Vaqtni o‘lchash

vaqt
 t, τ
O‘lchamlik T
O‘lchov birliklari
SI s
SGS s
Vaqtni kuzatish uchun soatlar

Vaqt — fizik va psixik jarayonlarning kechish shakli, o‘zgarish yuz berishining zaruriy sharti. U falsafa va fizikaning asosiy tushunchalaridan biri, barcha obyektlarning mavjudlik davomiyligini o‘lchovchi va jarayonlarda ularning holatlari ketma-ket almashinishini, jarayonlarning o‘zini, o‘zgarish hamda rivojlanishni tavsiflovchi kattalikdir. Shuningdek, u yagona fazo-vaqtning koordinatalaridan biri. Yagona fazo-vaqt haqidagi tasavvurlar nisbiylik nazariyasida rivojlantiriladi.

Falsafada vaqt — qaytmas oqim (faqat bir yo‘nalishda — o‘tmishdan hozirgi zamon orqali kelajak).

Metrologiyada vaqt — fizik kattalik, Xalqaro kattaliklar tizimi (ingl. International System of Quantities, frans. Système International de grandeurs, ISQ)dagi yettita asosiy kattalikdan biridir; vaqtning «sekund» — yettita asosiy birlikdan biri hisoblanadi va Xalqaro birliklar tizimiga kiradi (SI) (frans. Le Système International d’Unités, SI, ingl. International System of Units, SI).

Tilshunoslikda feʼl zamoni, rus tilidagi terminologiyaga ko‘ra, grammatik kategoriyalardan biri hisoblanadi (feʼlga xos).

Qo‘llaniladigan belgilar

Vaqtni belgilash uchun odatda lotin alifbosi t — lot. tempus («vaqt») yoki yunon alifbosidagi τ belgisi ishlatiladi. Matematik formulalarda vaqt bo‘yicha differensiallash ko‘pincha differensiallanuvchi o‘zgaruvchi ustidagi nuqta bilan belgilanadi (masalan, Lagranj funksiyasi formulasida L(qi,q˙i,t), bunda qi — umumlashgan koordinatalar).

Vaqtning xossalari

Vaqt bir yo‘nalishda kechishi (qarang: Vaqt o‘qi), bir o‘lchamliligi hamda bir qancha simmetriya xossalariga ega bo‘lishi bilan tavsiflanadi.

Shuningdek, vaqt fizik kattalik sifatida muayyan sanoq tizimidagi davriy jarayonlar orqali ham aniqlanadi. Bunday tizimning vaqt shkalasi notekis (Yerning Quyosh atrofida aylanishi yoki inson pulsi kabi) yoki tekis bo‘lishi mumkin. Etalon sifatida tekis vaqtli sanoq tizimi «taʼrif bo‘yicha» tanlanadi; ilgari bu etalon, masalan, Quyosh tizimi jismlarining harakati (efemerid vaqti), hozir esa mahalliy etalon sifatida atom vaqti qabul qilingan. Sekund — 9 192 631 770 nurlanish davri bo‘lib, bu nurlanish atomning asosiy holatidagi ikki o‘ta nozik sath orasidagi seziy-133 atomi o‘tishiga mos keladi; bunda tashqi maydonlar taʼsirida buzilish bo‘lmaydi. Bu taʼrif tasodifiy emas, balki tajribaviy fizikaning hozirgi rivojlanish bosqichida insoniyatga maʼlum eng aniq davriy jarayonlarga asoslanadi.

Vaqtning yo‘nalishi

Hozirgi olimlarning ko‘pchiligi o‘tmish bilan kelajak orasidagi farqni fundamental deb hisoblaydi.

Stiven Hoking o‘zining «Vaqtning qisqacha tarixi» kitobida yozadi:

Fan qonunlari vaqtning «oldinga» va «orqaga» yo‘nalishlarini farqlamaydi. Biroq kelajakni o‘tmishdan ajratib turadigan kamida uchta vaqt o‘qi mavjud. Birinchisi — termodinamik o‘q, yaʼni tartibsizlik ortib boradigan vaqt yo‘nalishi; ikkinchisi — psixologik o‘q, yaʼni biz kelajakni emas, o‘tmishni eslaydigan yo‘nalish; uchinchisi — kosmologik o‘q, yaʼni Koinot siqilmay, kengayadigan yo‘nalish. Men psixologik o‘q amalda termodinamik o‘qqa teng ekanini ko‘rsatdim, demak, ikkalasi ham bir yo‘nalishda bo‘lishi kerak.

Yagona o‘tmish mavjudligi nihoyatda ishonarli deb hisoblanadi. Kelajakning turli «muqobil» variantlari mavjudligi yoki mavjud emasligi borasida olimlarning fikrlari turlicha.

Shuningdek, vaqtning kosmologik yo‘nalishi haqidagi faraz ham mavjud. Unga ko‘ra, vaqtning «boshlanishi» — Katta portlash, vaqtning kechishi esa Koinotning kengayishiga bog‘liq.

Vaqtga bog‘liqlik

Butun dunyomizning holati vaqtga bog‘liq bo‘lgani uchun, odatda, har qanday tizimning holati ham vaqtga bog‘liq bo‘lishi mumkin. Biroq ayrim istisno holatlarda biror kattalikning vaqtga bog‘liqligi nihoyatda kuchsiz bo‘ladi va katta aniqlik bilan bu xususiyatni vaqtga bog‘liq emas deb hisoblash mumkin. Agar bunday kattaliklar biror tizimning dinamikasini ifodalasa, ular saqlanuvchi kattaliklar yoki harakat integrallari deb ataladi. Masalan, klassik mexanikada izolyatsiyalangan tizimning to‘liq energiyasi, to‘liq impulsi va to‘liq impuls momenti harakat integrallari hisoblanadi.

