan almashtirishga intilgan. Dastlab ispan tili 1973-yilgi Konstitutsiyaga ko‘ra rasmiy maqomini yo‘qotgan, 1986-yildan so‘ng maktablarda majburiy fan sifatida o‘qitilishi to‘xtatilgan va faqat 2008-yilda maktab dasturiga yana majburiy fan sifatida qaytarilgan. Bundan tashqari, Filippinning barcha mahalliy tillari , jumladan eng muhim bo‘lgan filippin tili ham lug‘at tarkibining 40 %igacha yetadigan ispancha so‘zlarning katta qatlamini saqlab qolgan. Filippinda ingliz tili ayniqsa ilm-fan, ta’lim va matbuotda keng qo‘llanadi.
Din

</gallery>
Katoliklik ka aholining 80,6 %i, protestantlik ka 8,2 %i, boshqa xristian dinlariga 3,4 %i, islom ga 5,6 %i e’tiqod qiladi, filippinliklarning qariyb 2 %i an’anaviy e’tiqodlarga, 1,9 %i esa boshqa dinlarga (hinduizm, iudaizm, bahoiylik) (2020).
Iqtisodiyot

Filippin iqtisodiyoti dunyoda 33-o‘rinni egallaydi. XVJ bahosiga ko‘ra, Filippinning 2016-yilgi YaIMi 310,312 milliard AQSh dollarini tashkil qiladi. Filippin asosan yarimo‘tkazgichlar va elektronika, transport vositalari, kiyim-kechak, mis buyumlar, neft mahsulotlari, kokos moyi va mevalarni eksport qiladi. Filippin, asosan, AQSh, Yaponiya, Xitoy, Singapur, Janubiy Koreya, Niderlandiya, Gonkong, Germaniya, Tayvan va Tailandbilan savdo qiladi. Filippinning milliy valyutasi — Filippin pesosi.
Filippin qishloq xo‘jaligiga asoslangan iqtisodiyotdan ishlab chiqarish va xizmat ko‘rsatish iqtisodiyotiga o‘tayotgan yangi sanoatlashgan mamlakatdir. Mamlakatda mehnatga layoqatli yoshdagi taxminan 40 813 000 kishi bor. Ularning qariyb 30 %i qishloq xo‘jaligida band bo‘lib, bu tarmoq YaIMning taxminan 14 %ini beradi. Sanoatda ishchilarning qariyb 14 %i band, sanoat sektori YaIMning taxminan 30 %ini tashkil etadi. Mehnatga layoqatli aholining 47 %i xizmat ko‘rsatish sohasida ishlaydi va bu soha YaIMning 56 %ini ta’minlaydi.
14-dekabr 2014-yil holatiga ko‘ra, mehnatga layoqatli aholining 6 %i ishsiz bo‘lgan. Inflyatsiya darajasi 3,7 %ni tashkil etgan. 2013-yil oktabr holatiga ko‘ra, yalpi xalqaro zaxiralar 83 milliard AQSh dollarini tashkil qilgan. Tashqi qarzning YaIMga nisbati kamayishda davom etgan: 2014-yil martda 38,1 % bo‘lgan, 2004-yilda esa rekord darajadagi 78 %ga yetgan. Mamlakat sof importchi hisoblanadi.
Ikkinchi jahon urushidan keyin Filippin iqtisodiyoti holati bo‘yicha Sharqiy va Janubi-Sharqiy Osiyoda Yaponiyadan keyin ikkinchi o‘rinda bo‘lgan. Ammo 1960-yillarda boshqa mamlakatlar Filippindan o‘zib keta boshlagan. Prezident Ferdinand Markos hukmronligi davrida iqtisodiy turg‘unlik va siyosiy beqarorlik kuzatilgan. Iqtisodiy o‘sish sekinlashgan, pasayish davrlari yuz bergan. Faqat 1990-yillarda iqtisodiyotni erkinlashtirish dasturi tufayli tiklanish boshlangan.
