Quyosh chaqnashi

Quyosh chaqnashining Hinode sunʼiy yoʻldoshi olgan fotosurati. Chaqnash Quyosh dogʻining janubiy qismiga yaqin joylashgan ikkita ingichka, yorqin tuzilma sifatida koʻrinadi.

Quyosh chaqnashi — portlash tarzida energiyaning (kinetik, yorugʻlik va issiqlik shakllarida) atmosfera qatlamlarida, yaʼni Quyoshda keskin ajralib chiqishi jarayonidir. Chaqnashlar Quyosh atmosferasining deyarli barcha qatlamlarini qamrab oladi: fotosferani va Quyosh tojini. Quyosh chaqnashlari koʻpincha, ammo har doim ham emas, toj massasining otilishi bilan birga kechadi. Kuchli Quyosh chaqnashida ajraladigan energiya 6×1025 J ga yetishi mumkin. Bu Quyosh bir soniyada chiqaradigan energiyaning taxminan 1⁄6 qismiga yoki trotil ekvivalentida 160 milliard megatonnaga teng. Taqqoslash uchun, bu butun dunyoda taxminan 1 million yil davomida isteʼmol qilinadigan elektr energiyasi miqdoriga teng.

Magnit maydon taʼsirida Quyosh plazmasi kutilmaganda siqiladi va uzunligi oʻn minglab yoki yuz minglab kilometrga yetishi mumkin boʻlgan plazma bogʻlami yoki tasmasi hosil boʻladi. Bu portlashga olib keladi. Ushbu hududdagi Quyosh plazmasi taxminan 10 million K haroratgacha qizishi mumkin. Quyosh tojida harakatlanib, 1000 km/s gacha tezlikda sayyoralararo fazoga chiqib ketadigan modda oqimlarining kinetik energiyasi ortadi. Elektronlar, protonlar va boshqa zaryadlangan zarrachalar oqimi qoʻshimcha energiya olib, ancha tezlashadi. Optik, rentgen, gamma va radio nurlanish kuchayadi.

Fotonlar chaqnash boshlanganidan taxminan 8,5 daqiqa oʻtgach Yerga yetib keladi; keyingi bir necha oʻn daqiqa ichida zaryadlangan zarrachalarning kuchli oqimlari yetib keladi. Quyosh chaqnashidan tarqalgan plazma bulutlari esa sayyoramizga faqat ikki-uch sutkadan soʻng yetib keladi.

Tavsif

1895-yildagi chaqnash fotosurati.

Quyosh chaqnashlarining impuls fazasi odatda bir necha daqiqadan oshmaydi, ammo shu vaqt ichida ajralib chiqadigan energiya milliardlab megatonnaga yetishi mumkin (trotil ekvivalentida). Chaqnash energiyasi anʼanaviy ravishda elektromagnit toʻlqinlarning koʻrinadigan diapazonida, nurlanish chizigʻi — vodorodning Hα chizigʻidagi yorugʻlanish maydoni bilan shu yorugʻlanishning manba quvvatiga bogʻliq yorqinligini koʻpaytirish orqali aniqlanadi. Mazkur chiziq quyi xromosferaning qizishini tavsiflaydi.

Soʻnggi yillarda, shuningdek, bir qator Yerning sunʼiy yoʻldoshlari, asosan GOES orqali muntazam va yagona usulda oʻlchanadigan issiqlik rentgen chaqnashining energiyasi 0,5—10 keV (toʻlqin uzunligi 0,5—8 angstrem) diapazonidagi eng yuqori amplitudasiga asoslangan tasnif ham keng qoʻllaniladi. Ushbu tasnif 1970-yilda D. Beyker tomonidan taklif etilgan va dastlab «Solrad» sunʼiy yoʻldoshlari oʻlchovlariga asoslangan. Bu tasnifda Quyosh chaqnashiga lotin harfi va undan keyin keladigan indeksdan iborat daraja beriladi. Harf A, B, C, M yoki X boʻlishi mumkin va chaqnashning intensivligi rentgen nurlanishi boʻyicha qayd etilgan choʻqqi qiymatiga qarab belgilanadi::

HarfChoʻqqi intensivligi (W/m2)
A<10−7
B1,0×10−7 — 10−6
C1,0×10−6 — 10−5
M1,0×10−5 — 10−4
X>10−4
14-dekabr 2014-yildagi Quyosh chaqnashi: otilgan modda sirt yuzasidan ajralmoqda.