Turli fizik hodisalarni uch guruhga ajratish mumkin:

  • statsionar — asosiy xususiyatlari vaqt davomida o‘zgarmaydigan hodisalar. Fazaviy portretda statsionar hodisa qo‘zg‘almas nuqta bilan ifodalanadi;
  • nostatsionar — vaqtga bog‘liqligi muhim bo‘lgan hodisalar. Nostatsionar hodisaning fazaviy portreti maʼlum trayektoriya bo‘ylab harakatlanadigan nuqta bilan ifodalanadi. Ular, o‘z navbatida, quyidagilarga bo‘linadi:
    • davriy — hodisada aniq davriylik kuzatilsa (fazaviy portret — yopiq egri chiziq);
    • kvazidavriy — qatʼiy maʼnoda davriy bo‘lmasa ham, kichik miqyosda davriy hodisaga o‘xshasa (fazaviy portreti — deyarli yopiq egri chiziq);
    • xaotik — davriy bo‘lmagan hodisalar (fazaviy portreti — maʼlum yuzani ozmi-ko‘pmi bir tekis qoplaydigan ochiq egri chiziq, attraktor);
  • kvazistatsionar — qatʼiy olganda nostatsionar bo‘lsa-da, evolyutsiyasining xarakterli vaqt ko‘lami masalada qiziqtirayotgan vaqt oralig‘idan ancha katta bo‘lgan hodisalar.

Vaqt konsepsiyalari

«Vaqt» tushunchasini izohlaydigan va tavsiflaydigan yagona umumiy qabul qilingan nazariya mavjud emas. Bu hodisani asoslash va tushuntirishga urinadigan ko‘plab nazariyalar taklif etilgan (ular yanada umumiy nazariyalar yoki falsafiy taʼlimotlarning tarkibiy qismi bo‘lishi ham mumkin).

Fanda qabul qilingan konsepsiyalar

Klassik fizika

Klassik fizikada vaqt uzluksiz kattalik, dunyoning aprior, hech narsa bilan belgilanmaydigan xususiyatidir. Uni o‘lchash uchun asos sifatida odatda davriy bo‘lgan, muayyan vaqt oralig‘ining etaloni deb qabul qilingan hodisalar ketma-ketligi olinadi. Bu soatlarning ishlash tamoyiliga asos bo‘ladi.

Davomiylik oqimi sifatida vaqt dunyodagi barcha jarayonlarning kechishini bir xil belgilaydi. Dunyodagi barcha jarayonlar qanchalik murakkab bo‘lmasin, vaqt oqimiga hech qanday taʼsir ko‘rsatmaydi. Shu sababli vaqt klassik fizikada mutlaq deb ataladi.

Mutlaq, haqiqiy matematik vaqt o‘z-o‘zidan va o‘z mohiyatiga ko‘ra, hech qanday tashqi narsaga bog‘liq bo‘lmagan holda bir tekis kechadi va boshqacha qilib davomiylik deb ham ataladi... Barcha harakatlar tezlashishi yoki sekinlashishi mumkin, biroq mutlaq vaqtning kechishi o‘zgarmaydi.Isaak Nyuton

Vaqtning mutlaqligi matematik jihatdan Nyuton mexanikasi tenglamalarining Galiley almashtirishlariga nisbatan invariantligi orqali ifodalanadi. O‘tmish, hozir va kelajakdagi barcha vaqt onlari bir xil huquqqa ega, vaqt bir jinslidir. Vaqtning kechishi dunyoning hamma joyida bir xil va o‘zgarmasdir. Har bir haqiqiy songa muayyan vaqt onini va, aksincha, har bir vaqt oniga haqiqiy sonni mos qo‘yish mumkin. Shunday qilib, vaqt kontinuumni hosil qiladi. Yevklid fazosi nuqtalarini arifmetikalashtirish (har bir nuqtaga son mos qo‘yish) singari, vaqtning hozirgi ondan cheksiz o‘tmishga va cheksiz kelajakka qadar bo‘lgan barcha nuqtalarini ham sonlar bilan ifodalash mumkin. Vaqtni o‘lchash uchun faqat bitta son kerak, yaʼni vaqt bir o‘lchamlidir. Vaqt oraliqlariga parallel vektorlarni mos qo‘yib, ularni to‘g‘ri chiziq kesmalari kabi qo‘shish va ayirish mumkin. Vaqtning bir jinsliligidan kelib chiqadigan eng muhim natija — energiyaning saqlanish qonuni ( (Nyoter teoremasi). Nyuton mexanikasi va Maksvell elektrodinamikasi tenglamalari vaqt ishorasi teskarisiga almashtirilganda o‘z shaklini o‘zgartirmaydi. Ular vaqtni teskari aylantirishga nisbatan simmetrik (T-simmetriya).

Vaqt klassik mexanikada va elektrodinamikada — qaytuvchan. Klassik mexanikada vaqtning qaytuvchanligi matematik jihatdan shunday ifodalanadi: klassik mexanika formulalarida vaqt quyidagi operator orqali ishtirok etadi: ∂2∂t2.

Klassik fizikada vaqt va fazo tushunchalarining bog‘liqligi impuls va energiya xossalari o‘rtasidagi bog‘lanish orqali namoyon bo‘ladi. Impulsning o‘zgarishi (uning saqlanishi fazo simmetriyasi — bir jinsliligi bilan bog‘liq) kuchning vaqtga oid xususiyati — kuch impulsi FΔt bilan, energiyaning o‘zgarishi esa (uning saqlanishi vaqtning shunga o‘xshash xossasiga bog‘liq) kuchning fazoviy xususiyati — bajargan ishi FΔr.

Termodinamika va statistik fizika

Termodinamikaning ikkinchi qonuniga ko‘ra, izolyatsiyalangan tizimda entropiya yo o‘zgarmaydi, yo ortadi (nomuvozanat jarayonlarda). Biroq termodinamikada vaqt tushunchasining o‘zi umuman ko‘rib chiqilmaydi, jarayonlar yo‘nalishi bilan vaqt oqimi yo‘nalishi o‘rtasidagi bog‘liqlik esa fizikaning ushbu sohasi doirasidan tashqarida qoladi.