1997-yilda Filippin iqtisodiyotiga Osiyodagi moliyaviy inqirozkuchli ta’sir ko‘rsatgan va natijada mamlakat fond bozori hamda peso qiymati tushgan. Biroq inqiroz Filippinga Osiyodagi qo‘shnilariga qaraganda uncha kuchli ta’sir qilmagan. Bunga asosan hukumatning moliya sohasidagi ehtiyotkor siyosati sabab bo‘lgan. XVJning iqtisodiyotni 10 yil davomida kuzatishi ortidan Filippinning iqtisodiy o‘sishi jadallashgan. Taraqqiyot belgilari paydo bo‘lgan. 2004-yilda YaIM 6,4 %ga, 2007-yilda 7,1 %ga o‘sgan; bu ko‘rsatkichlar oldingi uch o‘n yillikdagidan yuqori. 1966—2007-yillarda YaIMning o‘rtacha yillik o‘sishi 1,45 %ni tashkil qilgan, taqqoslash uchun Janubiy Osiyo va Tinch okeani mintaqasi mamlakatlarida taxminan 5,96 % bo‘lgan. Filippinliklarning 45 %i kuniga taxminan 2 $ daromad topadi.
Xorijda ishlayotgan filippinliklarning qarindoshlariga yuboradigan pul o‘tkazmalari Filippin iqtisodiyotiga kiritiladigan xorijiy investitsiyalardan ko‘proq. Pul o‘tkazmalari 2010-yilda eng yuqori darajaga yetib, mamlakatga YaIMning 10,4 %i miqdorida mablag‘ yuborilgan. 2012 va 2014-yillarda o‘tkazmalar YaIMning qariyb 8,6 %ini tashkil etgan, chet eldan har yili o‘rtacha 28 milliard AQSh dollari yuboriladi. Mintaqalar rivojlanishi notekis: ayniqsa Metro Manila mintaqasi boshqalarga qaraganda tezroq rivojlanmoqda. Hukumat boshqa hududlarga investitsiyalarni rag‘batlantirish choralarini ko‘rmoqda. Ayrim cheklovlarga qaramay, turizm va biznes jarayonlarini autsorsing qilish kabi xizmat ko‘rsatish sohalari mamlakat iqtisodiy o‘sishining eng istiqbolli yo‘nalishlari hisoblanadi.
Goldman Sachs Filippinni istiqbolli «Keyingi o‘n bir» iqtisodiyot ro‘yxatiga kiritgan, ammo bu ro‘yxatda Xitoy va Hindiston Filippindan oldinda turadi. Goldman Sachs prognoziga ko‘ra, 2050-yilda Filippin iqtisodiyoti dunyoda 20-o‘rinni egallaydi. HSBC fikricha, 2050-yilda Filippin iqtisodiy rivojlanish bo‘yicha dunyoda 16-o‘rin, Osiyoda 5-o‘rin va Janubi-Sharqiy Osiyoda 1-o‘rinda bo‘ladi. Filippin Jahon banki, Xalqaro valyuta jamg‘armasi, Jahon savdo tashkiloti (JST) va Osiyo taraqqiyot banki a’zosidir.
Filippinda yagona eng kam ish haqimavjud emas: u provinsiyalar va iqtisodiy faoliyat turlariga ko‘ra alohida belgilanadi. 2019-yil holatiga ko‘ra, eng kam ish haqi 270 pesodan (5,18 dollar) boshlab, kuniga qishloq xo‘jaligi sohasidagi Ilokos mintaqasida 537 pesogacha ($10,30).
Afzalliklari: xorijiy investorlar uchun ochiqlik. Qishloq xo‘jaligida mehnat unumdorligining o‘sishi. bananlar va ananaslareksporti. Chet elda ishlayotgan fuqarolarning katta miqdordagi pul o‘tkazmalari.
Zaif tomonlari: energetika muammolari rivojlanish imkoniyatlarini cheklaydi. Infratuzilma yetarli darajada rivojlanmagan. Fuqarolar jamg‘armalari ozligi sababli xorijiy moliyaviy mablag‘larga qaramlik yuqori. Kam unumli natural xo‘jalik.
Bugungi kunda Filippin agrar-sanoat mamlakatidir. Sanoatning eng rivojlangan tarmoqlari — elektronika, to‘qimachilik, kimyo, yog‘ochga ishlov berish, oziq-ovqat va farmatsevtika. Qishloq xo‘jaligiga baliqchilik va o‘rmon xo‘jaligi ham kiradi. Filippin kokos yong‘og‘i, banan, guruch va ananasning yirik eksportchisidir. Eng muhim savdo hamkorlari — AQSh, Tayvan, Germaniya, Yaponiya, Gonkong. Mamlakatda transport infratuzilmasi — avtomobil yo‘llari, daryo va dengiz transporti, shuningdek temiryo‘llar ancha yaxshi rivojlangan. Eng yirik portlari: Davao, Manila va Sebu.