Indeks chaqnash intensivligini aniqroq koʻrsatadi: A, B, C, M harflari uchun 1,0 dan 9,9 gacha, X harfi uchun esa undan ham yuqori boʻlishi mumkin. Masalan, 12-fevral 2010-yil sanasida sodir boʻlgan M8.3 darajali chaqnashning eng yuqori intensivligi 8,3×10−5 W/m2 edi. 2010-yil holatiga koʻra, 1976-yildan buyon qayd etilgan eng kuchli chaqnash 4-noyabr 2003-yil sanasida sodir boʻlgan va unga X28 darajasi berilgan. Demak, uning choʻqqi paytidagi rentgen nurlanishi intensivligi 28×10−4 W/m2 ni tashkil etgan. Quyoshning rentgen nurlanishi Yer atmosferasida butunlay yutilgani sababli, uni qayd etish tegishli uskunali ilk «Sputnik-2» kosmik apparati uchirilganidan keyin mumkin boʻldi. Shu bois Quyosh chaqnashlarining rentgen nurlanishi intensivligi boʻyicha 1957-yilgacha hech qanday maʼlumot mavjud emas.

Turli toʻlqin uzunliklari diapazonlaridagi oʻlchovlar chaqnash vaqtida yuz beradigan turli jarayonlarni aks ettiradi. Shu sababli chaqnash faolligining ikki indeksi orasidagi bogʻliqlik faqat statistik jihatdan mavjud: ayrim hodisalarda bir indeks yuqori, ikkinchisi past boʻlishi yoki aksincha holat kuzatilishi mumkin.

Quyosh chaqnashlari, odatda, qarama-qarshi magnit qutblilikka ega Quyosh dogʻlari oʻzaro taʼsirlashadigan joylarda, aniqrogʻi, shimoliy va janubiy qutblilik hududlarini ajratadigan magnit maydonning neytral chizigʻi yaqinida roʻy beradi. Chaqnashlarning takrorlanish tezligi va quvvati Quyoshning 11 yillik sikliga bogʻliqdir.

Oqibatlari

Quyosh chaqnashlari amaliy ahamiyatga ham ega. Masalan, atmosferasi siyrak yoki umuman atmosferasiz osmon jismlari sirtining element tarkibini oʻrganishda ular kosmik apparatlarga oʻrnatilgan rentgen-fluoressent spektrometrlar uchun rentgen nurlanishining qoʻzgʻatuvchi manbai boʻlib xizmat qiladi. Chaqnashlarning qisqa toʻlqinli ultrabinafsha va rentgen nurlanishi ionosferaning shakllanishiga sabab boʻladigan asosiy omildir. U yuqori atmosfera xususiyatlarini ham sezilarli oʻzgartirishi mumkin: atmosfera zichligi ancha ortadi va natijada sunʼiy yoʻldoshlar orbitasining balandligi tez pasayadi. Quyosh chaqnashlari paytidagi juda kuchli zaryadlangan zarrachalar oqimlari koʻpincha sunʼiy yoʻldoshlarni shikastlaydi va avariyalarga sabab boʻladi. Asosan KMOP (komplementar metall-oksid-yarimoʻtkazgich) elementlaridan tashkil topgan zamonaviy elektronika chaqnashlardan TTL (tranzistor-tranzistor mantiqi) elementlariga qaraganda koʻproq zarar koʻrishi mumkin, chunki unda nosozlik keltirib chiqaradigan zarrachalarning chegaraviy energiyasi pastroq. Bunday zarrachalar kosmik apparatlarning quyosh panellariga ham katta zarar yetkazadi. Chaqnashlarda otilib chiqqan plazma bulutlari geomagnit boʻronlar yuzaga kelishiga olib keladi. Ular texnik qurilmalar va biologik obyektlarga muayyan tarzda taʼsir koʻrsatadi.

Bashorat qilish

Quyosh chaqnashlari hozirda Quyosh magnit maydonlarini tahlil qilish asosida bashorat qilinadi. Biroq Quyoshning magnit tuzilishi shu qadar beqarorki, hozircha chaqnashni hatto bir hafta oldin aniq bashorat qilish mumkin emas. NASA juda qisqa — 1 kundan 3 kungacha muddat uchun prognoz beradi: Quyosh tinch boʻlgan kunlarda kuchli chaqnash ehtimoli odatda 1—5 % deb koʻrsatiladi, faol davrlarda esa bu koʻrsatkich 30—40 % gacha koʻtariladi.

Qayd etilgan eng kuchli Quyosh chaqnashlari

Quyosh chaqnashlarining rentgen diapazonidagi quvvatini oʻlchash 1975-yildan beri GOES sunʼiy yoʻldoshlari yordamida olib boriladi. Quyidagi jadvalda ushbu sunʼiy yoʻldoshlar maʼlumotlariga koʻra, 30 ta eng kuchli chaqnashning 1975-yildan boshlab qayd etilganlari keltirilgan.

Nihoyatda kuchli Quyosh boʻronlari (Miyake hodisalari) taxminan miloddan avvalgi 660-yilda, 774-775 va 993–994 yillarda sodir boʻlgan.

Sharhlar

  1. ↑ Выбор для классификации вспышек рентгеновского диапазона обусловлен более точной фиксацией процесса: если в оптическом диапазоне даже крупнейшие вспышки увеличивают излучение на доли процентов, то в области мягкого рентгеновского излучения (1 нм) — на несколько порядков, а жёсткое рентгеновское излучение спокойным Солнцем не создаётся вообще и образуется исключительно во время вспышек.

Havolalar