Nomuvozanat statistik mexanikasida entropiyaning vaqt bilan bog‘liqligi yanada ochiq ifodalanadi: muvozanatda bo‘lmagan izolyatsiyalangan tizimning entropiyasi vaqt o‘tishi bilan statistik muvozanatga erishguncha ortadi. Yaʼni jarayonlarning yo‘nalishi vaqt oqimi yo‘nalishiga mos keladi, deb faraz qilinadi.

Alohida hodisa yoki obyektlarda emas, balki butun Koinotda vaqtning kechishi tezlashishi haqida turli taxminlar ilgari surilgan. Koinotning musbat tezlanish bilan kengayayotgani aniqlangani obyektiv voqelikka eng mos keladigan taxmin «qizib borayotgan» Koinot haqidagi faraz ekanini xulosa qilishga imkon beradi. Bunda fazo kengayishi alohida obyektlarning ham, butun Koinotning ham murakkablashishi bilan bir vaqtda yuz beradi.

Koinotning kengayishi musbat tezlanishga ega bo‘lishi va undagi obyektlarning murakkablashishi haqidagi kuzatuvlar bu o‘zaro bog‘liq jarayonlarda namoyon bo‘ladigan energiyaning doimiy oqimi mavjud, degan xulosaga olib keladi. Shunday qilib, vaqt — tashqaridan hodisalar ketma-ketligi sifatida idrok etiladimi yoki ichki tuyg‘u sifatida seziladimi — Koinot hajmiga kelib tushadigan va uning barcha tarkibiy qismlari tomonidan o‘zlashtiriladigan energiya oqimidir.

Obyektlarning xususiy vaqti ushbu energiyani o‘zlashtirish tezligi va mumkin bo‘lgan miqdorining turlichaligi natijasida paydo bo‘ladi. Shu bilan qaytmaslik yoki vaqtning «yarim o‘lchamliligi» hamda uning kechishining tezlashishi tushuntiriladi — Koinot hajmida energiya konsentratsiyasi muttasil ortadi. Bu holda vaqtning tezlashishi uchun Koinot hajmi uning o‘lchamlari kubiga, energiya tarqalishi mumkin bo‘lgan sirt esa faqat kvadratiga mutanosib ortishining o‘zi yetarli. Natijada nisbiy sirt maydoni ham, u orqali kirayotgan energiyani tarqatish imkoniyati ham Koinot o‘lchamlari kattalashgan sari kamayadi. Shu tufayli obyektlar energiyani tarqatish bilan emas, balki yangi ichki bog‘lanish darajalarini hosil qilish orqali chiqaradigan energiya ulushi ortadi.

Shunday qilib, vaqt obyektlarning murakkablashuviga, ortiqcha energiyani o‘z tuzilmasidan chiqara olmaganda esa ularning yemirilishiga olib keluvchi fizik hodisa sifatida taʼriflanadi; uning qaytmasligi va tezlashishi energiya konsentratsiyasining doimiy ortishi bilan bog‘liq.

Kvant fizikasi

Termodinamikadagi kabi, kvant mexanikasida ham vaqtning roli shunday: deyarli barcha kattaliklar kvantlangan bo‘lsa-da, vaqt tashqi, kvantlanmagan parametr bo‘lib qolgan. Vaqt operatorining kiritilishi t kvant mexanikasining asosiy tamoyillari bilan taqiqlanadi. Kvant mexanikasining asosiy tenglamalari vaqt ishorasiga nisbatan o‘z-o‘zidan simmetrik bo‘lsa-da, vaqt qaytmasdir, chunki o‘lchash jarayonida kvant-mexanik obyekt klassik o‘lchash asbobi bilan o‘zaro taʼsirlashadi. Kvant mexanikasida o‘lchash jarayoni vaqtga nisbatan nosimmetrik: u o‘tmishga nisbatan obyekt holati haqida ehtimollik maʼlumotini beradi, kelajakka nisbatan esa o‘zi yangi holat yaratadi.

Kvant mexanikasida noaniqlik munosabati vaqt bilan energiyani bog‘laydi: yopiq tizimda energiyaning saqlanish qonunini ikkita o‘lchash bilan tekshirish mumkin; ular orasidagi vaqt intervali Δt, natijaning aniqligi esa taxminan ℏ/Δt.

Kvant soatlarining aniqligi termodinamikaning fundamental qonunlari bilan chegaralangan. Vaqtni o‘lchash aniqligi qancha yuqori bo‘lsa, shuncha ko‘p erkin energiya issiqlikka aylanadi, yaʼni entropiya tezroq ortadi. Bu hodisa kvant fizikasi, termodinamika va vaqt o‘qi tushunchasi o‘rtasidagi bog‘liqlikni ko‘rsatadi.

Maxsus nisbiylik nazariyasi

Fizikadagi simmetriya
Almashtirish Tegishli
invariantlik
Tegishli
saqlanish
qonuni
↕ Siljitishlar (vaqt bo‘yicha) Bir jinslilik
(vaqtning)
…energiyaning
⊠ C, P, CP va T-simmetriyalar Izotroplik
(vaqtning)
…juftlikning
↔ Siljitishlar (fazo bo‘yicha) Bir jinslilik
(fazoning)
…impulsning
↺ Aylanishlar (fazo bo‘yicha) Izotroplik
(fazoning)
…impuls
momentining
⇆ Lorens guruhi (bustlar) Nisbiylik
Lorens kovariantligi
…massa markazi
harakatining
~ Kalibrlash
almashtirishi
Kalibrlash
invariantligi
…zaryadning

Relyativistik fizikada (Maxsus nisbiylik nazariyasi, MNN) ikkita asosiy postulat ilgari suriladi:

  1. vakuumdagi yorug‘lik tezligi bir-biriga nisbatan to‘g‘ri chiziqli va tekis harakatlanadigan barcha koordinata tizimlarida bir xil;
  2. tabiat qonunlari bir-biriga nisbatan to‘g‘ri chiziqli va tekis harakatlanadigan barcha koordinata tizimlarida bir xildir.