Madaniyat

Filippin madaniyati Sharq va G‘arb madaniyati unsurlarini o‘zida mujassamlashtiradi. U turli Osiyo mamlakatlari, shuningdek Ispaniya va Amerika madaniyatlarining tarkibiy qismlarini qamrab oladi.
Barrio fiestalar (mahalla festivallari) deb ataladigan, homiy avliyolar xotirasiga bag‘ishlangan an’anaviy bayramlar keng tarqalgan. Ular ziyofat, musiqa va raqs bilan o‘tadi. Monorines va Sinulog festivallari eng mashhurlaridandir.
Biroq ayrim an’analar o‘zgarib bormoqda yoki asta-sekin unutilmoqda. Filippinning Bayan milliy raqs guruhi turli an’anaviy raqslarni namoyish etadi. U bambuk tayoqlari bilan ijro etiladigan tinikling va singkil raqslari orqali ayniqsa mashhur.
Amerika va Ispaniya mustamlakachiligining oqibatlari
Ispan merosining eng sezilarli belgilaridan biri filippinliklar orasida ispancha ism va familiyalarning keng tarqalganidir. Biroq ispancha ism va familiya uning egasi albatta ispan kelib chiqishiga ega ekanini bildirmaydi. Osiyoda noyob bo‘lgan bu xususiyat mustamlaka general-gubernatori Narsiso Klaveriya Salduaning Filippin aholisi orasida ispan familiyalari va urf-odatlarini yoyish haqidagi farmoni natijasida paydo bo‘lgan. Ko‘plab ko‘cha, shahar va provinsiyalar nomlari ham ispancha. Ispan me’morchiligi ham Filippinda o‘z izini qoldirgan: ko‘plab shaharlar markaziy maydon yoki Plasa Mayor maydoni atrofida rejalashtirilgan. Ammo ispan an’analariga muvofiq qurilgan binolarning ko‘pi Ikkinchi jahon urushi davrida vayron qilingan. Ayrimlari, asosan cherkovlar, hukumat binolari va universitetlar saqlanib qolgan. Barokko uslubidagi to‘rtta Filippin cherkovi YUNESKO Jahon merosi ro‘yxatiga kiritilgan. Bular — Avliyo Avgustin cherkovi (Manila), Paoay cherkovi ( Shimoliy Ilokos provinsiyasi), Nuestra Senyora de la Asunsion (Muqaddas Mariya) cherkovi Janubiy Ilokos da va Santo-Tomas-de-Vilyanueva cherkovi Iloiloda joylashgan.
Vigan ham ispan uslubida saqlanib qolgan inshootlari bilan mashhur. Iloiloda Amerika istilosi davrida qurilgan ko‘plab mustamlaka binolarini ham ko‘rish mumkin. Ayniqsa Kalle Real ko‘chasida o‘sha davrga oid ko‘plab tijorat binolari mavjud.
Biroq mamlakatning ayrim hududlarida, masalan Batanesda, turmush tarzidagi farqlar uncha sezilmaydi. Bu yerda ispan va filippin ta’siri qorishgan, binolar ohaktosh va marjondan qurilgan. Idyangs va Ivatan qal’alari ispanlar istilosigacha Filippinning asosiy mudofaa inshootlari bo‘lgan.
Ingliz tilining keng qo‘llanishi filippinliklarga Amerika ta’sirining namunasidir. Bu zamonaviy Amerika madaniyatini qabul qilishga yordam beradi. Buni filippinliklarning tez ovqatlanish shoxobchalariga, Amerika kinosi va musiqasiga qiziqishida ko‘rish mumkin. Ko‘plab ko‘cha burchaklarida tez ovqatlanish shoxobchalari mavjud. Filippinda Amerikaning tez ovqatlanish tarmoqlari paydo bo‘lgan bo‘lsa-da, ular Goldilocks va Jollibee kabi mahalliy tarmoqlarni siqib chiqara olmagan.
Raqs
Filippin musiqasi doim o‘zgarib borganidek, raqslar ham muntazam rivojlanadi. Mustamlakadan oldingi davrda Filippindagi turli qabilalarda juda ko‘p xilma-xil raqslar mavjud bo‘lgan. Bu mamlakat raqs madaniyati rang-barangligidan dalolat beradi. Ispanlar kelishidan oldin Luson va Visay orollaridagi qabila raqslari juda o‘xshash edi. Mindanao orolida raqslarda musulmon xalqlarining raqslariga xos xususiyatlar yaqqol namoyon bo‘ladi; Zamboanga orolida esa ispanlarning raqslarga ta’siri juda kam bo‘lgan[manba 280 kundan beri ko‘rsatilmagan].
Filippinliklar raqslardan marosimlarda foydalanadi, ular inson hayotining turli davrlarini aks ettiradi. Ispanlar hukmronligi vaqtida ko‘plab raqslarga rondalya musiqasi jo‘r bo‘lgan; bu musiqa odatda 14 torli bandurriyalarda ijro etiladi. Mazkur va boshqa torli cholg‘ular Filippinga kirib kelib, keng tarqalgan[manba 280 kundan beri ko‘rsatilmagan].
Filippinda yaxshi ma’lum bo‘lgan tinikling raqsi rondalya ansambli jo‘rligida ikkita bambuk tayoq yordamida ijro etiladi. Odatda raqs qishloq aholisi kuladigan sahnadan boshlanadi. Raqs oxirida bambuk tayoqlar chalishtiriladi. Bambuk tayoqlar musulmon raqsining unsurlari bor singkil raqsida ham ishlatiladi. Hozir raqslar juda xilma-xil: nafis baletdan tortib ko‘cha breykdansigacha uchraydi[manba 280 kundan beri ko‘rsatilmagan].
Oshxona
Filippin oshxonasi bir necha asr davomida Osiyo, malay-polineziya va ayniqsa Xitoy hamda Ispaniya oshxonasi va Amerika oshxonasiunsurlarini o‘zlashtirib, mahalliy mahsulotlarga moslashtirgan. Shu tariqa filippin milliy taomlari shakllangan. Taomlar juda oddiy, masalan, qovurilgan baliq va guruchdan tortib, murakkabroq paelya va kosidokabi fiesta bayrami.
uchun tayyorlanadigan taomlargacha xilma-xildir. Mashhur taomlar: lechon, adobo, sinigang, kare-kare[ingl.], tapa, krispi pata, pansit, lumpiya va halo-halo. Ovqat tayyorlashda Filippinda yetishtiriladigan quyidagi mahsulotlar ishlatiladi: kalamondin, kokos yong‘oqlari, saba (yashil bananlar), mango, xanos balig‘i va baliq sousi. Filippinliklar odatda kuchli iforlarni yoqtiradi, biroq ularning oshxonasi qo‘shni xalqlarnikidek achchiq emas.
Ayrim Osiyo mamlakatlaridan farqli ravishda filippinliklar ovqatni tayoqchalar bilan yemaydi, G‘arb uslubidagi oshxona anjomlaridan foydalanadi. Guruch Filippin oshxonasining asosiy oziq-ovqat mahsulotidir. Bu yerda bulyonli dimlamalar va asosiy taomlar ko‘p, ehtimol shuning uchun pichoq va sanchqi o‘rniga qoshiq va sanchqi keng qo‘llanadi.
Kamayan deb ataladigan, toza o‘ng qo‘l bilan ovqatni og‘izga olib borib yeyish an’anasi ilgari qishloqlarda ko‘proq tarqalgan edi. Ammo kamayan usulini joriy etgan filippin restoranlari ko‘paygani sababli u tez ommalashdi. Xuddi shu sababli armiyada mashhur bo‘lgan «budl-fayt» deb ataladigan ovqatlanish usuli ham tarqaldi. Bunda ovqat banan barglariga tortiladi va bir bargdagi ovqatni bir necha kishi birgalikda yeydi.
O‘yinlar
Lukson, baka patiyentero, piko va tumbang preso kabi an’anaviy Filippin o‘yinlari yoshlar orasida hanuz keng tarqalgan. Sungka — an’anaviy filippin stol o‘yini. Bayramlar vaqtida karta o‘yinlari mashhur bo‘lib, pusou va tongits kabi ayrimlari noqonuniy qimor o‘yinlaridir. Filippinning ba’zi aholi punktlarida majiang.
o‘ynaladi. Sabong yoki xo‘roz urishtirish filippinlik erkaklar orasidagi yana bir mashhur ko‘ngilochar mashg‘ulot bo‘lib, u ispanlar kelishidan ancha oldin mavjud bo‘lgan. Magellanning yilnomachisi Antonio Pigafetta tomonidan yozilgan bu mashg‘ulotning ilk tavsifi Taytau qirolligiga taalluqlidir. Yo-yo Filippinda mashhur o‘yinchoq bo‘lib, uning zamonaviy shaklini Pedro Flores yaratgan. Nomi ilokano tilidan olingan.