MNN sababiyat haqidagi umumfalsafiy postulatni ham qabul qiladi: har qanday hodisa faqat o‘zidan keyin sodir bo‘ladigan hodisalarga taʼsir ko‘rsatishi mumkin, undan oldin sodir bo‘lgan hodisalarga esa taʼsir ko‘rsata olmaydi. MNN — fazo-vaqt intervalining (fazo-vaqtdagi siljitishlar guruhiga nisbatan), shuningdek, inersial sanoq tizimlarida fazo va vaqt izotropligining (aylanishlar guruhiga nisbatan invariantligining) ifodasidir. Sababiyat postulati va yorug‘lik tezligining sanoq tizimi tanlanishiga bog‘liq emasligidan har qanday signal tezligi yorug‘lik tezligidan oshmasligi kelib chiqadi. Bu postulatlar bir sanoq tizimida bir vaqtda sodir bo‘lgan hodisalar birinchisiga nisbatan harakatlanayotgan boshqa sanoq tizimida bir vaqtning o‘zida yuz bermasligi mumkinligini ko‘rsatadi. Demak, vaqtning kechishi sanoq tizimining harakatiga bog‘liq. Matematik jihatdan bu bog‘liqlik Lorens almashtirishlari orqali ifodalanadi. Fazo va vaqt o‘z mustaqilligini yo‘qotib, yagona fazo-vaqt kontinuumining alohida tomonlariga aylanadi (Minkovskiy fazosi). Galiley almashtirishlarida saqlanadigan mutlaq vaqt va uch o‘lchamli fazodagi masofa o‘rniga invariant interval tushunchasi paydo bo‘ladi; u Lorens almashtirishlarida saqlanadi. Hodisalarning sabab-oqibat tartibi barcha sanoq tizimlarida o‘zgarmaydi. Har bir moddiy nuqta o‘zining xususiy vaqtiga ega bo‘lib, u odatda boshqa moddiy nuqtalarning xususiy vaqti bilan mos kelmaydi.

Fazo-vaqt to‘rt o‘lchamli, uzluksiz (dunyodagi barcha hodisalar to‘plamining quvvati kontinuum quvvatiga teng) va bog‘langan (uni topologik jihatdan o‘zaro bog‘lanmagan, yaʼni biri ikkinchisiga cheksiz yaqin elementni o‘z ichiga olmaydigan ikki qismga ajratib bo‘lmaydi).

Elementar zarralar fizikasida vaqt barcha jarayonlarda qaytuvchan, bundan kuchsiz o‘zaro taʼsir jarayonlari, xususan neytral K0-mezonlar va ayrim boshqa og‘ir zarralarning parchalanishi mustasno (CP-invariantlikning buzilishi, bunda CPT-invariantlik saqlanadi).

Umumiy nisbiylik nazariyasi

Umumiy nisbiylik nazariyasi (UNN) gravitatsiya va inersiya kuchlarining ekvivalentlik tamoyiliga asoslanib, to‘rt o‘lchamli Minkovskiy fazo-vaqti tushunchasini noinersial sanoq tizimlari va gravitatsion maydonlar holiga umumlashtirdi. Gravitatsion maydon taʼsirida fazo-vaqtning metrik xossalari har bir nuqtada turlicha bo‘ladi. Gravitatsion maydonning to‘rt o‘lchamli fazo-vaqt xossalariga taʼsiri metrik tenzor orqali tavsiflanadi. Kuchsiz, o‘zgarmas gravitatsion maydonning ikki nuqtasidagi vaqt sekinlashuvining nisbiy farqi gravitatsion potensiallar ayirmasining yorug‘lik tezligi kvadratiga bo‘linmasiga teng (gravitatsion qizil siljish). Soat massiv jismga qancha yaqin bo‘lsa, vaqtni shuncha sekin hisoblaydi; hodisalar gorizonti Shvarsshild qora tuynugi uchun Shvarsshild kuzatuvchisi nuqtayi nazaridan vaqt butunlay to‘xtaydi. Bir sanoq tizimida muayyan chekli davomiylikka ega ikki hodisa orasidagi vaqt intervali (masalan, jismning o‘z soati bo‘yicha qora tuynukka tushish vaqti) boshqa sanoq tizimida (masalan, uzoqdagi kuzatuvchi soatida) cheksiz bo‘lishi mumkin.

Kvant maydon nazariyasi

Fazo, vaqt va materiya xossalarining eng umumiy bog‘lanishi kvant maydon nazariyasida CPT-teorema shaklida ifodalanadi. Unga ko‘ra, kvant maydon nazariyasi tenglamalari bir vaqtda uchta almashtirishni qo‘llaganda o‘zgarmaydi: zaryad konjugatsiyasi C — barcha zarralarni ularga mos antizarralar bilan almashtirish; fazoviy inversiya P — barcha fazoviy koordinatalar ishorasini teskarisiga almashtirish; vaqtni teskarilash T — vaqt ishorasini teskarisiga almashtirish.

CPT-teoremaga ko‘ra, tabiatda muayyan jarayon sodir bo‘lsa, xuddi shunday ehtimollik bilan CPT-konjugat jarayon, yaʼni zarralar tegishli antizarralarga almashtirilgan (C-almashtirish), ularning spinlari proyeksiyalari ishorasini o‘zgartirgan (P-almashtirish), jarayonning boshlang‘ich va oxirgi holatlari esa o‘rin almashgan (T-almashtirish).

Feynman diagrammalari usulini qo‘llaganda antizarralar vaqt bo‘ylab orqaga harakatlanuvchi zarralar sifatida qaraladi.

Sinergetika

Sinergetikada vaqt o‘qi paradoksi (nega qaytuvchan jarayonlar qaytmas hodisalarga olib keladi?) muammosini hal qilish uchun nomuvozanat statistik mexanikasidagi jarayonlarni Puankare va Kolmogorov ishlab chiqqan xaos nazariyasi orqali o‘rganishga tayanib, ayrim trayektoriyalar (klassik mexanika) yoki to‘lqin funksiyalariga (kvant mexanikasi) keltirib bo‘lmaydigan, kompleks xos qiymatlarga ega unitar bo‘lmagan almashtirishlarni qo‘llash orqali xaotik klassik yoki kvant tizimlarini ehtimollik asosida tavsiflash tushunchasini ilgari surdi. Dinamika tenglamalarining bunday ifodasi vaqt simmetriyasining buzilishi va qaytmaslikni harakat tenglamalari darajasidayoq o‘z ichiga oladi. I. Prigojin taʼkidlaganidek, «vaqt shunchaki harakatni tavsiflovchi geometrik parametr bo‘lmay, qaytmaslik yoki hatto jarayonning „tarixi“ bilan bog‘liq haqiqiy maʼnosiga ega bo‘ladi».