Ommaviy axborot vositalari
Ommaviy axborot vositalari asosan filippin tili va ingliz tilida efirga chiqadi. OAV boshqa Filippin tillari dan, xususan visay tillaridan ham foydalanadi. Bu tillarda asosan radioeshittirishlar uzatiladi va radio mamlakatning eng olis hududlarida ham ishlaydi. ABS-CBN, GMA va TV5 telekanallari eng ko‘p talab qilinadi, radio ham keng tarqalgan.
Davlat telekompaniyasi — PTV (People’s Television Network («Xalq televideniyesi tarmog‘i») shu nomdagi telekanalni o‘z ichiga oladi. Davlat radiokompaniyasi — PBS (Philippine Broadcasting Service («Filippin radioeshittirish xizmati») Radyo ng Bayan, Radyo Magasin, Business radio, Sports radio va Radyo Pilipinas radiotarmoqlarini qamrab oladi.
Ta’lim

Filippinda K-6-4-2 asosiy ta’lim tizimi amal qiladi: bir yil bolalar bog‘chasi, olti yil boshlang‘ich ta’lim, to‘rt yil quyi o‘rta ta’lim va ikki yil yuqori o‘rta ta’lim.
Fan va san’at
Mamlakat hududida qadimiy astronomik rasadxona — — Manila rasadxonasimavjud. Rasadxonaning XIX asr dagi asosiy vazifasi tayfunlarni bashorat qilish bo‘lgan. Filippinning milliy raqsi — tinikling.
Filippin ilm-fan va texnika rivojiga muntazam mablag‘ ajratadi. Mamlakatda ilm-fan va texnikani rivojlantirish loyihalarini ishlab chiqish va amalga oshirish bilan Fan va texnologiyalar departamenti shug‘ullanadi. Filippin ilm-fani va texnikasiga hissa qo‘shgan olimlar mukofotlar bilan taqdirlanadi. Oziq-ovqat texnologiyalari sohasidagi mashhur filippinlik olimlar, jumladan Mariya Orosa, «kalamansi nip», «soyalak» va «banan ketchupi»[manba 490 kundan beri ko‘rsatilmagan].
Filippinlik pediatr Fe del Mundo pediatriyaga oid fundamental ishi bilan tanilgan. Paulo Kampos ushbu sohadagi ishlari uchun «yadro tibbiyotining otasi» deb atalgan shifokor; Ramon Barba esa daraxtda ko‘p gul hosil qiladigan mango navini yaratgan bog‘bon olimdir[manba 490 kundan beri ko‘rsatilmagan].
1960-yilda Xalqaro sholi tadqiqot instituti tashkil etilgan. Uning bosh qarorgohi Los-Banyos, Laguna shahrida joylashgan va u yangi sholinavlarini yaratish bilan shug‘ullanadi. 1996-yilda Filippin o‘zining birinchi Agila-1[ingl.]sun’iy yo‘ldoshini sotib oldi. 2016-yilda esa mamlakat birinchi Diwata-1[ingl.]mikrosun’iy yo‘ldoshini uchirdi, undan keyin yana 5 tasini[manba 490 kundan beri ko‘rsatilmagan].
Turizm

Filippinning yirik shaharlaridan biri — Manila— Lusonorolida joylashgan. U davlat poytaxti, asosiy madaniy va iqtisodiy markazidir. Manila Katta Manilakonurbatsiyasining markazi bo‘lib, aholisi 12 million kishini tashkil etadi. Uning tarkibiga Keson-Siti, Kalukan va Pasay kabi yirik shaharlar kiradi. Manilada Filippin Milliy muzeyi, Santo-Tomas tabiat tarixi va antropologiya muzeyi, Metropoliten san’at muzeyi joylashgan. Tarixiy Intramuros markazida XVI—XVIII asrlarga oid istehkomlar, cherkovlar, uylar va botanika bog‘i bor. Sayyohlarga Manila bo‘ylab tanishtiruv sayohatlari, Taalko‘liga ekskursiyalar, havodan safari va folklor tomoshalari taklif etiladi.
Filippin o‘z plyajlari va go‘zal marjon riflaribilan mashhur. Eng taniqli sayyohlik kurortlari arxipelag janubidagi Borakay, Sebu, Bohol va Palavanorollarida joylashgan. Sayyohlarga plyajda dam olish bilan birga faol dam olish turlari — kruizlar, dayving, syorfingtaklif etiladi. Filippin arxipelagining shimolida joylashgan va Maniladan borish qulay bo‘lgan Mindorooroli jozibador va jadal rivojlanayotgan sayyohlik manzilidir.
Orollarda 35 ta milliy bog‘ mavjud (eng kattasi — Maunts-Iglit — Bako), hayvonot dunyosini muhofaza qilish hududlari va o‘rmon qo‘riqxonalari ham bor. Sayyohlarni eng ko‘p qiziqtiradigan yirik tabiiy obyektlar — Apo, Taal, Mayonva Kanlaon tog‘lari bo‘lib, ular Luson va Mindanao.
orollarida joylashgan. Filippin tabiiy va ijtimoiy-madaniy dam olish resurslariga boy. Hozir orollarda turizmning deyarli barcha turlari taklif etiladi: plyaj, ekstremal, sport, ekologik, ma’rifiy, seks-turizm. Mamlakatdagi siyosiy beqarorlik, musulmon va xristian jamoalari o‘rtasidagi nizolar turizmga salbiy ta’sir qiladi. Bundan tashqari, musson iqlimi va 6 oydan ortiq davom etadigan yomg‘irli mavsum plyaj turizmining rivojlanishiga to‘sqinlik qiladi.
Adabiyotlar
- Филиппинские острова // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
- Филиппины в малайском мире. МИИ. Вып. V. — М., 1994. — 120 с.
- Сумленова Е. В. Острова сампагиты. М., 1995.
- Пугачёва Е. В., Серебрякова С. О. Филиппины. Путеводитель серии «Глазами очевидца». — М.: Ардженто Груп. 2006. — 208 с., илл. — ISBN 5-902839-06-8
- Новосад Е. В. Филиппины: сон наяву. // Государственное управление ресурсами, 2009, № 2, с. 90-113.
- Поспелов Е. М. Географические названия мира. Топонимический словарь / отв. ред. Р. А. Агеева. — 2-е изд., стереотип. — М.: Русские словари, Астрель, АСТ, 2002. — 512 с. — 3000 экз. — ISBN 5-17-001389-2.
- Как живут Филиппины 21 декабря 2013 г.
- Agoncillo, Teodoro A. History of the Filipino People. — 8th. — Garotech Publishing, 1990. — ISBN 978-9718711064.
- Armes, Roy. Third World Film Making and the West. — University of California Press, 1987. — ISBN 978-0-520-90801-7.
- Chandler, David P.; Steinberg, David Joel. In Search of Southeast Asia: A Modern History (англ.). — revised 2nd. — University of Hawaii Press[англ.], 1987. — ISBN 978-0-8248-1110-5.
- De Borja, Marciano R. Basques in the Philippines. — University of Nevada Press[англ.], 2005. — ISBN 978-0-87417-590-5.
- Dumont, Jean-Paul. Visayan Vignettes: Ethnographic Traces of a Philippine Island (англ.). — Chicago: University of Chicago Press, 1992. — ISBN 978-0-226-16954-5.
- Fox, Robert B. The Tabon Caves: Archaeological Explorations and Excavations on Palawan (англ.). — National Museum, 1970.
- The Pacific Basin: A History of Its Geographical Exploration (англ.) / Friis, Herman Ralph. — American Geographical Society, 1967.
- Go, Julian; Foster, Anne L. The American Colonial State in the Philippines: Global Perspectives (англ.). — Duke University Press, 2003. — ISBN 978-0-8223-3099-8.
- Halili, Maria Christine N. Philippine History. — Rex Bookstore, 2004. — ISBN 978-9712339349.
- Hirahara, Naomi. Distinguished Asian American Business Leaders (англ.). — Greenwood Publishing, 2003. — ISBN 978-1-57356-344-4.
- Kurlansky, Mark. The Basque History of the World. — Nueva York: Walker & Company, 1999. — ISBN 978-0-8027-1349-0.