Ayrim nazariyalarda «on» deb ataluvchi, xronon — vaqtning eng kichik, elementar va bo‘linmas «kvanti» tushunchasi qo‘llanadi (u «Plank vaqti» tushunchasiga mos keladi va taxminan 5,4⋅10−44 sekundga teng).

Psixologiya

Psixologiyada vaqt subyektiv sezgi bo‘lib, kuzatuvchining holatiga bog‘liq. Chiziqli va doiraviy (siklik) vaqt farqlanadi.

Falsafiy konsepsiyalar

Vaqtning tabiati haqida mulohaza yuritgan dastlabki faylasuflardan biri Platon bo‘lgan. U vaqtni (yun. χρόνος) o‘zining «Timey» asarida «abadiylikning harakatdagi timsoli» deb taʼrifladi. Vaqt ezgulikning o‘zi bo‘lmagan, unga faqat intilish mavjud bo‘lgan nomukammal, o‘zgaruvchan dunyoning xususiyatidir. Shu bois vaqt to‘liqsizlik va nomukammallikni ifodalaydi (hech qachon vaqt yetmaydi). Abadiylik (yun. αἰών), aksincha, xudolarning o‘zgarmas dunyosiga xosdir. Aristotel bu tushunchani rivojlantirib, vaqtni «harakat o‘lchovi» deb taʼrifladi. Bunday izoh uning «Fizika» asarida mustahkamlandi va vaqtni tabiiy-ilmiy tushunish uchun asos yaratdi.

Ilk o‘rta asrlarda Avgustin subyektiv vaqt konsepsiyasini rivojlantirdi. Unga ko‘ra, vaqt idroklarning almashinishidan iborat psixik hodisa (ruhning cho‘zilishi — lot. distentio animi) hisoblanadi. Avgustin vaqtni uch qismga ajratadi: hozirgi zamon, o‘tmish va kelajak. O‘tmish xotirada, kelajak esa kutishda (jumladan, qo‘rquv yoki umidda) namoyon bo‘ladi. Avgustin vaqtning qaytmaslik xususiyatini ham taʼkidlaydi, chunki u ro‘y berayotgan hodisalar bilan to‘lib boradi (vaqt o‘tadi). Inson ruhidan tashqari, vaqt insoniyat tarixida ham namoyon bo‘ladi va u yerda chiziqli xususiyat kasb etadi.

Keyinchalik vaqtning har ikkala talqini parallel ravishda rivojlandi. Tabiiy-ilmiy tushunchani Isaak Nyuton chuqurlashtirib, boshi ham, oxiri ham yo‘q, mutlaqo bir tekis oqadigan «mutlaq vaqt» konsepsiyasini kiritdi. Gotfrid Leybnits esa Avgustin yo‘lidan borib, vaqtni monada ichida narsalarni mushohada qilish usuli deb bildi. Leybnitsdan keyin Immanuil Kant vaqtni «hodisalarni mushohada qilishning aprior shakli» deb taʼrifladi. Biroq vaqtning tabiiy-ilmiy va subyektiv konsepsiyalarida umumiy jihat — holatlarning almashinishi mavjud. Chunki hech narsa o‘zgarmasa, vaqt ham o‘zini namoyon qilmaydi. A. Bergson shu munosabat bilan vaqt va narsalarning «alohida» mavjudligini inkor etib, «davomiylik»ning realligini eʼtirof etadi. Vaqt — tasavvurimizdagi davomiylik namoyon bo‘lishining shakllaridan biri. Vaqtni faqat intuitsiya bilan bilish mumkin. A. Bergsonning fikricha: «Bizning davomiyligimiz ketma-ket keladigan onlardan iborat emas: aks holda faqat hozirgi zamon mavjud bo‘lar, o‘tmish hozirgi zamonda davom etmas, evolyutsiya ham, aniq davomiylik ham bo‘lmas edi. Davomiylik — kelajakni o‘ziga singdirib, oldinga intilgani sari kengayib boradigan o‘tmishning uzluksiz rivojlanishidir».

Shunga o‘xshash qarashlar dialektik materializmda (vaqt barcha borliqning mavjudlik shakli sifatida) va fenomenologiya kabi bir-biridan farqli falsafiy yo‘nalishlarda ham rivojlandi. Vaqt borliq bilan aynanlashtirila boshlandi (masalan, Haydeggerning 1927-yildagi «Borliq va vaqt» asarida); uning qarama-qarshisi esa endi abadiylik emas, balki yo‘qlik bo‘ldi. Vaqtning ontologiyalashtirilishi uni ekzistensial hodisa sifatida anglashga olib keladi.

Diniy-mifologik konsepsiyalar

Mifologiyada, asosan qadimgi mifologiyada, vaqt mifologik («boshlang‘ich», muqaddas vaqt, «ibtidoiy vaqt», dunyo paydo bo‘lgan davr) va empirik (odatiy, real, tarixiy, «dunyoviy») vaqtga ajratiladi. Mifologik davrda totemga oid, qabilaviy ajdodlar, demiurglar, madaniy qahramonlar bugungi dunyoni — relyef, osmon jismlari, hayvonlar va o‘simliklar, odamlar, xo‘jalik hamda diniy-marosimiy ijtimoiy xulqning namunalari (paradigmalari) va meʼyorlarini va boshqalarni yaratgan deb tasavvur qilinadi. Bunday davr haqidagi tasavvurlar, eng avvalo, yaratilish miflari — kosmogonik, antropogonik, etiologik miflarda aks etadi. Mifologik vaqt keyingi haqiqiy empirik hodisalarning dastlabki sabablari sohasi sifatida tasavvur qilinadi. Dunyoviy tarixiy davrda yuz bergan o‘zgarishlar (ijtimoiy munosabatlar va institutlarning shakllanishi, texnika hamda madaniyat taraqqiyoti) mifologik davrga ko‘chiriladi va bir martalik yaratilish hodisalariga bog‘lab izohlanadi.

Hinduizmda Mahakala («Buyuk vaqt» deb tarjima qilinadigan sanskritcha nom) ilohi mavjud bo‘lib, dastlab u Shiva xudosining ikki qiyofasidan biri bo‘lgan. Hind kosmogoniyasiga ko‘ra, Vaqt (Kala) Shivaning alohida energiyasi yoki shakli hisoblanadi va uning vositasida[manba 4118 kundan beri ko‘rsatilmagan] yoki uning ichida Koinot yaratiladi; keyin u dahshatli alangaga aylanib, qiyomat jarayonida Koinotni yo‘q qiladi. Ammo «Vaqt olovi» (kala-agni) so‘nganda, Vaqt «o‘zini o‘zi yutadi» va Mahakalaga — mutlaq «Vaqtdan ustun Vaqt»ga, Abadiylikka aylanadi. Bu Koinotning mavjud bo‘lmagan davri (pralaya) boshlanishiga to‘g‘ri keladi. Mahakala konsepsiyasi ehtimol «Atxarvaveda»ga (miloddan avvalgi I ming yillik o‘rtalari) borib taqaladi.

Vaqt fizikasi yechilmagan muammolari

Vaqtni hisoblash

Klassik fizikada ham, relyativistik fizikada ham vaqtni hisoblash uchun fazo-vaqtning vaqt koordinatasi qo‘llanadi (relyativistik holatda fazoviy koordinatalar ham hisobga olinadi). Anʼanaga ko‘ra, «+» ishorasi kelajak uchun, «−» ishorasi esa o‘tmish uchun ishlatiladi. Biroq klassik va relyativistik holatlardagi vaqt koordinatasining maʼnosi bir-biridan farq qiladi (qarang: Vaqt o‘qi).

Vaqtni o‘lchash tarixi

Quyosh soati, Taqiqlangan shahar (Pekin)
«Vaqt shari» — Grinvich rasadxonasida

Vaqtni o‘lchashning eng qadimgi vositasi tik o‘rnatilgan tayoq yerga tushiradigan soya bo‘lgan. Soya uzunligi tushga qadar asta-sekin qisqarib, keyin Quyosh botguncha yana uzaygan. So‘ng bu tamoyil asosida avval gnomon, keyin quyosh soati yaratilgan; u g‘arbdan sharqqa siljiydigan soya orqali vaqtni ko‘rsatgan. Ammo osmon bulutli bo‘lganda va kechasi quyosh soatidan foydalanib bo‘lmagan. Shu bois qadimda quyosh soatlaridan tashqari suv soatlari (klepsidralar) va qum soatlari ham ishlatilgan.

Mexanik soatlar Yevropada o‘rta asrlarda paydo bo‘lgan. XVII asrda mayatnikli soatlar ixtiro qilinib, ularning aniqligi oshdi.

Yagona vaqt mintaqalari tizimi paydo bo‘lguncha har bir aholi punkti o‘zining quyosh vaqti bo‘yicha yashagan. XIX asrda temiryo‘llar paydo bo‘lishi vaqtni yagona tizimga keltirishni talab qildi. 1884-yilda Vashington konferensiyasida jahon vaqtining boshlang‘ich nuqtasi sifatida Grinvich bosh meridiani tanlandi.

Biroq vaqtni o‘lchashni amalda birxillashtirish oson bo‘lmagan. Masalan, London da Belvill oilasi «vaqt sotish» bilan shug‘ullangan. Ular har kuni o‘z soatlarini Grinvich rasadxonasi soatlari bilan solishtirib, keyin mazkur xizmatga obuna bo‘lgan mijozlarning soatlarini shu asosda to‘g‘rilashgan.

Radioning paydo bo‘lishi aniq vaqt xabarlarini uzatish usulini takomillashtirishga imkon berdi. Bu ayniqsa navigatsiya, yaʼni geografik uzunlikni aniqlash uchun muhim edi. Navigatsiya uchun ilk radio vaqt signallarini 1904-yil kuzida AQSH harbiy-dengiz kuchlari radioxizmati uzata boshladi. Dengizdagi kemalar o‘z xronometrlarini shu signallar bo‘yicha sozlash imkoniga ega bo‘ldi. Rossiyada muntazam aniq vaqt signallarini SSSR Fanlar akademiyasi Bosh astronomiya rasadxonasining Pulkovodagi markazidan 1-dekabr 1920-yildan boshlab quyidagi radiostansiya orqali efirga uzatishgan: «Yangi Gollandiya».

XX asrning ikkinchi yarmida yagona vaqt tizimlari keng tarqaldi. Ular birlamchi (boshqaruvchi) va ikkilamchi (bo‘ysunuvchi) soatlardan iborat bo‘lib, ulangan barcha ikkilamchi soatlarda bir xil aniq vaqtni o‘rnatishga imkon beradi. Bunday tizimlar metro, vokzal, idora binolari va sanoat korxonalarida qo‘llanadi.