- McAmis, Robert Day. Malay Muslims: The History and Challenge of Resurgent Islam in Southeast Asia (англ.). — Wm. B. Eerdmans Publishing[англ.], 2002. — ISBN 978-0-8028-4945-8.
- Munoz, Paul Michel. Early Kingdoms of the Indonesian Archipelago and the Malay Peninsula (англ.). — Singapore: Editions Didier Millet[англ.], 2006. — ISBN 978-9814155670.
- Osborne, Milton E. Southeast Asia: An Introductory History. — 9th. — Allen & Unwin, 2004. — ISBN 978-1-74114-448-2.
- The Report: Philippines 2009. — Oxford Business Group, 2009. — ISBN 978-1-902339-12-2.
- Price, Michael G. America at War: the Philippines, 1898–1913 (англ.). — Westport, CT: Greenwood, 2002. — ISBN 978-0-275-96821-2.
- Ring, Trudy; Salkin, Robert M.; La Boda, Sharon. International Dictionary of Historic Places: Asia and Oceania (англ.). — Taylor & Francis, 1996. — ISBN 978-1-884964-04-6.
- Rottman, Gordon L. World War 2 Pacific Island Guide – A Geo-Military Study (англ.). — Westport, CT: Greenwood Press, 2002. — ISBN 978-0-313-31395-0.
- Rowthorn, Chris; Bloom, Greg. Philippines. — 9th. — Lonely Planet, 2006. — ISBN 978-1-74104-289-4.
- Scott, William Henry. Prehispanic Source Materials for the Study of Philippine History (англ.). — Quezon City: New Day Publishers, 1984. — ISBN 978-9711002275.
- Scott, William Henry. Barangay: Sixteenth-century Philippine Culture and Society (англ.). — Ateneo de Manila University Press[англ.], 1994. — ISBN 978-9715501354.
- Solheim, Wilhelm G., I. I. Archeology and Culture in Southeast Asia. — University of the Philippines Press[англ.], 2006. — ISBN 9789715425087.
- Spate, Oskar H. K. Magellan's Successors: Loaysa to Urdaneta. Two failures: Grijalva and Villalobos // The Spanish Lake – The Pacific since Magellan (англ.). — Taylor & Francis, 1979. — Vol. I. — ISBN 978-0-7099-0049-8.
- Tarling, Nicholas. Part Two – From c. 1500 to c. 1800 // The Cambridge History of Southeast Asia. — Cambridge, RU: Cambridge University Press, 1999. — Т. 1. — ISBN 978-0-521-66370-0.
- Tarling, Nicholas. From World War II to the Present // The Cambridge History of Southeast Asia. — Cambridge University Press, 2000. — Т. 4. — ISBN 978-0-521-66372-4.
- Tople, Lily Rose R.; Nonan-Mercado, Detch P. Philippines. — Marshall Cavendish, 2002. — ISBN 978-0-7614-1475-9.
- Ure, John. Telecommunications Development in Asia. — Hong Kong University Press[англ.], 2008. — ISBN 9789622099036.
- Zaide, Gregorio F. Philippine Political and Cultural History (англ.). — Philippine Education Co, 1957.
- Zanini, Gianni. Philippines: From Crisis to Opportunity : Country Assistance Review (англ.). — World Bank Publications, 1999. — ISBN 978-0-8213-4294-7.
- Zialcita, Fernando Nakpil. Authentic Though not Exotic: Essays on Filipino Identity (англ.). — Quezon City: Ateneo de Manila University Press[англ.], 2005. — ISBN 978-9715504799.
- Zibart, Eve. The Ethnic Food Lover's Companion: Understanding the Cuisines of the World (англ.). — Menasha Ridge Press, 2001. — ISBN 978-0-89732-372-7.
- Philippines in Figures 2014. Philippine Statistics Authority. Дата обращения: 16 ноября 2014. Архивировано из оригинала 20 апреля 2015 года.
Havolalar
Vikimedia ombori: Atlas: Филиппины
- Filippin Respublikasining rasmiy sayti (ingl.)
- Filippin Senatining rasmiy sayti (ingl.)
- Filippin Vakillar palatasining rasmiy sayti (ingl.)
- Jahon bankining Filippin savdo statistikasi sharhi (ingl.)
- Filippinning asosiy rivojlanish prognozlari International Futures manbasidan (ingl.)
- Filipinana.net — bepul raqamli kutubxona va tadqiqot portali (ingl.). Arxivlangan: asl nusxa 17-dekabr 2008-yil.