Qadimdan aniq vaqt astronomik kuzatishlar orqali aniqlangan. Biroq XX asrda ilm-fan rivojlanishi texnik vositalar bilan vaqtni astronomik kuzatishlarga qaraganda aniqroq o‘lchash imkonini yaratdi. 1964-yilda Xalqaro o‘lchov va tarozilar qo‘mitasi vaqt etaloni sifatida seziy atom soatlarini qabul qildi. Endilikda radio orqali uzatiladigan aniq vaqt signallari «atom vaqti»ga mos keladi. Yerning sutkalik aylanishi muntazam emas (qarang: ΔT) va doimiy sekinlashib boradi. Shu sababli atom soatlari ancha barqaror vaqt asosini beradi. Ularga asoslangan UTC standarti astronomik Grinvich o‘rtacha vaqtiga nisbatan qariyb million marta aniqroq. Lekin atom soatlari malakali xizmat ko‘rsatishni talab etadigan murakkab va qimmat qurilmadir. Shu bois foydalanuvchilar masofadagi etalon xizmatlariga murojaat qilishga majbur. Internetning keng tarqalishi serverlar va mijoz dasturlaridagi turli jarayonlarni sinxronlashtirishni talab qildi. Buning uchun vaqtni belgilashning NTP tarmoq protokoli qo‘llanadi. U iyerarxik taqsimlangan birlamchi etalonlar (masalan, radiosignallar bilan sinxronlanadigan soatlar) bilan ishlash imkonini beradi.

Astronomiya, navigatsiya va ijtimoiy hayotdagi vaqt

Vaqt astronomiya va navigatsiyada Yer sharining sutkalik aylanishi bilan bog‘liq. Vaqtni hisoblashda bir nechta tushuncha qo‘llanadi.

  • Mahalliy haqiqiy quyosh vaqti (local apparent solar time — tush Quyoshning mahalliy meridiandan o‘tishi (sutkalik harakatidagi eng baland nuqtaga yetishi) bilan aniqlanadi. Asosan navigatsiya va astronomiya masalalarida qo‘llanadi. Quyosh soati ko‘rsatadigan vaqt shu.
  • Mahalliy o‘rtacha quyosh vaqti (local mean solar time — yil davomida Quyosh biroz notekis harakatlangani sababli (farq ±15 daqiqa), o‘rtacha quyosh vaqtiga mos keladigan shartli bir tekis oqadigan vaqt kiritiladi. Har bir geografik uzunlikning o‘ziga xos mahalliy vaqti bo‘ladi.
  • Butunjahon vaqti (Grinvich vaqti, GMT) — boshlang‘ich meridiandagi (Grinvich yaqinidan o‘tadigan) o‘rtacha quyosh vaqti. Aniqlashtirilgan butunjahon vaqti atom soatlari bilan o‘lchanib, UTC (ingl. Universal Time Coordinated, Muvofiqlashtirilgan butunjahon vaqti) deb ataladi. Bu vaqt butun Yer shari uchun bir xil deb qabul qilingan. Astronomiya, navigatsiya, kosmonavtika va boshqa sohalarda qo‘llanadi.
  • Yulduz vaqti — bahorgi tengkunlik nuqtasining yuqori kulminatsiyasiga qarab belgilanadi. Astronomiya va navigatsiyada qo‘llanadi.
  • Astronomik vaqt — yuqorida sanab o‘tilgan barcha vaqt turlari uchun umumiy tushuncha.
  • Mintaqa vaqti — har bir aholi punktining o‘z mahalliy quyosh vaqtiga ega bo‘lishi noqulayligi sababli Yer shari 24 ta vaqt mintaqasiga ajratilgan. Har bir mintaqa ichida vaqt bir xil hisoblanadi, qo‘shni mintaqaga o‘tilganda esa aniq 1 soatga o‘zgaradi.
  • Dekret vaqti — vaqtni «mintaqa vaqtiga bir soat qo‘shilgan» tartibda hisoblash. 1930-yilda butun SSSR hududida soatlar 1 soat oldinga surilgan. Masalan, rasman ikkinchi vaqt mintaqasida joylashgan Moskva Grinvichdan +3 soat farq qiladigan vaqtni qo‘llay boshlagan. Ko‘p yillar davomida dekret vaqti SSSR va Rossiyadagi asosiy fuqarolik vaqti bo‘lgan.
  • Yozgi vaqt (daylight saving time, summer time — soatlarni mavsumiy surish: bahorda 1 soat oldinga, kuzda 1 soat orqaga.
  • Mahalliy vaqt (standard time, local standard time — tegishli hudud joylashgan vaqt zonasining vaqti. Bu tushuncha Rossiyada 2011-yilda federal qonun bilan mintaqa vaqti va dekret vaqti.

Vaqtning o‘lchov birliklari

NomiDavomiyligi Izoh / Misol
Gigagod1 000 000 000 yil Quyosh va Yerning yoshi taxminan 4,5 gigagod — 4,5 milliard yil
Ming yillik (millennium)1000 yil O‘rta asrlarning davomiyligi — taxminan 1 ming yillik.
Asr, yuz yillik100 yil
Indikt15 yil
O‘n yillik10 yil
Yil≈ 365,2425 sutka Yerning Quyosh atrofida bir marta aylanishi
Chorak yil3 oy — 1/4 yil
Oy≈ 3 dekada 28 dan 31 sutkagacha, lekin ko‘pincha 30 sutka olinadi
Dekada10 sutka Ilgari yapon, qadimgi yunon va fransuz respublika taqvimlarida qo‘llanilgan
Hafta7 sutka
Olti kunlik6 sutka
Besh kunlik5 sutka
Sutka≈ 1/365,2425 yil Yerning o‘z o‘qi atrofida bir marta aylanishi
Soat1/24 sutka
Daqiqa1/60 soat
Sekund1/60 daqiqa
Tertsiya1/60 sekund
Santisekund10−2 sekund
Millisekund10−3 sekund O‘qning qisqa masofada harakatlanishi
Mikrosekund10−6 sekund Tomchi uzilganda tor bo‘yinchaning harakati
Nanosekund10−9 sekund Kristall sirtidagi vakansiyalarning diffuziyasi
Pikosekund10−12 sekund Kristall panjaraning tebranishi, kimyoviy bog‘larning hosil bo‘lishi va uzilishi
Femtosekund10−15 sekund Atomlarning va yorug‘lik to‘lqinidagi elektromagnit maydonning tebranishlari
Attosekund10−18 sekund Rentgen diapazonidagi elektromagnit tebranishlar davri, ko‘p elektronli atomlarning ichki qobiq elektronlari dinamikasi
Zeptosekund10−21 sekund Yadro reaksiyalari dinamikasi
Yoktosekund10−24 sekund Beqaror elementar zarralarning paydo bo‘lishi/parchalanishi

Geologiyada

Tarixda

Musiqada

Musiqadagi takt davomiyligini mutlaq vaqt birliklariga aniq moslashtirish uchun metronom zarbalari chastotasidan foydalanish mumkin. U odatda BPM (ingl. beats per minute — «bir daqiqadagi zarbalar») birliklarida ifodalanadi.

  • Bit[ahamiyatlimi?] — 1/1000 sutka, yaʼni taxminan 1 daqiqa 26 sekund. Mazkur kattalikni barcha vaqt mintaqalari uchun yagona sutkalik vaqtni belgilashda qo‘llashni Swatch kompaniyasi 1998-yilda yangi xronometrlar turkumining reklama kampaniyasi doirasida taklif qilgan. Uning nomi ingl. beat — «zarba, taktni va vaqtni belgilash» degan maʼnoni bildiradi (uni bit, (ingl. bit).
  • Kalpa — «Brahmaning kuni» bo‘lib, 4,32 milliard yil davom etadi va 1000 maha-yugadan (har biri 4 yugadan iborat davr) tashkil topadi.

Vaqt miqdor jihatdan muayyan sonlar bilan tavsiflanadi. Miqdoriy maʼnoda vaqt oralig‘i deganda ko‘rib chiqilayotgan vaqt onlaridagi soat ko‘rsatkichlari farqi tushuniladi. Soat vazifasini vaqtni o‘lchash uchun xizmat qiladigan davriy jarayon kechadigan har qanday jism yoki jismlar tizimi bajarishi mumkin.

Etalonlar

Joriy vaqtni hisoblash vositalari (avtonom)

Vaqt oraliqlarini hosil qilish vositalari

Vaqt oraliqlarini o‘lchash vositalari

Vaqtni o‘lchash uchun turli kalibrlangan asboblar qo‘llanadi; ularning tarkibida vaqt oraliqlarini hosil qiluvchi vosita — barqaror impulslar generatori (mayatnik, kvarsli yoki boshqa generator):

Joriy vaqtni markazlashtirilgan usulda aniqlash

  • Telefon orqali aniq vaqt xizmati.
  • yordamida. Aniq vaqtning audio yoki vizual signallarini uzatuvchi teleko‘rsatuv yoki radioeshittirish orqali.
  • Aniq vaqt signallarining qabul qilgichi orqali, maxsus radiostansiyalar (masalan, RWM, DCF77).
  • ) uzatadigan maxsus signallardan foydalanib. Internet yoki mahalliy tarmoqdagi maxsus xizmatlar orqali kompyuter yordamida (masalan, NTP).
  • GPS orqali vaqtni aniqlash imkonini beruvchi texnik vositalar yordamida (masalan, GPS.

Kashfiyotlar va ixtirolar

Insonlarning vaqtni idrok etishi

Inson vaqtni idrok etishining eng sodda shakli — o‘zining «biologik soatlari»ni sezishidir. Masalan, insonlarni xronotiplarga ko‘ra «boyqushlar» va «to‘rg‘aylar»ga ajratish ularning fiziologik va ruhiy faolligi uchun eng qulay vaqtning sutkalik sikl bilan mosligiga bog‘liq.

Biroq insonning vaqtga beradigan shaxsiy bahosi turlicha bo‘lishi mumkin. Odamlar yoqimli mashg‘ulotning davomiyligini baholaganda vaqt oralig‘ini oshirib, yoqimsiz mashg‘ulotni baholaganda esa kamaytirib ko‘rsatishga moyil.

Yosh ulg‘aygan sari odamga vaqt tezroq o‘tayotgandek tuyuladi. Buning eng keng tarqalgan izohi shuki, bolaga ko‘pchilik taassurotlar yangi bo‘lsa, kattalar bunday hissiyotlarni hayoti davomida bir necha bor boshdan kechirgan bo‘ladi. Yana bir izoh — yosh o‘tishi bilan miyada neyrotransmitterlar miqdori o‘zgarib, inson muayyan vaqt oralig‘ining davomiyligini kam baholay boshlaydi.

Tabiatdagi jarayonlarning davomiyligi

JarayonDavomiylik, sekundDavomiylik, yil
Quyosh va Yerning yoshi1,5∗10175,0∗109
Yerda hayot mavjud bo‘lgan vaqt1,0∗10173,5∗109
Toshko‘mirning yoshi8∗10152,7∗108
Quyoshning Galaktika markazi atrofida aylanish davri6∗10152∗108
Dinozavrlar yo‘q bo‘lib ketganidan beri o‘tgan vaqt2∗10157∗107
Insonning biologik tur sifatidagi yoshi6∗10132∗106
Yerdagi oxirgi muzlik davri tugaganidan beri o‘tgan vaqt2,4∗10118∗103
Insonning o‘rtacha umr davomiyligi2,0∗10970
Yerning Quyosh atrofida aylanish davri (yil)3∗1071
Yerning o‘z o‘qi atrofida aylanish davri (sutka)9∗104
Yorug‘likning Quyoshdan Yergacha bo‘lgan masofani bosib o‘tish vaqti5∗102
Inson yuragining ikki urishi orasidagi vaqt oralig‘i1
Inson ko‘zi ikki hodisani alohida idrok eta oladigan eng qisqa vaqt oralig‘i1∗10−1
Kolibrining qanotini bir marta qoqish vaqti1∗10−2
Atom yorug‘lik chiqaradigan vaqt davomiyligi1∗10−9
Vodorod atomida elektronning proton atrofida bir marta aylanish vaqti1,7∗10−16
Qisqa yashovchi elementar zarralarning yashash vaqti5∗10−24
Koinot shakllanishining dastlabki bosqichidagi jarayonlar (Katta portlashdan keyingi vaqt)
Kvarklar konfaynmenti10−4
Inflyatsiya bosqichining tugashi10−36
Klassik fazo-vaqtning paydo bo‘lish bosqichi tugashi10−43

Adabiyotlar

Havolalar